سایه وحشت بر سر آسیا

مهران قاسمی: توافق جدید هسته‌ای میان ایالات متحده و هندوستان به باور بسیاری از کارشناسان حاصلی جز ترغیب هند به انبوه‌تر کردن زرادخانه هسته‌ای خود و همزمان تشویق پاکستان و چین به در پیش گرفتن روندی مشابه در بر نخواهد داشت.
جمعی از کارشناسان مسائل هسته‌ای و فعالان مخالف تکثیر تسلیحات کشتار جمعی در نوشتاری که روز گذشته منتشر شد، نگرانی‌های عمیق خود را از همکاری آمریکا و هندوستان بیان کردند. در این همکاری با تفکیک میان تاسیسات صلح‌آمیز هسته‌ای هند و تاسیسات نظامی، بازرسان سازمان ملل متحد تنها امکان دسترسی به تاسیسات صلح‌آمیز یافته و تاسیسات نظامی هند همچنان به دور از نظارت جامعه جهانی باقی خواهد ماند.
این تفکیک که در حقیقت بخش اصلی موافقت جولای گذشته را به خود اختصاصا می‌دهد به باور رهبران اقتصادی آمریکا، سر آغاز روندی است که می‌تواند به انعقاد قراردادی کلان چندین میلیارد دلاری در بخش‌های صلح‌آمیز و حتی نظامی فن‌آوری هسته‌ای هند منتهی شود. سیاستمداران آمریکایی اما در برابر انتقادات ترجیح می‌دهند تا از کنار منافع کلان اقتصادی چنین قراردادی گذشته و مدعی شوند که هدف آنها تنها ترغیب هند به توقف توسعه تسلیحات کشتار جمعی است. کارشناسان مزبور در نامه‌ای که خطاب به نمایندگان کنگره فرستاده‌اند، با اشاره به اینکه حتی اگر بر خلاف شواهد و قرائن بپذیریم که هدف آمریکا، اعمال نظارت بین‌المللی بر تمامی تاسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز هند است» متذکر شده‌اند که فروش سوخت هسته‌ای از سوی آمریکا و سیار کشورهای غربی به هندوستان باعث افزایش توان فعلی این کشور برای تولید پلوتونیوم و اورانیوم غنی شده با کاربرد تسلیحاتی شده و در نهایت حاصلی جز افزایش تسلیحات موجود در زرادخانه‌های هسته‌ای هند در بر نخواهد داشت. این کارشناسان در بخش پایانی نامه خود به این موضوع اشاره می‌کنند که تحقیقات مداوم آنها حاکی از آن است که این موافقت‌نامه همکاری بیش از آنکه له کنترل تسلیحاتی بینجامد به تکثیر تسلیحات کشتار جمعی و بر افروختن آتش رقابت هسته‌ای در منطقه منتهی می‌شود. آنها همچنین دولت را متهم کرده‌اند در شرایطی که این توافقنامه به رژیم کنترل تسلیحاتی به شدت لطمه می‌زند، کاخ سفید با بزرگنمایی منافع مورد احتمالی آن قصد دارد از پاسخ‌دهی به انتقادات فرار کند. ایالات متحده از سه دهه پیش تا کنون هر نوه همکاری هسته‌ای با هندوستان را به حالت تعلیق درآورده بود چرا که کاخ سفید بر این باور بود که هندوستان برخلاف قوانین و عرف بین‌الملل و در نقش آشکار معاهدات، با ساخت تسلیحات هسته‌ای روی آورده است. هندوستان و پاکستان، دو همسایه هسته‌ای که از تاریخچه مملو از تنش با یکدیگر برخورد دارند، از امضای معاهده عدم تکثیر خودداری کرده‌اند.
بوش اما اکنون هندوستان را به عنوان قدرتی اقتصادی با ساختار حکومتی دموکراتیک در مرزهای چین، به عنوان یک متحده بالقوه خود شناخته و بدین ترتیب اجازه فروش رآکتورهای هسته‌ای و سوخت مورد نیاز را به هندوستان صادر کرده است.
هندوستان در این میانه اما با سوءاستفاده از تمایل بوش، اعلام کرده است که بخش عمده‌ای از تاسیسات هسته‌ای خود را از جمع تاسیسات صلح‌آمیز مستثنی کرده و همزمان اجازه نظارت سازمان بین‌المللی بر نحوه مصرف سوخت هسته‌ای را نخواهد داد.
ایالات متحده پیش از این اعلام کرده بود که برای اطمینان از عدم مصرف سوخت فروخته شده به هند در مصارف نظامی، مکانیسم نظارتی ویژه‌ای را اعمال خواهد کرد. در شرایط فعلی و با امتناع هند از نظارت بر نحوه مصرف سوخت، این نگرانی وجود دارد که این سوخت در توسعه زرادخانه هسته‌ای این کشور مورد استفاده قرار گیرد. این امر می‌تواند باعث شود پاکستان نیز به تقویت توان تسلیحات هسته‌ای خود روی آورده و چین نیز توجه بیشتری را صرف تسریع روند مدرن‌سازی تسلیحات هسته‌ای خود نماید.
لئوناردو وایسس معمار اصلی قانون عدم تکثیر 1978 و مدیر کمیته سنا در امور دولتی در فاصله سال‌های 1977 تا 1999 در تحلیل خود در مورد این توافق می‌گوید: با توجه به اینکه این توافق در شکل فعلی آن می‌تواند منجر به توسعه تسلیحات هسته‌ای شود، در تناقض کامل با تعهدات و الزامات آمریکا نسبت به معاهده عدم تکثیر قرار دارد.
وایسس می‌گوید او و سایر کارشناسان بارها به کنگره هشدار داده‌اند که رآکتور فعال هند تاکنون از توان تولید 9000 کیلوگرم پلوتونیوم برخوردار بوده است. این مقدار پلوتونیوم برای ساخت 1000 بمب هسته‌ای کافی است.
هندوستان هم اکنون دارای 50 سلاح هسته‌ای است و به باور کارشناسان قصد دارد 300 تا 400 سلاح دیگر را تا پایان دهه تولید کند.
با وجود تمامی این نگرانی‌ها، به نظر می‌رسد که طرفین با جدیت هر چه بیشتر سرگرم عملی کردن موافقت‌‌نامه مزبور هستند. مانموهان سینگ قرار است هفته آینده و پیش از سفر بوش در مورد «سطح روابط با آمریکا» در پارلمان این کشور سخنرانی کند. بوش نیز پس از آن در «جامعه آسیا» به بررسی روابط آمریکا با کشورهای آسیایی و به صورت خاص هندوستان خواهد پرداخت.