جنبشها و احزاب اسلامی در پاکستان
مهدی شیرازی
اشاره:
پاکستان کشوری با ۱۴۵ میلیون نفر جمعیت است که ۴۳ درصد از افراد بالای ۱۵ سال آن باسواد است. چهار گروه عمده نژادی در ایالات مختلف پاکستان زندگی میکنند: پنجابیها در ایالت پنجاب، سندیها در ایالت سند، بلوچها در ایالت بلوچستان و پتانها یا پشتونها در ایالت سر حد غربی. در پاکستان چهار زبان عمده رایج میباشد. ۶۴ درصد مردم به پنجابی، ۱۶ درصد به پشتو، ۱۵ درصد به اردو و ۱۳ درصد به سندی صحبت میکنند. براساس قانون اساسی،۱۹۷۳ زبان اردو به عنوان زبان رسمی پاکستان اعلام شده است.
کشور پاکستان به نام دین اسلام و به عنوان کشوری خاص مسلمانان شبهقاره تاسیس گردید و حتی نام آن را به این لحاظ پاک نهادهاند. حکومت این کشور نیز بنا بر تعهدی که برای تاسیس چنین کشوری لازم بوده از همان ابتدا نام و نشان اسلامی داشته است. اسلام دین رسمی این کشور است و ۹۸ درصد جمعیت پاکستان پیرو این دین هستند، اکثریت مسلمانان پاکستان سنی، حنفی مذهب و گروهی نیز شافعی مسلک میباشند. اقلیت قابل توجهی که حدود ۲۵ درصد جمعیت پاکستان تخمین زده میشوند، شیعه هستند.
اساس تشکیل پاکستان دین اسلام بود. از این رو ادیان دیگر نقش چشمگیری در اوضاع سیاسی این کشور ندارند. قانون اساسی جدید پاکستان (۱۹۷۳) این کشور را جمهوری اسلامی معرفی میکند. معهذا براساس قوانین پاکستانی هر پاکستانی حق دارد مراسم مذهبی خود را به جا آورد و تبلیغ کند. همچنین هر فرقه مذهبی میتواند موسسات مذهبی مربوط به خود را تاسیس، نگهداری و اداره نماید.
ترکیب مذهبی در پاکستان
الف) اهل سنت: که شامل فرقههای ذیل میباشند:
1-بریلویان 2- دیوبندیان 3- اهل حدیث 4- وهابیان
علمای اهل سنت در پاکستان دو گروه میباشند و هر یک مدارس و مراکز مذهبی متعدد دارند:
1- اهل حدیث که بسیار نزدیک به وهابیان هستند
2-اهل سنت که هر چند ممکن است جز گروهی خاص از صوفیان نباشند ولی به هر حال ایدئولوژی صوفیان را دارند و به اهل تشیع از این نظر نزدیک میباشند.
ب) تشیع: تقریبا 25% مردم پاکستان را شیعیان تشکیل میدهند اکثر شیعیان امامیه بوده. گروهی اسماعیلیه و اندکی نیز زیدیه هستند.
ج) سایر مکاتب و مذاهب غیراسلامی:
۱- مسیحیان ۲- هندوان ۳- سیکها ۴- زرتشتیان ۵- یهودیان ۶- بودائیان 7- قادئیانیان
د) سلسلههای تصوف:
۱- چشتیان ۲- سهروردیان ۳- نقشبندیان ۴- قادریان
حوزههای دینی و رهبران مذهبی
روحانیون در پاکستان دو گروه سنی و شیعه هستند و هر کدام مراکز دینی مخصوصی دارند. در این کشور بسیاری از روحانیون، صوفیان و اقطابی هستند که از نظر فرهنگی و ایدئولوژی به اهل تشیع نزدیک هستند هر چند نام حنفی دارند. مدارس عمده اهل سنت عبارتند از: جامعه اشرفیه و جامعه نعیمیه در لاهور، خیرالمدرس و دارالعلوم در ملتان.
دارالعلوم حقانیه در اکوره ختک، جامعه اشرفیه در مشاور، جامعه اسلامیه در بهاولپور و مرکز تعلیمات اسلامی، مدرسه عربیه مظهرالعلوم، مدرسه، البنات ویژه بانوان، جامعه فاروقیه و دارالعلم امجدیه در کراچی. اهل تشیع نیز مراکز دینی متعدد در شهرهای مختلف دارند از جمله: مرکز بزرگ دینیالمنتظر در لاهور، جامعه اهل بیت در اسلام آباد، مدرسه مومن، مدرسه آیتالله حکیم در روالپندی، مدرسه مشاعالعلوم در حیدرآباد و مدرسه امام صادق در کویته. مواد درسی این مدارس عموما از مدارس دینی ایران اقتبال میشود و مدرسان آن در نجف، قم و پاکستان تحصیل کردهاند. رهبر شیعیان پاکستان پس از شهادت عارف حسین حسینی، سید ساجد علی نقوی میباشد که رهبر نهضت نفاذفقه جعفری هم هست. مولانا حامد علی شاه، ملقب به حامد الموسوی، رئیس مدرسه دینی مومن نیز یکی دیگر از رهبران شیعیان میباشد که برخلاف مساجد نقوی اعتقاد به دخالت دین در سیاست ندارد.
فرقهای از شیعیان نیز به نام اسماعیلیه در پاکستان بیشتر در مناطق پنجاب و شمال غربی پاکستان وجود دارند که غالبا پیروان آقا محمدخان محلاتی میباشند. در خصوص اجرای نظام اسلامی در پاکستان یک کشاکش سهجانبه داخلی بین سکولارها، بنیادگرایان و نوگرایان پاکستانی وجود دارد. سکولارها به جدا نمودن دین و سیاست معتقدند و تمایل دارند که پاکستان روش ترکیه را دنبال کند، این گروه مدعی هستند که پاکستان بر اصل ملیت تشکیل شده و ملیت یک ایده دنیا پرستانه است. در مقابل دنیاگرایان، بنیادگرایان خواهان آنند که در پاکستان براساس خطوط قرآنی حکومت اسلامی تشکیل گردد. در مقابل دو جهانبینی یاد شده، جهانبینی نوگرایان - دستگاه حکومت فعلی - قرار دارد، نوگرایان راهی را بین خواستهای دنیاگرایان و بنیادگرایان ایجاد نموده و معتقدند که پاکستان باید دستگاههای سیاسی غرب را دنبال نماید ولی آنها را با اصول اسلام وفق دهد. قانونهای اساسی سالهای ۱۹۵۶، ۱۹۶۳ و ۱۹۷۳ عقاید نوگرایان را در بردارند.
آشنایی با احزاب و جنبشهای اسلامی در پاکستان
تقریبا در ۳۰ سال اول تاسیس پاکستان، یگانه حزب مذهبی واقعی، جماعت اسلامی بود که در صحنه سیاست، فعالیت چندانی نداشت. (در اینجا لازم به یادآوری است که در شبهقاره هند از دیرباز دو گونه اسلام رواج داشته است، یکی اسلام بر لوی BareLevis یا اسلام عرفانی ، دیگری اسلام دئوبندی Deobandi که اسلامی است سنتی و بنیادگرا. اما با پیشرفت پاکستان، فرقه دئوبندی قدرت بیشتری پیدا کرد. ولی در دوره حکومت ذوالفقار علی بوتو یک حزب مذهبی دیگر به نام جمعیت علمای اسلام به رهبری مفتی محمود، در ایالات سرحد و بلوچستان قد علم کرد. از جانب دیگر مدارس مذهبی به تدریج افزایش یافتند. در سال ۱۹۴۷ فقط ۱۳۷ مدرسه در این کشور وجود داشت که تا سال ۱۹۹۴ شمار آنان تقریبا به ۱۴۰۰ باب و شمار طلاب دینی به متجاوز از ۱۵ هزار نفر رسید. در این میان در سال ۱۹۷۹ قانون عشر و زکات تصویب شد و طلاب به هیئتهای توزیع زکات پیوستند و مسئولیت توزیع پول بین فقرا و مستمندان را بهعهده گرفتند و در این مورد با دستگاه اداری محلی و مسئولان دولت رابطه برقرار کردند، به این وسیله برای نخستین بار روحانیون تا حدی دارای نفوذ سیاسی و اجتماعی شدند و در انتخابات شرکت کردند و در سطح شهرداری، اداری و قانونگذاری در تشکیلات دولتی سهیم شدند. فرقهگرایی مذهبی از این زمان آغاز شد. دو گروه مذهبی با عقاید متفاوت احزاب سیاسی مخالف یکدیگر را تشکیل دادند و هر دو با کشورهای دیگر اسلامی ارتباط برقرار نمودند. قوانین اسلامی مورد اختلاف در زمان ضیاءالحق، گرایشات فرقههای مختلف جهت اجرای قانون شریعت، دسترسی مردم به سلاح و ایجاد دادگاههای شرعی، فضای تشنج را در جامعه افزایش داد. در شهرهای بزرگ و در دهکدهها برخوردهای فرقهای روی داد و تعدادی از رهبران روحانی از جمله علامه عارفالحسینی، رییس نهضت اجرای فقه جعفری، روسای انجمن سپاه صحابه پاکستان مولانا حق نواز و ضیاءالرحمن فاروقی ترور شدند. در سال ۱۹۷۲ از میان ۸۹۳ مدرسه مذهبی در پاکستان ۲۵۴ دئوبندی، ۲۶۷ بریلوی، ۱۴۴ اهل حدیث (با گرایش وهابی)، ۴۱ شیعه و ۱۰۵ مدرسه از عقاید متفاوت دیگر بودند.
اینک جا دارد که احزاب و گروههای اسلامی پاکستان اعم از شیعه و سنی را معرفی کرده و جایگاه آنها را مورد بررسی قرار دهیم.
1- حزب جماعت اسلامی پاکستان:
ابوالاعلی مودودی، جماعت اسلامی را در سال ۱۹۴۱ تشکیل داد و هدف خود را تلاش برای ایجاد استقرار یک دولت اسلامی اعلام کرد. این حزب راستگرا و شدیدا سنتگرای اسلامی نقطهنظرها و مواضعی همچون اخوانالمسلمین مصر دارد. در انتخابات سال ۱۹۷۰ این حزب چهار کرسی به دست آورد و در انتخابات ۱۹۷۷ از ائتلاف مزبور کنار گذاشته شد.
رهبر آن قاضی حسین احمد است و دفاتر مرکزی آن در لاهور قرار دارد. سیاستهای ژنرال ضیاءالحق در مورد حاکم کردن شریعت اسلامی در تمام شئون زندگی اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی پاکستان از تعالیم این حزب دانسته شده است.
این حزب در دوران حکومت اولیه بینظیر بوتو، از نواز شریف حمایت کرد تا قوانین اسلامی را پس از رسیدن به قدرت در پاکستان برقرار نماید.
نواز شریف پس از رسیدن به قدرت، لایحه شریعت را تصویب نمود ولی جماعت اسلامی، نواز شریف را به عدم اجرای دقیق قوانین اسلامی متهم کرد. در اوایل دهه ۱۹۹۲ جماعت اسلامی در اعتراض به تصمیم دولت نواز شریف در حمایت از دولت جدید میانهروهای مجاهدین در کابل، از اتحاد دموکراتیک اسلامی کنارهگیری کردند. جماعت اسلامی پاکستان دولت نواز شریف را به قطع حمایت از گلبدین حکمتیار رهبری حزب اسلامی افغانستان و شکست برنامه اسلامی کردن کامل پاکستان متهم نمود.
در انتخابات اکتبر ۱۹۹۳ جماعت اسلامی که خاطره خوشی از همکاری با حزب مردم و مسلم لیگ، نداشت تصمیم گرفت که با عنوان جبهه جدید سیاسی به نام امت و جدای از این دو حزب در انتخابات شرکت نماید، ولی نتوانست آراء قابل توجهی کسب نماید. این جبهه، جبهه اسلامی پاکستان نامیده میشد و در این انتخابات تنها سه کرسی را به دست آورد. در دسامبر ۹۴ محمد صلاحالدین در کراچی ترور شد. وی از منتقدان حزب حاکم و نهضت قومی مهاجر به شمار میرفت. این گروه در حال حاضر بزرگترین گروه اسلامی پاکستان است. مودودی بنیانگذار آن معتقد بود که تنها وقوع انقلاب اسلامی قادر است که کشور را از بحرانهای متعدد خارج کرده و سیستم سیاسی این کشور را اصلاح کند.
2- جمعیتالعلماء اسلام
این حزب، گروهی حنبلی مذهب و در رسته اصحاب حدیث، معتقد به مکتب دئوبندی و نزدیک به وهابیت میباشد و همان حزبی است که در سال ۱۹۴۵ تحت رهبری مولانا شبیر احمد عثمانی برای کسب حمایت از تاسیس پاکستان ایجاد شد. پس از وقفهای این حزب در سال ۱۹۵۰ مجددا احیا شد. جمعیتالعلماء اسلام بر تدوین قانون اساسی مبتنی بر اصول و ضوابط اسلامی تاکید مینمود.
رهبر آن مولانا مفتی محمود، بنیانگذار و رهبر اتحاد ملی پاکستان بود. پس از وی مولانا فضلالرحمن رهبر این حزب گردید.
این حزب در انتخابات سال ۱۹۷۷ در اتحاد ملی پاکستان و در مقابل حزب مردم قرار داشت. در ابتدای حکومت ژنرال ضیاءالحق، با وی همکاری داشتند اما در سال ۱۹۸۱ به جنبش احیای دموکراسی پیوست و رفراندوم ۱۹ مارس ۱۹۸۴ را که موضوع تجدید ریاست جمهوری وی بود، تحریم کرد. این حزب در مناطق مختلف پاکستان به ویژه ایالت سرحد دارای نفوذ میباشد. جمعیت علمای اسلامی در پائیز ۱964 بر سر مسئله ادامه همکاری با دولت بینظیر بوتو به دو شاخه تحت رهبری «مولانا فضلالرحمن» و «مولانا اجملخان» تقسیم شد. گروه مولانا فضلالرحمن که دارای نفوذ زیادی در بین اعضای گروه طالبان در افغانستان است، در ایالتهای بلوچستان و سند دارای نفوذ بوده و گروه تحت رهبری مولانا اجملخان در ایالتهای سرحد و پنجاب دارای طرفداران بسیاری است.
3- جمعیتالعلماء پاکستان
این حزب در سال ۱۹۴۸ تاسیس شد. حزبی اسلامی، عامهپسند و نه چندان نخبهگرا، سنی مذهب و معتقد به سنتها و مکتب بریلوی میباشد و از اصول مترقیانه اسلامی پیروی میکند. در مجلس ملی در ۱۹۷۰ هفت کرسی به دست آورد. این حزب نیز از اعضای اتحاد ملی پاکستان کناره گرفت. در ۱۹۸۱ به نهضت اعاده دموکراسی پیوست اما یک ماه بیشتر در این نهضت نبود. در ۱۹۸۸ به «حزب تحریک استقلال» پیوست تا اتحاد عوامی پاکستان را ایجاد کند. در نوامبر ۱۹۹۰ به اتحاد دموکراتیک اسلامی پیوست و در مارس ۱۹۹۱ در اعتراض به سیاست نواز شریف در مورد جنگ خلیجفارس از این اتحاد کنارهگیری کرد. این حزب نیز به دو شاخه اصلی تقسیم میشود، جناح تحت رهبری «مولانا احمدشاه نورانی» و جناح تحت رهبری «مولانا عبدالستار نیازی». مولانا احمدشاه همچنین رهبری ائتلاف ۳۰ حزب اسلامی پاکستان را تحت عنوان شورای هماهنگی احزاب اسلامی برعهده دارد.
4- سپاه صحابه پاکستان
یک گروه سنی مذهب نظامی که پیرو فرقه وهابی است. رهبر آن محمد غیاثالدین در ۳۱ مه ۱۹۹۲ در گیلگیت در شمال پاکستان ترور شد. محبوبیت این گروه در نزد افکار عمومی به دلیل اعمال خشونت بار و تروریستی بسیار پایین است. گروه مذکور که شهر «جنگ» در ایالت پنجاب را به عنوان مرکز فعالیتهای خود انتخاب کرده، بانی اکثر فعالیتهای تروریستی در پاکستان به شمار میرود. انجمن وهابی و سپاه صحابه که شاخه نظامی آن لشکر جنگوی نام دارد علاوه بر ترور بسیاری از سیاستمداران پاکستانی و عداوت شدید با نهضت فقه جعفری، طراح و مجری بسیاری از حملات تروریستی به اتباع و دیپلماتهای ایران بوده است.
5- تحریک نفاذ فقه جعفری پاکستان
گروهی شیعه مذهب است که در سال ۱۹۷۹ تشکیل شد تا برنامه اسلامی کردن ضیاءالحق براساس فقه سنی مخالفت نماید. این سازمان به عنوان یک حزب سیاسی در ۱۹۸۷ ثبت شد. در ۱۹۸۴ یک جناح اصلاحطلب به رهبری عارف حسینالحسینی از جناح سنتی به رهبری حامد علی موسوی جدا شد و گروه تحریک فقه جعفریه پاکستان را تشکیل داد. عارف حسینالحسینی در اوت ۱۹۸۸ در پیشاور به شهادت رسید. پس از عارف حسینالحسینی رییس این گروه سیدساجد علی نقوی شد. این گروه برخلاف گروه اول معتقد به فعالیتهای سیاسی میباشند. این نهضت در سال ۱۹۹۰ با اتحاد دموکراتیک مردم به رهبری بینظیر بوتو ائتلاف کرد ولی در سال ۱۹۹۳ از این اتحاد خارج شد. در بیانیه نهضت، علت این جدایی عدم توجه حزب مردم به درخواست نهضت مبنی بر اختصاص 6% سهمیه برای نامزدهای این نهضت در مبارزات انتخاباتی ذکر شد. نهضت از نامزدهای انتخاباتی خود خواست که به صورت مستقل در انتخابات شرکت کنند.
تشکیلات شیعه دیگری نیز وجود دارند که از جمله میتوان به سازمان دانشجویان امامیه، سازمان امامیه (به سرپرستی صفدر نقوی)، سازمان اصغریه (تاسیس ۱۹۸۹)، سپاه محمد (که در اوجگیریهای فرقهای در سال ۱۹۹۴ اعلام موجودیت کرد) و وفاق علما و جامعهالمنتظر (لاهور) اشاره کرد.
6- گروه اسلامی اهل حدیث
این گروه در قبال فعالیت شیعه در دهه ۱۹۷۰ شکل گرفت. ریشه آن در حرکت اصلاحطلبان محافظهکارانه هندو - مسلمان است که تاریخ آن به قرن ۱۹ باز میگردد. این گروه عضوی از اتحاد جمهوری اسلامی بوده و به جناحهای مختلف تقسیم شده و رهبر شناخته شدهای ندارد.
حکومتها و احزاب و جنبشهای اسلامی
در این کشور هیچ سیاستمداری قادر به نادیده گرفتن نقش اسلام در تحولات سیاسی کشور نیست و اکثر سیاستمداران ترجیح میدهند تا علمای مذهبی را به عنوان یک اهرم حمایتی به سوی خود جلب نمایند. در زمان حکومت ژنرال ضیاءالحق وی با جنبه ارزش دادن به اقدامات نظامی خود در حمایت از مجاهدین افغان و اتلاق واژه جهاد بر مبارزات ضدروسی آنها به طرز چشمگیری موفق شد تا علمای مذهبی را به سمت حمایت از سیاستهای داخلی و خارجی خود جلب نمایند.
رژیمهای پاکستان از حیث جهتگیری سیاسی و تعبیر و تفسیرشان از ایدئولوژی اسلامی با یکدیگر تفاوت داشتند. به عنوان مثال، رژیم ذوالفقار علی بوتو و «حزب مردم پاکستان» او تعبیری مردم باورانه از اسلام اختیار کردند. این حزب زیر لوای «سوسیالیزم اسلامی» سیاستهای تعدیل اقتصادی اجتماعی در کشور و سیاستهای عدم تعهد خارجی را در پیش گرفت. خطابههای سیاسی و اصلاحطلبانه رژیم بر مساوات و عدالت اجتماعی به عنوان اصول اساسی اسلامی و ویژگیهای بنیاد جامعه و نظام حکومتی اسلامی در دوران حکومت حضرت محمد تاکید میورزید. خط مشی حزب برای انتخابات مارس ۱۹۷۷، در مواجهه با ناآرامیهای فزاینده شهری در اواسط دهه ۱۹۷۰ مستلزم اصلاحات اجتماعی و آموزشی اسلامی و درک و شناخت بیشتری از نقش علما و مساجد بود. اما رژیم بوتو قبلا به حال عقبنشینی درآمده بود و سازمانهای اسلامی محافظهکار زیر چتر «اتحاد ملی پاکستان» درخواستها، نفوذ و اعتراضات خود را افزایش دادند. سرانجام کودتای ژوئیه ۱۹۷۷ این رژیم را برانداخت.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
