سرمایه کشورهای عربی در اروپا و آمریکا

کشورهای عربی تلاش می‌کنند تا در راستای حمایت از اقتصاد خویش سرمایه‌های خارجی را جذب کنند و در حالی که حدود ۵۶۰ میلیارد دلار بدهی خارجی نیز دارند اما مسأله قابل توجه این است که سرمایه گذاری‌های کشورهای عربی در خارج حدود ۸۰۰ تا ۲۴۰۰ میلیارد دلار است. سؤالی که در این خصوص مطرح می‌شود این است که چرا این مقدار از اموال از این کشورها خارج شده است؟ چگونه می‌توان آنها را بازگرداند؟ سرنوشت این اموال چه خواهد شد؟ و آیا این اموال به سرزمین اصلی‌شان بازمی‌گردند و یا این که در کشورهای غربی محبوس خواهند شد؟ بحران ۱۱ سپتامبر و حوادث پس از این حادثه، جنگ آمریکا علیه تروریسم و بحران‌های موجود در اقتصاد جهان این تفکر را به وجود آورده که احتمالاً سرمایه‌های مهاجرت کرده عرب‌ها باز خواهد گشت. خصوصاً پس از آن که کشورهای غربی عرصه را بر سرمایه گذاری‌های عربی در این کشورها تنگ کردند با این بهانه که از این اموال برای حمایت مالی از تروریست‌ها استفاده می‌شود. اما نکته شگفت انگیز عدم بازگشت سرمایه‌های عربی از کشورهای غربی است. این مسأله عمق بی‌اعتمادی ثروتمندان عرب برای سرمایه‌گذاری در سرزمین‌های عربی و عدم‌ آگاهی آنها از اصلاحات اقتصادی انجام شده در این کشورها را نشان می‌دهد.

آغاز فرار ثروت‌ها

با افزایش درآمدهای نفتی و افزایش ثروت ثروتمندان عرب در دهه ۷۰ اموال کشورهای عربی به سمت خارج سرازیر شدند. دردهه‌های ۷۰ و ۸۰ اقتصاد کشورهای عربی با بحران‌های شدیدی مواجه بود زیرا اکثر این اقتصادها با تفکر سوسیالیستی مرتبط بودند و دولت‌ها بر تمام فعالیت‌های اقتصادی سلطه داشتند. همچنین پیچیدگی‌های دستگاه اداری، بروکراسی و فساد شدید زمینه را برای فرار سرمایه‌های کشورهای عربی فراهم می‌کرد. در دهه‌های گذشته هرگاه که سرمایه‌های عربی با مشکلاتی در بورس‌های جهان مواجه می‌شدند صحبت‌های زیادی درباره ضرورت بازگشت سرمایه‌ها به زبان آورده می‌شد. چنین مواضعی پس از بحران‌های داوجونز، ناسداک، بحران‌های اقتصادی آسیا در سال ۱۹۹۸ و سرانجام حوادث ۱۱ سپتامبر و وقوع انفجارهایی در کشورهای غربی ملاحظه می‌شد اما پس از آن که این بحران‌ها پشت‌سر گذاشته شدند افراد خواستار بازگشت ثروت‌های کمتر شدند و اوضاع به حالت عادی بازگشت.

حجم اموال

ارقام و آمار دقیقی درباره حجم اموال خارج شده از کشورهای عربی وجود ندارد اما یکی از مجله‌های پژوهشی اقتصادی عربی عنوان کرده حجم اموال عربی موجود در خارج از سال ۱۹۷۴ تا ۱۹۹۵ بالغ بر ۶۷۰ میلیارد دلار بوده است.

شورای اتاق تجاری صنعتی عربستان در گزارشی حجم اموال کشورهای عربی در خارج را ۱۴۰۰ میلیارد دلار، مجموع اموال خارج شده عربستان را ۷۵۰ میلیارد دلار عنوان کرده که حدود ۴۵۰ میلیارد دلار آن به آمریکا و ۲۵۵ میلیارد دلار به اروپا سرازیر شده است. یک مؤسسه سرمایه‌گذاری کویتی نیز در اواخر سال ۲۰۰۴ حجم ثروت‌های عربی در خارج را ۱۴۰۰ میلیارد دلار برآورد کرد که ۸۰۰ الی ۱۰۰۰ میلیارد آن سهم کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس است. احمد جویلی دبیرکل واحد شورای اقتصادی عربی نیز حجم اموال عربی در خارج را ۲۴۰۰ میلیارد دلار عنوان کرد.

دلایل خروج سرمایه‌ها از کشورهای عربی

پس از حادثه ۱۱ سپتامبر اقدام‌های زیادی علیه شخصیت‌های عربی، سرمایه‌گذاران، مؤسسه و شرکت‌های وابسته به آنها انجام شد. در پی این اقدام‌ها انتظارات زیادی در خصوص بازگشت اموال خارج شده منتشر شد حتی تا جایی که محافل اطلاعاتی آمریکا اطلاعاتی را در خصوص خروج میلیاردها دلار از سرمایه‌های کشورهای عربی از بازارهای آمریکا منتشر کردند اما این گونه برآوردها اشتباه بوده و عدم بازگشت اموال ادامه یافت. مهم‌ترین موانع و مشکلاتی که سرمایه‌گذاران در کشورهای عربی با آن مواجهند عبارت است از:

- اقدام‌های قانونی و اداری: وجود قوانین زیاد، عدم وجود قوانینی برای حمایت از سرمایه‌های سرمایه‌گذار، عدم پایبندی به توافقنامه‌های امضا شده با سرمایه‌گذار، اقدام‌های اداری بوروکراتیک، نبود کارشناس‌ها و کادرهای فنی متخصص و عدم وجود سازمان‌های اطلاعات مناسب اقتصادی.

- نبود زیرساخت‌ها: بسیاری از کشورهای عربی زیرساخت‌های لازم از جمله برق، آب، راه‌های مواصلاتی، پل‌ها و ناوگان حمل و نقل هوایی و دریایی را در اختیار ندارند. کشورهای عربی برای توسعه زیرساخت‌های آب و برق به ۵۰ میلیارد دلار و در زمینه ارتباطات به ۹۰ میلیارد دلار در ۱۰ سال آینده نیاز دارند تا بتوانند سرمایه‌های خارجی را جذب کنند. عملیات حمل و نقل یکی از مهم‌ترین موانع سرمایه‌گذاری در کشورهای عربی به شمار می‌رود و در هیچ کدام از این کشورها ناوگان حمل و نقل هوایی باربری قوی و قدرتمندی وجود ندارد.

- فقدان شفافیت: سرمایه‌گذاران عرب احساس می‌کنند که دولت‌های عربی باید با آنها خصوصاً در زمینه سیاست‌های اجتماعی و اقتصادی با شفافیت بیشتری رفتار کنند. منظور از شفافیت عبارت از ایجاد زمینه برای برقراری سالم و عدم طرفداری از گروه‌های خاص است.

- عدم وجود سیاست‌های پولی مناسب: یکی دیگر از موانعی که مانع بازگشت سرمایه‌های موجود در خارج می‌شود، عبارتست از عدم وجود سیاست‌های پولی مناسب که نیاز به بازنگری دارد. از جمله این موارد عبارتست از بالابودن میزان سود در این کشورها.

سرمایه‌گذاری‌های خارجی در کشورهای عربی

سرمایه‌گذاری‌های خارجی در کشورهای عربی از سرمایه‌گذاری خود کشورهای عربی در دهه اخیر بیشتر بوده است. سرمایه‌گذاری‌های خارجی در کشورهای عربی حدود ۳۰ میلیارد دلار و سرمایه‌گذاری‌های میان خود کشورهای عربی ۲۰ میلیارد دلار بوده است که در مقایسه با سرمایه‌گذاری‌های اعراب در اروپا و آمریکا مبلغ ناچیزی است. کشورهای عربی برای جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی تلاش زیادی می‌کنند از جمله کشورهایی همچون یمن، موریتانی و عراق قوانین جدیدی را برای جذب سرمایه‌های خارجی وضع کرده اند و علاوه بر آن در اکثر کشورهای حوزه خلیج‌فارس، تونس، مراکش و سودان نیز چنین قوانینی اجرا می‌شود.

با وجود تلاش‌های انجام شده فاصله زیادی میان تأمین فرصت موفقیت‌آمیز برای سرمایه‌گذاری و واقعیت‌های موجود وجود دارد. اکنون کشورهای عربی نیازمندند تا قوانینی را وضع کنند که انتقال سرمایه میان کشورهای عربی را تضمین و در صورت وقوع درگیری میان سرمایه‌گذاران خارجی و داخلی آن را حل و فصل کند. در سال ۲۰۰۲ توافقنامه‌ای درباره تشویق و حمایت از سرمایه گذاری و جریان سرمایه‌ها در میان کشورهای عربی به وسیله شورای واحد اقتصادی عربی به امضا رسید اما تا سال ۲۰۰۳ فقط ۳ کشور اردن، مصر و سودان آن را تأیید کردند. عربستان هم از نظر سرمایه‌گذاری در کشورهای عربی و هم از نظر پذیرش سرمایه‌گذاری آنها در این کشور در جایگاه اول قرار دارد. عربستان در سال ۲۰۰۲، ۸۸۲ میلیون دلار در کشورهای عربی سرمایه‌گذاری کرد و از سرمایه گذاری ۷۱۷ میلیونی کشورهای عربی در عربستان نیز استقبال کرد. لبنان نیز از نظر جذب سرمایه‌های عربی با ۶۵۰ میلیون دلار از نظر جذب سرمایه در جایگاه سوم و کویت نیز با سرمایه‌گذاری حدود ۴۴۴ میلیون دلار از نظر سرمایه‌گذاری در جایگاه دوم قرار گرفتند. سرمایه‌گذاری خارجی در کشورهای عربی از3/4 میلیارد دلار در سال ۱۹۹۹ به 5/2میلیارد دلار در سال ۲۰۰۰ کاهش یافت.

دعوت به بازگشت

در سایه بحران‌های شدید اقتصادی که کشورهای عربی از آن رنج می‌برند اقتصاد این کشورها به بازگشت سرمایه‌های خویش و یا حداقل بازگشت بخشی از آنها بشدت نیازمندند. کشورهای عربی از نظر جذب سرمایه‌های خارجی در رتبه‌های بسیار پائین و از نظر خروج سرمایه در رتبه‌های بالاتر قرار دارند. بنابراین این کشورها به برخی از اقدام‌ها برای جلب اعتماد سرمایه‌داران مهاجر نیاز دارند که مهمترین آنها عبارتست از:

- اتخاذ تدابیری برای بقای سرمایه‌های فعلی

- اقدام به تبلیغ گسترده در بازارهای خارجی برای جلب اعتماد سرمایه‌گذاران فعلی عرب حاضر در بازارهای خارجی و ترغیب آنها برای انتقال سرمایه‌ها به بازارهای عربی.

- اتخاذ گام‌های مشخص و هماهنگ به وسیله تمام کشورهای عربی برای برپایی مناطق سرمایه‌گذاری.

- تشکیل پایگاه اطلاع‌رسانی سرمایه گذاری و قرار دادن آن در شبکه اینترنت جهانی تا این که بتوانند به طور دائم با سرمایه‌گذاران در تماس باشند و آنها را در جریان آخرین تحولات و شرایط اقتصادی موجود قرار دهند.

- کاهش تمام قید و بندهایی که سرمایه‌گذاران خارجی از آن رنج می‌برند خصوصاً در زمینه‌های گمرک‌ها، نظارت و مالیات.

وضعیت آینده

کشورهای عربی تلاش می‌کنند تا دلایلی را که موجب خروج سرمایه‌هایشان طی سال‌ها شده مورد بحث و بررسی قرار دهند و راه‌حلی را برای بازگشت آنها پیدا کنند. اگر شرایط مهیا شود امکان دارد که در یکی دو سال آینده این اموال بازگردند اما بازگرداندن این سرمایه آسان نخواهد بود و به طور سریع حل نخواهد شد. زیرا این سرمایه در سال‌های متمادی از این کشورها خارج شده‌‌اند اما می‌توان این ثروت‌ها را به طور تدریجی از طریق فعال‌سازی بازارهای مالی بازگرداند، بدون شک در جهان امروز قدرت اقتصادی از عوامل سیاسی محسوب می‌شود و اقتصادهای قدرتمند خود را بر جهان تحمیل می‌کنند و با استفاده از قدرت اقتصادی برای به دست آوردن خواسته‌های سیاسی تلاش می‌شود.