بازگشت لئون‌تر ـ پتروسیان

امسال لئون تر -‌ ‌پتروسیان تصمیم گرفته سنت «افول سیاسی» در پی خروج از قدرت را که از زمان فروپاشی شوروی تاکنون متداول بوده، براندازد. حال اینکه احتمال پیروزی وی تا چه حد واقع‌بینانه بوده و اینکه احتمال رسیدن او به دور دوم انتخابات ریاست‌ جمهوری چقدر است مسئله دیگری است.

آنچه مسلم است لئون آکوپوویچ تر ‌پتروسیان، اولین رئیس‌جمهور جمهوری ارمنستان، عملا کارزار انتخاباتی‌اش را آغاز کرده است. اتخاذ چنین تصمیمی ‌از سوی سیاستمداری که مدت‌هاست از بازی کنار گذاشته شده فضای انتخابات را دگرگون ساخته است.

این در حالی است که تا چندی پیش نتایج انتخابات، هم برای مردم ارمنستان و هم برای ناظران خارجی مشخص و قابل پیش‌بینی به‌نظر می‌رسید و همگان سرژ سرکیسیان، نخست‌وزیر ارمنستان را برنده قطعی انتخابات و جانشین رسمی رهبر فعلی، روبرت کوچاریان، می‌دانستند. به نوشته روزنامه‌ آیکاکان ژاماناک که مخالف دولت است: «لئون تر پتروسیان با تصمیم به شرکت در انتخابات ریاست‌ جمهوری پیش‌رو، یک کانون نفوذ دوم را در عرصه سیاست ارمنستان پدید آورده است. این روند به یک واقعیت بدل شده و هر روز عمق بیشتری می‌یابد.»

تر‌- ‌پتروسیان پس از 7 سال تصدی مقام ریاست ‌جمهوری ارمنستان در 3 فوریه 1998 به‌دلیل اختلاف‌نظر با مقامات بلندپایه دولتی در حل‌وفصل مناقشه ارمنستان و آذربایجان بر سر منطقه ناگورنو -‌‌ قره‌باغ از مقام خود استعفا داد.

از آن زمان، وی از هرگونه اظهارنظر درباره دولت جدید خودداری کرد و علایق پژوهشی‌اش را پی گرفت. او که در سال 1987 در رشته لغت‌شناسی به درجه دکتری نایل شده بود طی سال‌های اخیر سرگرم نگارش اثری 6 جلدی با عنوان «ارامنه و جنگجویان صلیبی» بوده که 2 جلد نخست آن در سال‌های 2005 و 2007 منتشر شده است.

اکنون اولین رئیس‌جمهوری ارمنستان به سکوت 9 ساله خود پایان داده است: «ما هم‌اینک پس از 16 سال استقلال در نقطه‌ای حساس و سرنوشت‌ساز قرار گرفته‌ایم. امروز وظیفه اصلی ما نابودی و محو نظام قدرت کنونی و این رژیم جنایتکار سرتاپا فاسد است؛ رژی‌می‌که نه تابع رأی و خواست مردم بلکه پیرو رویه‌های دنیای تبهکاران است.»

این جملات، اظهارات تر‌‌ - پتروسیان درباره حکومت فعلی ارمنستان در مراسم بزرگداشت شانزدهمین سال استقلال این کشور است. گرچه برگزارکننده‌ این مراسم یکی از احزاب سیاسی فرعی ارمنستان به نام جنبش ملی ارمنستان بود، سخنان تر‌‌- پتروسیان بلند و رسا در بالاترین سطوح قدرت طنین‌انداز شد.

از آن به بعد سخنرانی‌های عمومی ‌رئیس‌جمهوری پیشین ارمنستان در جلسه‌‌ها و محافل مختلف آغاز شد. وی در 26 اکتبر در میتینگی در میدان تئاتر ایروان، به مدت یک ساعت و نیم سخنرانی کرد و در همین مراسم بود که تصمیم خود را برای شرکت در انتخابات ریاست‌ جمهوری ماه فوریه اعلام کرد. سپس در نشست‌هایی با حضور نمایندگان سازمان‌های پرنفوذ بین‌المللی و گروه‌های رأی‌دهندگان شرکت جست.

در ماه نوامبر با تری دیویس دبیر کل شورای اروپا ملاقات کرد و پس از آن در جمع گروه‌های جوانان ارمنستان حاضر شد. به‌دنبال آن در سخنرانی‌های مختلف از مردم ارمنستان بابت مشکلات اجتماعی و اقتصادی به ‌وجود آمده در دوران اصلاحات انجام‌ شده تحت نظارت وی عذرخواهی کرد.

ولی آیا تر‌‌ - پتروسیان از منابع کافی برای رقابت با دولت حاکم ارمنستان برخوردار است؟ البته مسئله، مسئله پول نیست، زیرا روسای جمهور سابق لازم نیست نگران تأمین هزینه‌های انتخاباتی خود باشند. سؤال اصلی این است که‌ آیا رژیم کنونی دست‌کم میزانی از رقابت را تحمل خواهد کرد و شرایطی مشابه شرایط انتخابات ریاست ‌جمهوری 1996 روسیه را فراهم خواهد ساخت یا خیر؟ این موضوع بازگشت رئیس‌جمهوری سابق به عرصه سیاست را به صحنه نمایش اعتبارات دمکراتیک این رجل سیاسی بدل خواهد کرد. تا این لحظه نیروهای طرفدار دولت در ارمنستان نشانه‌ای از چنین تعهدی از خود بروز نداده‌اند و تمامی ‌رسانه‌های رسمی ‌بالاتفاق به یادآوری سال‌های «سرما» و «گرسنگی» دهه 1990 پرداخته‌اند.

اما هنگام اشاره به «سرما و گرسنگی» دهه گذشته، از این نکته نیز نباید گذشت که اولین رئیس‌جمهوری این کشور با جنگی شدید در ناگورنو‌‌ - قره‌باغ دست‌به‌گریبان بود که تا مه 1994 طول کشید و با پیروزی نظا‌می ارمنستان پایان یافت. در طول دهه 1990 فشار از جانب ترکیه به‌مراتب شدید‌تر از الآن بود و مناقشه میان گرجستان و آبخازیا در 1993 - 1992 به‌دلیل حضور بیش از 70 هزار ارمنی در آبخازیا مداخله جدی ارمنستان را می‌طلبید.

در کنار آن باید به حجم چالش‌های داخلی‌ای که تر‌‌ - پتروسیان در دوران ریاستش با آنها روبه‌رو بود نیز اشاره کرد. او ناگزیر از تأسیس نهادهای دولتی جدید و ارتش و نیروهای ویژه و پلیس بود و ناچار بود برای بقای کشور نوعی نظم و انضباط را بر جامعه‌ای که پس از شروع مناقشه ناگورنو‌ - ‌قره‌باغ در سال 1988 به برگزاری میتینگ و اعتصاب عادت کرده بود، تحمیل کند. تر -‌‌ پتروسیان اقتصادی ورشکسته را تحویل گرفته بود، چون اقتصاد این جمهوری بخشی از نظام برنامه‌ریزی‌شده توسط شوروی بود. او همچنین ناچار بود با تحریم‌های اقتصادی ترکیه و آذربایجان دست‌وپنجه نرم کند و اقتصادی را که زیر بار قرض کمر خم کرده بود دوباره احیا کند.

با این همه، خود تر‌‌ - پتروسیان در دیدارهایش با رأی‌دهندگان بالقوه موضوع سرما و گرسنگی را فراموش نکرده و ضمن ابراز ندامت، آن سال‌های سرد و ظلمانی را بهای آزادی ناگورنو - قره‌باغ دانسته است. ولی آیا گروه‌های مختلف مخالف در ارمنستان پذیرای میراث دوران ریاست‌ جمهوری تر- پتروسیان هستند؟

در حال حاضر پاسخ به این سؤال به احتمال زیاد منفی است. به گفته شاوارش کوچاریان، رهبر حزب دمکرات ملی «لئون تر - ‌پتروسیان اولین رئیس‌جمهوری ارمنستان، موفق شد ارمنستان را به استقلال برساند ولی نتوانست از این استقلال حسن استفاده را ببرد.»گوینده ‌این سخنان هم نه نماینده «حزب قدرت» ارمنستان (حزب دمکرات) است نه مأمور تشکیلات ریاست‌ جمهوری. بسیاری از سیاستمداران مخالف رژیم فعلی معتقدند شروع بسیاری از روندهای جاری (رانت‌خواری، فشار بر رسانه‌ها و...) به دوران ریاست‌ جمهوری تر ‌- پتروسیان بر می‌گردد و نمی‌توانند از این بابت او را ببخشند.