روسیه و پیمان نیروهای متعارف اروپا

ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور سابق روسیه در ۱۴ ژوییه ۲۰۰۷ با صدور حکمی مشارکت مسکو در پیمان نیروهای متعارف در اروپا را به حال تعلیق در آورد. بر مبنای این تصمیم اجرای قرارداد نیروهای متعارف اروپا از سوی روسیه مادامی که کشورهای عضو ناتو نسخه جدید این پیمان را به تصویب نرسانند، در حالت تعلیق خواهد بود. هفته گذشته سالگرد صدور حکم به حالت تعلیق در آمدن حضور روسیه در پیمان نیروهای متعارف اروپا را پشت سر گذاشتیم. به همین مناسبت در گزارشی به بررسی علل وقوع این رویداد مهم پرداخته شده است: 
تاریخچه پیش از تشکیل پیمان نیروهای متعارف اروپا
در سال ۱۹۷۲ ریچارد نیکسون، رئیس جمهور وقت آمریکا و لئونید برژنف، رهبر وقت شوروی سابق برای برگزاری مذاکرات سیاسی و نظامی جداگانه با یکدیگر به توافق رسیدند. همچنین قرارشد که کنفرانس امنیت و همکاری در اروپا با هدف بررسی امور سیاسی و کاهش دو طرفه متوازن قوا (MBFR) برگزار شود. بدین ترتیب بود که در سال ۱۹۷۵ کنفرانس امنیت و همکاری در اروپا با امضای سندی میان ۳۵ کشور جهان با عنوان «سند نهایی هلسینکی» انجام و پایان یافت. در سال ۱۹۷۹ مذاکرات در مورد کاهش دو طرفه متوازن قوا (MBFR) به دلیل تصمیم ناتو برای استقرار سلاح های هسته ای میان برد جدید در اروپا توسط اتحاد جماهیر شوروی به حالت تعلیق در آمد.
در سال ۱۹۸۶ میخاییل گورباچف، آخرین رهبر اتحاد جماهیرشوروی تحت مذاکرات کاهش دو طرفه متوازن قوا پیشنهاد کاهش نیروهای زمینی و هوایی و همچنین کاهش تسلیحات متعارف هسته ای را از اقیانوس اطلس تا کوه های اورال روسیه مطرح کرد.
این پیشنهاد طی نشست معاهده ورشو در همان سال به طور رسمی عنوان شد. شورای وزرای خارجه ناتو نیز در سال ۱۹۸۶ طی اعلامیه بروکسل در مورد کنترل تسلیحات متعارف خواستار ایجاد ثبات در اروپا از طریق مذاکرات در مورد کنترل تسلیحات متعارف از اقیانوس اطلس تا کوه های اورال در روسیه شد. در سال ۱۷ فوریه ۱۹۸۷ مذاکرات غیر رسمی میان۱۶ عضو ناتو وهفت عضو معاهده ورشو در وین آغاز شد. در این مذاکرات طرف ها در مورد موضوع تسلیحات متعارف در اروپا با یکدیگر بحث و تبادل نظر کردند. چند ماه بعد یعنی در ۲۷ ژوئن ناتوپیش نویسی را طی کنفرانسی با حضور این ۲۳ کشور (اعضای ناتو و پیمان ورشو) ارائه کرد. این پیش نویس خواستار پایان حملات غیرمنتظره و عملیات های تهاجمی گسترده علیه اعضای ناتو و پیمان ورشو شد. در همین حال بود که در دسامبر معاهده قوای هسته ای میان برد (INF) میان آمریکا واتحاد جماهیر شوروی به امضا رسید که تحت این معاهده دو کشور مجاز بودند که بازرسی هایی را از مناطق نظامی دو کشور انجام بدهند. طی اجلاس ماه می ۱۹۸۸ مسکو، رونالد ریگان، رئیس جمهور وقت آمریکا و گورباچف بر اهمیت ثبات و امنیت در اروپا تأکید کردند. در ماه دسامبر همان سال گورباچف در سازمان ملل خروج یک جانبه۵۰ هزار نیرو از شرق اروپا و انحلال ۵۰۰ هزار نیروی شوروی سابق را اعلام کرد. 
روند شکل گیری پیمان (CFE)
روند تشکیل پیمان نیروهای متعارف اروپا در اصل طی سالهای پایانی جنگ سرد مورد بحث قرار گرفت و به نتیجه رسید. براساس این پیمان محدودیت های چشم گیری در استفاده از تجهیزات نظامی متعارف در اروپا (از اقیانوس اطلس تا کوه های اورال در روسیه) اعمال و دستور از بین بردن تسلیحات اضافی اعضای این پیمان نیز صادر شد. پیمان کاهش سلاح های متعارف اروپا در سال ۱۹۹۰ میلادی و در آستانه فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی توسط کشورهای عضو پیمان ناتو و ورشو در پاریس امضا شد. این توافقنامه در سال ۱۹۹۹ در ترکیه و پس از اعمال اصلاحات بار دیگر از سوی اعضا به امضا رسید. بر اساس این پیمان در محدوده کشورهای عضو تعداد تانک ها و توپخانه ها نباید از ۴۰ هزار و نفربرهای زرهی نیز نباید از ۶۰ هزار دستگاه فراتر روند. علاوه بر این هر کشورعضو سالانه باید دوبار اطلاعات مربوط به استقرار نیروهای نظامی خود را در اختیار شرکای دیگر قرار دهد. در همین راستا نیز برای اثبات صحت اطلاعات حق بازرسی هیأت های نظامی کشورهای عضو قرارداد از مراکز نظامی محفوظ است. با این وجود پس از این توافق تاکنون چهار کشور روسیه، بلاروس، قزاقستان و اوکراین این پیمان را به طور کامل تصویب کرده اند و بقیه کشورهای عضو به بهانه عدم خروج کامل نیروهای روسیه از گرجستان و مولداوی از تصویب آن خودداری می کنند. 
مذاکرات بر سر پیمان نیروهای متعارف اروپا
در ژانویه ۱۹۸۹ اعضای پیمان ورشو و ناتو طی حکمی به طور رسمی خواستار مذاکرات رسمی در مورد موضوع قوای مسلح متعارف در اروپا شدند. این حکم اهدافی را برای معاهده پیمان نیروهای متعارف اروپا تعیین کرد و اصولی را برای مذاکرات رسمی تشکیل داد. بدین ترتیب بود که در نهم مارس ۱۹۸۹ در وین مذاکرات آغاز شد. همچنین زمانی که جورج بوش پدر و فرانسوا میتران، رئیس جمهور اسبق فرانسه در ماه می همان سال با یکدیگر دیدار کردند. بوش اعلام کرد که با کاهش هلی کوپتر ها و هواپیما ها موافقت کرده است. وی همچنین پیشنهاد کاهش ۲۷۵ هزار پرسنل نظامی آمریکا و شوروی سابق مستقر در اروپا را مطرح کرد. این پیشنهاد بوش پدر به طور رسمی طی اجلاس ناتو در سال ۱۹۸۹ مورد تأیید اعضا قرارگرفت. در ماه نوامبرهمین سال دیوار برلین فرو ریخت و چند ماه بعد نیز انقلاب هایی در مجارستان، چکسلواکی، رومانی و بلغارستان به وقوع پیوست. بوش و گورباچف موافقت کردند که روند کنترل تسلیحات را سرعت ببخشند. 
امضای پیمان نیروهای متعارف اروپا
تمامی اعضای ناتو و پیمان ورشو در سال ۱۹۹۰ پیمان نیروهای متعارف اروپا را امضا کردند. در ۱۹ نوامبر ،۱۹۹۰ ۲۲ کشور در پاریس این پیمان را امضا کردند. 
خروج روسیه از پیمان نیروهای متعارف اروپا
به دنبال تلاش های آمریکا برای استقرار سامانه دفاع موشکی خود در اروپا و مخالفت شدید مسکو با این طرح ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور پیشین روسیه در نطقی در ۲۶ آوریل ۲۰۰۷ تهدید کرد که در صورت عدم بازنویسی پیمان نیروهای متعارف اروپا، روسیه از این معاهده خارج خواهد شد. پوتین اعلام کرده بود که طی کنفرانس اعضای پیمان نیروهای متعارف اروپا که از ۱۱ تا ۱۵ ژوئن در وین برگزار می شد، نسخه جدید این پیمان باید مورد تأیید تمامی اعضا قرار بگیرد. با توجه به عدم اجابت درخواست های پوتین طی این کنفرانس وی طی حکمی در ۱۴ ژوییه ۲۰۰۷ به طور رسمی حضور مسکو را در پیمان نیروهای متعارف اروپا به حالت تعلیق در آورد. در این حکم آمده بود که این حکم ۱۵۰ روز آینده لازم الاجراست. 
دلایل روسیه برای خروج از این پیمان
مسکو دلایل فراوانی را برای خروجش از پیمان نیروهای متعارف اروپا اعلام کرد. مسکو معتقد بود که ارتباط ایجاد شده میان تأیید نسخه جدید پیمان نیروهای متعارف اروپا و خروج نیروهای روسی از گرجستان و مولداوی مشروعیت ندارد. این در حالی است که اکثر اعضای این پیمان اعلام کرده اند در صورتی نسخه جدید پیمان نیروهای متعارف اروپا را امضا می کنند که روسیه نیروهایش را از مولداوی و گرجستان خارج کند. مسکو معتقد است که موضوع خروج نیروهایش از این دو کشور یک موضوع دو جانبه با گرجستان و تفلیس است و هیچ ارتباطی به دخالت ناتو ندارد. روسیه همچنین اعلام کرد که گسترش ناتو در سال های ۱۹۹۹ و ۲۰۰۴ تجهیزات نظامی اعضای این پیمان را فراتر از محدودیت اعلام شده در این معاهده می کند. به همین دلیل خواستار کاهش این تجهیزات شد که هیچ پاسخ مثبتی دریافت نکرد. مسکو خاطرنشان کرده بود که استقرار یگان های نظامی آمریکا در رومانی و بلغارستان تأثیرات منفی بر ائتلاف کشورهای عضو پیمان نیروهای متعارف اروپا می گذارد.
روسیه همچنین یکی از دلایل خروجش از پیمان نیروهای متعارف اروپا را عدم تلاش کشورهای عضو در ارائه نسخه جدید از این معاهده عنوان کرد. روسیه هشدار داده بود که در صورت عدم تصویب نسخه جدید به طور یک جانبه از این پیمان خارج خواهد شد. اما به گفته کارشناسان سیاسی دلیل اصلی خروج روسیه از پیمان نیروهای متعارف اروپا، پاسخ کوبنده مسکو به طرح سپر دفاع موشکی آمریکا در اروپا بوده است. روسیه به شدت با طرح سپر دفاع موشکی آمریکا در اروپا مخالفت کرده و این طرح را خطری برای امنیت ملی خود توصیف کرده است. این کارشناسان معتقدند پوتین با اعلام حکم خروج یک جانبه روسیه از پیمان نیروهای متعارف اروپا تلاش کرد پاسخی قاطعانه به طرح سپر دفاع موشکی آمریکا در اروپا بدهد. 
واکنش‌ها
پس از خروج یک جانبه روسیه از پیمان نیروهای متعارف اروپا، ناتو به شدت ازاین اقدام مسکو ابراز تاسف کرد و این موضوع را «گامی دریک مسیراشتباه» توصیف کرد. ناتو همچنین ابراز امیدواری کرد تا با برگزاری مذاکرات با روسیه، مسکو رابه بازگشتن به این پیمان متقاعد کند. آمریکا به همراه چند کشورعضو اتحادیه اروپا از جمله آلمان، لهستان و رومانی نیز به شدت از این تصمیم مسکو ابراز نگرانی کرد. این در حالی است که نیکولای باردیوژا، دبیرکل سازمان معاهده امنیت جمعی (CSTO) و میخاییل گورباچف آخرین رهبر شوروی سابق از این اقدام پوتین حمایت کردند. 
پیامدها
پس از خروج از پیمان نیروهای متعارف اروپا، روسیه اعلام کرد که کناره گیری ازاین پیمان می تواند عاملی برای تأیید نسخه جدید پیمان نیروهای متعارف اروپا شود. کرملین تأکید کرد که حکم خروج روسیه از این معاهده به معنای این نیست که درها برای انجام بسته است و در راستای انجام مذاکرات می توان اختلافات را از بین برد. سرگئی لاوروف، وزیرخارجه روسیه نیز در اظهارنظری اعلام کرد که به موجب این حکم، روسیه دیگر هیچ الزامی برای کاهش نیروها و تسلیحات متعارف خود ندارد. برخی کارشناسان سیاسی معتقدند که دلیل اصلی خروج روسیه از پیمان نیروهای متعارف اروپا نوعی چانه زنی کرملین با کاخ سفید بر سر طرح دفاعی کاخ سفید در شرق اروپا بوده است. خروج روسیه از این پیمان در حالی انجام شد که تا ۶ سال آینده جهان در آستانه مرحله ای قراردارد که دیگرهیچ توافقنامه ای میان مسکو و واشنگتن برای محدود سازی تسلیحات تهاجمی و دفاعی وجود نخواهد داشت و روابط دو کشور وارد «بازی بدون قانون» می شود. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند این رقابت تسلیحاتی و نیز اصرار آمریکا برای استقرار سامانه دفاع موشکی خود در شرق اروپا انگیزه اصلی تعلیق اجرای قرارداد نیروهای متعارف در اروپا از سوی روسیه بوده است.