دموکرات‌های انقلابی

هادی اعلمی فریمان، ارشناس امور آمریکای لاتین
آنچه امروزه در آمریکای لاتین در جریان است، حرکت‌های جدید است که نمی‌توان آن را راست گرایانه یا چپ‌گرایانه به شکل کلاسیک و سنتی ارزیابی کرد. ظهور طبقات جدید به همراه رهبران جدید مبتکی به نظرات روشنفکران گرچه خاستگاه مارکسیستی، سوسیالیستی و رادیکال دارد، اما آن را می‌توان ترکیبی از تمام اندیشه های کلاسیک دانست که با شرایط جدید پیوند یافته است. لذا عناصری از راست گرایی، چپ گرایی پست مدرنیسم، محصول جدید حرکت مذکور در آمریکای لاتین است. در شرایط جاری، عمدتا چپ‌گرایان و عناصر وفادار به سوسیالیسم سنتی، سعی در بهره برداری از شرایط جاری به نفع اندیشه های خود دارند، اما حرکت‌های آمریکای لاتین، تنها منحصر به آنها نیست.
 تعابیر جدیدی که هوگوچاوز در باب سوسیالیسم مطرح ساخته است و یا اوومورالس، آنها را در قالب سیاست‌های توزیعی، حاوی عنصر مرکزی عدالت و نوعی «نگرش به حاشیه رانده‌ها و طردشده‌ها» است. اگر مطابق آنچه پست مدرنیستها مطرح ساخته‌اند، اولیگارشی را به عنوان طبقه حاصل ثروت و قدرت در نظر بگیریم، لذا اولیگارشی مرکزی است که در حاشیه آن بومیان تحت سلطه و محروم قرار داشته‌اند. اکنون رهبران جدید، مطالبات این بومیان را مطرح می‌کنند و آرای آنها را در مسابقه دموکراسی کسب می‌کنند و همراه با مشروعیت لازم، اهداف خود را به پیش می‌رانند. در این مقاله بر آنم چارچوبی تئوریک در مساله آمریکای لاتین بیابم تا بتوان به ارزیابی صحیح‌تری دست یافت.
ارزیابی تئوریک مسائل در آمریکای لاتین
اگر قرار باشد به شیوه‌ای نسبتا جامع و مانع،آمریکای لاتین را پس از استقلال از اسپانیا و پرتغال مورد ارزیابی قرار دهیم، به کمک مبدل چارچوب پروفسور فرانسیسکو گونزالس(دانشگاه جان هاپکینز) می‌توان الگوهای رایج را تا قبل از ظهور رهبران جدید بررسی کرد. شرایط رژیم های سیاسی آمریکای لاتین، حاوی مجموعه‌ای از ویژگی‌های مهم و اساسی زیر است:
1- نوع فرهنگ سیاسی: در آمریکای لاتین، خشونت ریشه‌دار، مزمن و دیرینه است. در این قاره به دلیل وجود نهادهای خانواده، کلیسا، آموزش و ارتش که عمدتا سلسله مراتبی و انحصاری هستند، افراد بیشتر از منظر فرهنگی متمایل به پذیرش اقتدارگرایی هستند. این وضعیت به دلیل میراث حضور استعمارگران اسپانیایی است.
2- تحرک اقتصادی: به دلیل تمرکز زمین، مالکیت خارجی‌ها بر منابع، صنایع اندک و کم بازده، و ساختار اقتصادی ناکارآمد و زیان ده است. حکومت، تنها منبع آشکار برای تغییر و تحرک از بالاست و کنترل حکومت، تنها مسیر فعال ثروت و قدرت از منظر اقتصادی است.
3- اقتدارگرایی حاکمان: حکومت‌ها معمولا به شیوه اقتدارگرایانه (دیکتاتوری،تک حزبی، سلطه نظامیان) سعی در حفظ موقعیت خود دارند. بدیهی است در این شیوه، قدرت‌های رقیب، سعی در ظرفیت سازی برای ورود به قدرت دارند تا در بدنه حکومت مورد پذیرش قرار گیرند. این کار معمولا از طریق انتخابات، انقلاب، مداخله نظامی، تظاهرات عمومی، خشونت به اشکال مختلف و ارائه خدمات اجتماعی صورت می‌گیرد. ویژگی ورود رقبای جدید، این است که معمولا مورد قبول قرار می‌گیرند و رقبای قدیمی در شرایطی به جز انقلاب باقی می‌مانند و پروسه سیاسی با همراهی و موافقت دوجانبه انجام می‌شود.
4- سیاست اجتماعی: ساختار اجتماعی در کشورهای آمریکای لاتین، سیال است. نظامیگری کلید نهایی حل معضلات است که در همه سطوح، موجب حل و فصل امور می‌گردد. حتی در شرایط نوسازی کشور، نظامیان باقی‌مانده از بازیگران کلیدی و عنصر اصلی پیشرفت محسوب می‌گردند. لذا در مجموع می‌توان تا ظهور شرایط جدید در آمریکای لاتین، پنج مدل برای رژیم‌های این منطقه ارائه کرد:
الف) دموکراسی: با ویژگی مشارکت صادقانه مردم و وجود آزادی‌های اساسی.
ب) شبه دموکراسی: علی رغم موجود رقابت به دلیل موانع و محدودیت‌ها در آزادی‌های اساسی، شرایط کامل دموکراسی وجود ندارد.
ج) شبه دیکتاتوری: نوعی دیکتاتوری نرم که منبعث از کودتا است، اما آزادی و تساهل نسبی درکشور وجود دارد.
د) انقلابی: با شرایط ظهور نخبگان جدید و ساختار ایدئولوژیک و متمرکز بر مفاهیم دیکتاتوری پرولتاریا یا مفاهیم سوسیالیستی و تکیه بر عناصر تک حزبی.
ه) دیکتاتوری: نظامی اقتدارگر با رهبران نظامی و با تکیه بر نیروهای مسلح یا حمایت آنها تا بر سراسر کشور سلطه یابند.
با این تعاریف می‌توان گفت که در رژیم های سیاسی آمریکای لاتین، بین این پنج مدل در گردش بوده‌اند و در هر کشور، مطابق با شرایط داخلی و اوضاع بین المللی به طور نسبی وضعیتی پنج‌گانه حاکم بوده است. در آرژانتین بین سالهای 1940 تا 1960 شبه دیکتاتوری تا دموکراسی بوده است و از 1960 تا 2000 بین دموکراسی و دیکتاتوری در نوسان بوده است. اکوادور نیز بین 1940 تا 2000 به جز شرایط شبه دموکراسی، سایر گزینه‌ها را تجربه کرده است. پاناما، بولیوی، برزیل، پرو، ونزوئلا و السالوادور نیز تمام شرایط را داشته اند. گواتمالا و پارائوگه بین  1940 تا 2000 بین دموکراسی و دیکتاتوری نوسان داشته اند. اما شیلی، کاستاریکا، کلمبیا و کوبا بیشتر گزینه های دیکتاتوری را داشته اند.
علی رغم اینها نمی‌توان فرمول واحدی را برای بررسی مسائل آمریکای لاتین یافت. زیرا همان گونه که این قاره به قاره دیکتاتورها و نظامیان معروف است، به دنیای انقلاب ها نیز مشهور شده است. حتی در بحث احزاب سیاسی نیز شرایط با سایر نقاط جهان، متفاوت است.
ویژگی‌های احزاب سیاسی قاره آمریکای لاتین
تکوین و تشکیل احزاب سیاسی در آمریکای لاتین، متفاوت از غرب است. در غرب، اتحادیه های صنفی، تعاونی ها، انجمن ها و مجامع، هسته اولیه ظهور احزاب سیاسی بوده اند، اما در آمریکای لاتین، گروه های مسلح با گردآمدن حول رهبری واحد، نهایتا حزب تشکیل داده اند. بنابراین حتی احزاب آمریکای لاتین نیز در پیوند نزدیک با نیروهای مسلح قرار داشته اند و عمدتا ارتش و یا کلیسا خط کشی احزاب سیاسی را تعیین می کرده اند. قبل از پیدایش احزاب سیاسی، عمدتا کادیلوئیسم ها (csudilloism) شیوه رایج بوده است. کادیلوها با کادیوها رهبران و فرماندهان نظامی در حاکمیت بودند وکاسیک ها (امرای محلی، رهبران سیاسی کوچک) قدرت را در مناطق بومی در دست داشتند. این شرایط با استقلال اکثر این کشورها در قرن بیستم و یا اواخر قرن 19 تغییر یافت و سه نسل از احزاب را در این کشورها ایجاد کرد. نسل اول، احزاب تاریخی بودند که عمدتا محافظه کار یا لیبرال به شمار می آمدند. نسل دوم، احزاب مدرن با دغدغه عدالت اجتماعی بودند که سوسیالیستها یا انقلابیون اولیه از جمله آنها به شمار می روند و نسل سوم، احزاب معاصر هستند که بین 1950و  1960 پا به عرصه وجود نهادند. به هر حال اگر قرار باشد پدیده احزاب را به شکل ویژگی های عمومی بررسی نماییم، چند نتیجه حاصل خواهد آمد:
- در آمریکای لاتین، احزاب سیاسی با حیات سیاسی واقعی فاصله بسیار دارند.
-وابستگی و اتکای احزاب به شخصیت رهبران، بسیار گسترده است. رهبر، محور اصلی حزب است.
- احزاب عمدتا فاقد ساختار سیاسی- تشکیلاتی بوده‌اند.
- فقدان همبستگی و تجانس حزبی، مشهود است.
- پدیده چپ گرایی (cinistrismo) به شدت در این قاره رایج است. به این معنی که احزاب بین راست و چپ به طور سیال در حرکت‌اند.
- احزاب این قاره دارای ساختار چند طبقه ای است.
- نظام چند حزبی نیز رواج دارد، علیرغم این که برخی احزاب حاکم به شدت از مشارکت سایر احزاب ممانعت می کنند(مانند حاکمیت هفتاد ساله PRTبر مکزیک).
- بی‌ثباتی و تغییر مداوم از جمله ویژگی های احزاب این قاره است.
- هویت فراملی در احزاب قاره گسترده است. در شرایط جدید آمریکای لاتین، این هویت ها از طریق کوبا، ونزوئلا یا بولیوی در حال گسترش است.
مدل‌های تحمیلی و تجویزی
با توصیف شرایط و ویژگی های عام آمریکای لاتین اکنون می توان شرایط بین المللی را نیز به آن افزود. رهبران آمریکای لاتین از دهه 1940تا 1980همواره با تسلط بر کشور، تنها پیگیر و دنباله رو استراتژی ها و سیاست های ایالات متحده بودند. از منظر ایالات متحده، آمریکای لاتین، تنها حیاط خلوت آنها محسوب می شده است و ابزارهای سلطه نظامی ایالات متحده از طریق پایگاه های نظامی، مداخله مستقیم نظامی و غیرنظامی از طریق جنگ های کثیف و با مداخله دیپلماتیک صورت می‌پذیرفت. این مدل ها از 1960و 1970به شکل اقتصادی ظهور یافت. رهبران آمریکای لاتین، دستورات و سیاست گذاری خود را مستقیم از واشنگتن و از طریق بانک جهانی، صندوق بین المللی پول، وزارت خزانه داری آمریکا یا وزارت دفاع و امور خارجه این کشور دریافت می‌کردند. نسخه های تجویزی و تحمیلی، عمدتا لیبرالی و نئولیبرالی بوده است. لذا تمام شکست های مربوط به رشد اقتصاد تجمیع فساد و تبعیض و فقر، بستری را فراهم ساخت تا رهبران جدیدی در این قاره ظهور یابند که هدف مستقیم آنها مبارزه با فساد و تبعیض باشد و در استراتژی های خود، فقرزدایی را همراه با عدالت جویی تعقیب نمایند.
امروزه بیشترین انتقادات از نئولیبرالیسم در 15سال اخیر، بیش از هر جا در آمریکای لاتین شنیده شده است. فقر و بی عدالتی، موجب بی ثباتی سیاسی در این حوزه شده است. لذا مهمترین مساله در 25 سال گذشته آمریکای لاتین، فروپاشی رشد اقتصادی است. رشد آمریکای لاتین را می توان فاجعه بار عنوان کرد. از 1960 تا 1980 درآمد سرانه در آمریکای لاتینپس از تعدیل تورم، رشد82درصدی داشته است. از  1980 تا 2000 رشد به 9 درصد رسیده است و برای 5سال اول این دهه (2000 تا 2005) مجموع رشد به 4درصد رسید. گرچه آمریکای لاتین دارای بدترین نابرابری در توزیع درآمد جهان است، شکست رشد اقتصادی موجب محرومیت یک نسل شده و نیمی از شانس موفقیت در بهبود استانداردهای زندگی ما را از میان برده است. در فقدان رشد، فقرا به خشونت روی می آورند و اکنون خشونت جزئی از زندگی روزمره مردم این قاره شده است. بیل کلینتون در دوره ریاست جمهوری خود از نقش کشورش در نسل کشی در گواتمالا، مشارکت در کشتار گسترده السالوادور و تخریب نیکاراگوئه پوزش خواست. اما نقش ایالات متحده را در طول 20سال گذشته در ارائه نسخه های نئولیبرالیسم گمراه کننده چه می‌توان کرد؟
این مداخله ها کماکان نیز ادامه دارد. در بحران های مشکوک نام الیوت آبرامز، اتوریچ و جان نگروپونته، به چشم می خورد. ظهور شرایط جدید به همراه رهبران جدید، کمی نقش نسخه های تجویزی را کمرنگ تر ساخته است. تنها با نگاه به تجربه آرژانتین می توان عملکرد صندوق بین المللی پول را دریافت. آرژانتین از پرداخت 100میلیارد دلار بدهی در پایان 2001 کوتاهی کرد که بزرگترین بدهی پرداخت نشده در تاریخ است. نظام بانکداری و امور مالی این کشور از هم پاشیده. فرض این بود که حکومت به توافق جدیدی با صندوق دست می یابد و با تزریق سرمایه های خارجی به رشد اقتصادی خود نظم می بخشد. اما پس از یک سال بدون رسیدن به توافق، صندوق بین المللی پول حدود 4میلیارد دلار خالص(مبلغی به اندازه چهارصدGDP) در خلال سال  2002 از کشور خارج کرد. چهار سال بعد، رشد آرژانتین سرعت گرفت و این کشور به بالاترین میزان رشد در نیمکره و بیش از 9درصد سالانه رسید.
این موفقیت علی رغم استمرار خروج پول از کشور برای پرداخت به طلبکاران رسمی (صندوق،بانک جهانی و بانک توسعه آمریکا) به دست آمدو آرژانتین بین 2002 و 2005به بیش از 14میلیارد دلار ثروت دست یافت. دولت بولیوی در تجربه مدل های تجویزی به حدی بدهکار و فقیر است که بانک جهانی، ارزیابی «کشورهای بسیار فقیر و بدهکار جهان» را از این کشور دارد. این کشور با 9میلیون نفر جمعیت، فاقد هر گونه تحرک اقتصادی بوده و 35درصد مجموع بدهی عام خارجی اش به صندوق و بانک جهانی مورد بخشودگی قرار گرفته است. با روی کار آمدن مورالس، دولت بولیوی درآمد خود از تولید گاز را از 4/3 تا 7/6 درصد GDP- در نتیجه قانون هیدروکربن در سال 2006- افزایش داد این مقدار افزایش از دیدگاه اقتصادی با کسری بودجه فدرال ایالات متحده قابل مقایسه است. لایحه ملی کردن صنعت گاز، درآمد را باز هم افزایش داد و به دولت اجازه انجام بخشی از تعهداتش را در قبال فقرا داد. تصویب برنامه اصلاحات ارضی نیز گامی مهم در جهت احقاق حقوق بومیان بوده است. طبق برنامه وزارت توسعه روستایی، دولت در 5 سال آینده امیدوار به توزیع مجدد حدود 54 هزار مایل مکعب زمین (منطقه ای به مساحت یونان) برای 5/2 میلیون نفر (حدود 28درصد جمعیت ) است.
این اقدامات، خشم جورج بوش را برانگیخت و مجددا بولیوی را متهم به فساد کرد. با این تجربه است که بومیان و مردم (اکثریت فقیر)اکنون در آمریکای لاتین دریافته اند که می توان به توسعه بدون ایالات متحده دست یافت، همان گونه که ژاک شیراک اخیرا پس از دیدار از آمریکای جنوبی اظهار داشت: «جنبشی قوی و علاقمند به دموکراسی در آمریکای لاتین وجود دارد که در حال رشد است. روسای جمهور چپ گرا نباید دلیلی برای نگرانی داشته باشند. زیرا آنها در انتخاباتی دموکراتیک و آزاد برگزیده شده اند.» به هر حال، دلایلی در دست است که تغییرات سال های اخیر به شکست منجر نخواهد شد و منطقه حرکت به سمت استقلال سیاسی و اقتصادی بیشتر، تنوع در مسائل مالی و تجاری، ائتلاف منطقه ای و موفقیت بیشتر در سیاست های اقتصادی کلان را ادامه خواهد داد. موارد مطروحه، بسترهایی است که موجب شد حرکت های جدید در قالب چپ گرایی ظهور یابند. در این زمینه لازم است به مدل های تئوریک مطرح شده از جانب رهبران جدید نیز نظری داشته باشیم.
ظهور رهبران جدید دارای تئوری
فیدل کاسترو در آمریکای لاتین نماد مقاومت سوسیالیسم در برابر لیبرالیسم محسوب می شود. اخیرا رائول کاسترو برادرش اظهار داشته است که ما راه سوسیالیسم را ادامه خواهیم داد و در برابر ایالات متحده مقاومت خواهیم کرد. منتقدان کوبا و فیدل کاسترو همواره به سرکوب سیاسی مخالفان و نابودی جامعه مدنی این کشور معترض بوده اند. اما به هر حال، این کشور با مقاومت در برابر سیاست خارجی ایالات متحده توانست با موجی از رهبران جدید در آمریکای لاتین همراه شود. هوگو چاوز اولین رئیس جمهوری این کشور انتخاب شد. هوگوچاوز به واقع فرهنگ بولیوی (منبعث از سیمون بولیوارقهرمان آزادی بخش آمریکای لاتین) را در منطقه احیا کرد و با طرح مسیری متفاوت در ادبیات سیاسی، در صدد یافتن جایگاهی نوین در آمریکای لاتین است. طبق رهیافت های قبلی که بیان شد، ونزوئلا نیز تجربه عمیق و تلخ نئولیبرالیسم را همراه با سلطه کامل ایالات متحده داشته است. این سیاست ها از 1979 در دولت های کارلوس آندرس پرزو رافائل کالدرا جریان داشته است که موجب نارضایتی عمیق توده های فقیر ونزوئلا شد. سوء مدیریت و فساد فراگیر همراه با کاهش بهای نفت در  1998 فضای ونزوئلا را رادیکالیزه کرد و بستری فراهم نمود تا چاوز کوتا کننده پیشین (چهارم فوریه 1992) به قدرت برسد. افکار سیمون بولیوار، ناسیونالیسم قوی و ایده همگرایی منطقه ای جنوب- جنوب از جمله زمینه های فکری وی است. هوگو چاوز برای ایجاد ثبات، امنیت، انسجام سیاسی و اجتماعی، حرکتی ساختار شکنانه را در قالب اصلاحات عمیق سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آغاز کرد. استراتژی وی منسوخ کردن تمام نهادهای گذشته و ایجاد بنایی جدید در کشور بوده است. به همین لحاظ، تغییرات وی در جامعه ونزوئلا همگی تغییرات زیربنایی محسوب می شوند. او برای ایجاد این تغییرات، استراتژی جهش به پیش (The Leap Forward Strategy) را ارائه کرده است که 10 هدف اصلی دارد:
- حرکت به سمت تشکیل یک ساختار اجتماعی جدید،
- ایجاد استراتژی ارتباطی جدید در جامعه با اقدام اولیه در استخوان بندی آن،
- حرکت به سمت طراحی و ترویج یک مدل دموکراتیک جدید از مشارکت عام.
- شتاب بخشی و ایجاد ساختار دولت جدید به عنوان نهاد،
- فعال کردن یک ائتلاف جدید و تدوین استراتژی کارآمد علیه فساد،
- توسعه استراتژی انتخاباتی جدید،
- سرعت بخشی به ساختار مدل تولید جدید با انجام سیستم اقتصادی نوین،
- استمرار ایجاد ساختار جدید منطقه‌ای،
- تثبیت و تسریع در استراتژی نظامی ملی،
- استمرار حمایت از سیستم چند قطبی جدید در جامعه بین الملل از طریق فعال گرایی در سیاست خارجی(activitism)
تدوین و اجرایی کردن این سیاست ها باعث رنجش و خشم شدید طبقات ثروتمند و پیشین کشور شد و همین مساله باعث شکل گیری اپوزیسیون قدرتمندی در کشور شد که از این وضعیت، امروزه به عنوان جامعه قطب بندی شده یاد می شود. حرکت دو قطبی حاصل، موجب شد اپوزیسیون تلاش زیادی با استفاده از ابزارهای مختلف در اختیار، مانند اعتصاب، کودتا، تظاهرات عمومی و تبلیغات غیر واقعی از طریق رسانه‌های گروهی انجام دهد. لذا با توجه به قطب بندی جامعه می توان این گونه تحلیل کرد که هوگو چاوز در موقعیت های دشوار، همراه و با چالش‌های فراگیر بین کنش و واکنش سخت و متعادل کشور و سیاست خارجی حرکت کرده است. چاوز در ابتدا تئوری راه چهارم را به عنوان مدلی استراتژیک ارائه کرد. طبق فرضیه مدل راه چهارم، امکان ترویج ابعاد بشر دوستانه برای تمام انسانها ممکن است این مدل، راهی فراتر از مکتب فردگرایی نئولیبرالی را جستجو می کند.
مدل مذکور همراه و همگام با سیاست خارجی فعال گرایانه و چند قطبی، حرکتی جدید در قالب همگرایی تمام آمریکای لاتین ایجاد خواهد کرد. دولت ملی گرا و جدید نیز با هدف کاملش نابودی فساد باشد. به لحاظ نظری، طرح بازیابی دولت صلح گرای بولیواری به رغم داشتن هسته مرکزی دموکراسی انقلابی باید رژیم قدیم را نیز به کار گیرد، اما هدف اصلی، خنثی سازی مخالفت ها و محور گروههایی است که به مخالفت جدی و سازمان یافته با این تغییرات می پردازند؛ زیرا این تغییرات در نهایت به نفع مردم است. طبق این تئوری، تقویت امور نظامی و درگیر کردن نظامیان در فعالیتهای توسعه کشور، سبب وحدت و همگرایی خواهد شد. این وضعیت،
کار کردهای مستقیم حکومت را افزایش می‌دهد و ساختار شایسته سالار نئولیبرال(Neoliberal-riddenmectorasy)حاکم بر صنعت نفت را خلع سلاح کرده و ظرفیت منافع ملی را تقویت می کند. بر این اساس، چاوز در امور اجرایی به تغییر قانون اساسی دست زد. در حوزه نیروهای مسلح، سه بحث استراتژیک ایجاد کرد:
- تقویت عناصر نظامی، ایجاد همبستگی و پیوند مطلوب بین تمام نظامیان و آموزش های جدید؛
- عمق بخشی به اتحادیه نظامی – مدنی و تجهیز نیروهای احتیاط ارتش؛
- مشارکت و بسیج گسترده ملت در دفاع ملی با استناد به مسئولیت مشترک جامعه مدنی و دولت در قانون اساسی.
وی همچنین تئوری دموکراسی مشارکتی را ارائه کرد که بر مبنای آن، دموکراسی واقعی، فراتر از انتخابات آزاد است و انتخابات آزاد، تنها یکی از مولفه های دموکراسی است. چاوز معتقد است مشارکت فعال از سوی شهروندان از مولفه های ضروری برای ایجاد دموکراسی مطلوب است. این شیوه در داخل به وسیله «شورای برنامه ریزی امور عمومی» انجام خواهد شد.
گسترده کردن نظام تعاونی ها و کانون های بولیوار نیز در این جهت است.
مدل راه چهارم چاوز از سال 2005 به دلیل ناکارآمدی به «حرکت به سمت سوسیالیستم» تغییر یافت. چاوز در 30 ژانویه سال 2005در پنجمین مجمع اجتماعی جهان (World Social Forum) به طور رسمی شعار اصلی حکومت خود را به سمت سوسیالیسم در کشور اعلام کرد. ویژگی های این نوع سوسیالیسم، آنچنان که از فحوای کلام و نظرات وی برمی آید، حاوی عناصر زیر است:
- این سوسیالیسم، متفاوت از سوسیالیسم رایج قرن 20 و فراتر از آن و آنچه در شوروی سابق و اروپای شرقی یا کوبا می گذرد، است.
- سوسیالیسم قرن 21 حاوی جنبه های تکثرگرایانه بیشتر و دولت متمرکز کمتر است.
- پایه این سوسیالیسم، همبستگی، برادری، عشق، آزادی و عدالت و برابری است.
از جمله راهکارهای اجرایی برای رسیدن به این نوع سوسیالیسم، گسترش و تاکید بر اشکال مختلف غیر خصوصی مالکیت و کنترل از طریق تعاونی ها، مدیریت شرکتها و گسترش مدیریت دولتی است. در این جهت، حکومت، فعالانه از نظام تعاونی ها به شیوه های مختلف اعتبار دهی، برنامه های آموزشی و معاملات ترجیحی حمایت می کند. در بحث مدیریت و کنترل و بهره برداری از کارخانه های نمونه ای با فدراسیون اتحادیه ملی کشور همکاری می کند. همچنین در بحث ایجاد شرکت های جدید با مالکیت دولتی، به ایجاد شرکت های مخابرات، سفرهای هوایی و پتروشیمی مبادرت کرده است.
هوگوچاوز به شکل اجرایی، با چند شیوه برای شکست انحصاری منافع خصوصی در کشور اقدام می‌کند:
1 – ایجاد تاثیر مالکیت بر سرمایه خصوصی با استفاده از درآمد گسترده نفت و مشروعیت زدایی کامل از رژیم قبلی،
2 – حرکت به سمت ایجاد نهادهای دموکراسی مشارکتی از طریق ایجاد اتحادیه نظامی – مدنی و با استفاده از درآمد نفت که سطح سرانه آن از 226 دلار در 1998 به 728 دلار در  2005 رسید؛
3 – استفاده از شوراهای محلی در کشور و سایر اشکال به آن نام سازماندهی مبلغین (missions) در حوزه های آموزش و پرورش، مراقبت بهداشتی،توزیع غذایی یارانه ای و خدمات اجتماعی که مستقیم با شهروندان مرتبط باشند.
البته نظریه پردازان چاوز، دو عامل داخلی و خارجی را که شامل اپوزیسیون و دولت بوش است، از جمله موانع حرکت به سمت سوسیالیسم می دانند و فرهنگ ضد دموکراتیک پدرسالارانه و شخصی را در داخل از جمله موانع حرکت به سمت سوسیالیسم می‌دانند.
به علاوه هوگو چاوز یکی از محرک های اصلی در شتاب بخشی به فعالیت های مرکوسور در آمریکای لاتین است. ونزوئلا با عضویت در مرکوسور توانست پویایی لازم را در این سازمان ایجاد کند و بستر نوعی همکاری گسترده جنوب- جنوب را در قاره فراهم نماید.
از جمله کشورهای دیگر که زمینه تئوریک جدید در آن فراهم آمد و اجرایی شد، بولیوی است. اوومورالس با کسب آرای مردمی در نتیجه انتخاباتی دموکراتیک توانست برنامه های خود را به پیش ببرد. در واقع، هسته اصلی بحران در بولیوی که منجر به کسب قدرت مورالس شد، در موارد زیر تجلی یافت:
- ظهور نوعی ملی گرایی که در قالب ملی کردن صنعت نفت و گاز انجام شد.
- تلاش برای اعطای خودمختاری به بومیان یا اعطای قدرت سیاسی هم عرض با سفیدها به دلیل این که 65درصد جمعیت کشور را بومیانی تشکیل می دهند که تا زمان به قدرت رسیدن مورا لس، هیچ نقشی در اداره کشور نداشته‌اند؛
- تلاش برای اصلاح و تغییر قانون اساسی کشور،
- فقدان به رسمیت شناختن کشت کوکا در کشور که یک مساله حیاتی برای اقتصاد بولیوی به شمار می رود (مخالفت ایالات متحده نیز در این باره موثر بوده است)
- شکست گسترده سیاست گذاری صندوق بین المللی پول در کشور در سالهای 2000 تا 2002
- فساد گسترده و سوء استفاده کلان طبقه حاکم و شرکت های چند ملیتی از صنعت گاز کشور،
همه این مسائل به علاوه احساس هویت یابی بومیان اکثریت در شرایط جدید جهانی شدن، موجب شد تا جنبش اجتماعی جدیدی در قالب حزب حرکت به سوی سوسیالیسم (movimiento al socialismo) توسط مورالس 47 ساله و یک بومی سرخ پوست ایجاد شود. ائتلاف کنندگان ، همگی کشاورز یا دهقان یا کارگر بودند. کانون اصلی جنبش اجتماعی جدید بولیوی را مبارزه با فساد، موافقت با کشت کوکا و اصلاحات اراضی و به عبارتی عدالت توزیعی تشکیل می دهد. برای پیگیری این اقدامات، در اول می 2006 دولت بولیوی صنعت گاز خود را ملی اعلام کرد.
سومین رهبری که در اواخر سال 2006 میلادی در انتخابات پیروز شد، رافائل کورئا در اکوادور است.
کورئا در برنامه های خود، اولویت را به عدالت اجتماعی، اصلاحات، مخالفت با نئولیبرالیسم، استقلال در دیدگاه و برنامه سوسیالیسم قرن 21 قرار داده است. 70 درصد مردم اکوادور زیر خط فقر زندگی می کنند و کورئا قصد دارد با رسیدگی به امور این بخش از جامعه، فقر زدایی کند. کورئا همچنین حمایت سرخ پوستان بومی را که 40 درصد جمعیت 13 میلیونی را تشکیل می دهند، در اختیار دارد. از منظر تئوریک، رافائل کورئا دنباله رو چاوز است. او با استفاده از یکی از شعار های معروف چاوز اعلام کرد که مقابله با تمامی استدلال های غلط نئولیبرالیسم، ضروری است. او با استفاده از یکی از شعار های معروف چاوز اعلام کرد که مقابله با تمامی استدلال های غلط نئولیبرالیسم، ضروری است. از نظر ایدئولوژیک، وی از پیروان جوزف اتیگلیز اقتصاددان است و مانند تجربه آرژانتین، خواستار مذاکره درباره بدهی های موسسات بین المللی است. از اولین اقدام های وی می توان به مخالفت با پایگاه آمریکا در این کشور و درخواست تجدید نظر مفاد قرار داد با شرکت های خارجی اشاره کرد.
فرا‌تر از سه رهبر آمریکایی لاتین (کاسترو، چاوز و کورئا) که فعالیت های آنها دارای پشتوانه تئوریک قوی در منطقه است. سایر رهبران جدید از جمله لولا (در دوره دوم راست جمهوری برزیل)، کرشنر (آرژانتین)، باشلت (شیلی) و اورتگا  (نیکاراگوئه) مباحث تئوریک مشخصی تعریف نکرده‌اند و از الگوهای تلفیقی سوسیال-دموکراسی استفاده می کنند که حاوی عناصری از استمرار سیاست های گذشته به همراه سیاست های عدالت جویانه است.
نکته پایانی
آمریکای لاتین امروزه و در ابتدای قرن بیست‌ یکم در مرحله سخت گذار قرار گرفته است. این گذار از شرایط قبلی به موقعیتی جدید، نیازمند هزینه های بسیاری است. اگر مدل ها و الگوهای عام موصوف آمریکای لاتین را در نظر بگیریم، شاید بتوان آن را دموکراسی انقلابی نامید. در این مدل، تمام عناصر موجود در روش های کلاسیک به کار گرفته می شوند تا راه جدیدی برای ملت های این منطقه پدیدار شود. رهبران نوظهور با توجه به نوع مطالبات و با استفاده از الگوی انتخابات مستقیم، به رقابت با عناصر پیشین می پردازند و در عرصه انتخابات به قدرت می رسند و در مقام اجرایی به نو سازی و دگرگونی سازی ساختارهای پیشین دست می زنند. شاید تعبیر سوسیال- دموکرات ها در طبقه بندی نظام های سیاسی به این رویکرد نزدیک تر باشد. رژیم های سیاسی جدید به همراه رهبران سیاسی، چند ویژگی دارند که ذکر می‌شود:
1- شیوه به قدرت رسیدن رهبران جدید همگی از طریق انتخابات آزاد است. در این شیوه، اپوزیسیون آنها به شکل موثر فاقد اثرگذاری بر نتیجه انتخابات است و معمولاً آثار و نتیجه انتخابات را می پذیرد، گرچه در دورن به قطب‌بندی جامعه می‌پردازد و به شیوه‌های مختلف (اعتصاب، تحصن، تظاهرات عمومی و کودتا) سعی دارد رژیم موجود را ناکار آمد نماید و اذهان مردم را متوجه خود کند. از این شیوه در ونزوئلا، کوبا، بولیوی، مکزیک، پرو و نیکاراگوئه به اشکال مختلف استفاده شده است و سایر کشورها نیز حداقل چند بار چنین تجربه‌ای را دارند.
2 – اکثر کشورهای آمریکای لاتین در پدیده فقر مشترک هستند. فقرا و محرومین و حاشیه نشینان، اکثر جمعیت آنها را تشکیل می‌دهند و در مقابل، یک طبقه اقلیت، دارای ثروت و قدرت هستند. اکثر رهبران جدید به شدت به دنبال کسب آرای طبقه فقیر و محروم جامعه هستند و با شعار فقر‌زدایی از طریق به دست گرفتن در آمد کشور و توزیع آن بین اقشار، به محبوبیت دست یافته‌اند. بنابر‌این کانون تفکر این رهبران، عدالت توزیعی در کشور و مبارزه با فقر است. این شیوه مبارزه به نحوی مبارزه با خشونت نیز هست، زیرا بیشتر طبقات محروم، گرفتار چرخه خشونت و فقر هستند.
3 – در کشور‌های حوزه‌ا‌ند و سایر کشورهای این قاره، بومیان اکثر جامعه را تشکیل می‌دهند. رهبران جدید، عمدتاً از میان بومیان هستند و همواره سعی در ایجاد ارتباط با آنها داشته‌اند و لذا بومیان از عناصر اصلی حامی سیاست‌های رهبران جدید به شمار می‌روند. در بولیوی اوومورالس، خود یک سرخ پوست بومی است و در این فرایند، مطالبات سرخ پوستان را پیگیری می‌کند. مسأله اصلاحات ارضی در این جهت قرار دارد. در ونزوئلا یکی از سیاست‌های اصلی چاوز، ارتباط با بومیان است و او با افتخار از تعلق خود به اقوام بومی سخن می‌گوید. او همواره در تلاش بوده است با بومیان سایرکشورها از جمله اکوادور ارتباط برقرار نماید. در اکوادور، رافائل کورئا بر حمایت از اقوام بومی کشورش سرمایه گذاری گسترده‌ای کرده است و حتی مطالبات جدید را در جهت جنبش‌های بومی و اجتماعی قرار می‌دهد.
بومیان اکوادور همواره نگران استثمار سرزمین‌های سنتی خود به وسیله شرکت‌های آمریکایی بوده‌اند و مبلغان دینی ایالات متحده باعث خشم شدید آنها شده‌اند و لذا این حرکت کورئا هم با پیوند بومیان است.
4- تمام رهبران جدید علی رغم مشکلات فراوان داخلی، به شدت نسبت به عملکرد بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول مشکوک هستند و ساختار جدیدی را فراتر از آنها دنبال می‌کنند.
5 – رهبران جدید آمریکای لاتین به طور نسبی با همکاری جنوب- جنوب موافق هستند؛ گر‌چه مسیر طولانی‌ای لازم است تا ساختارهای اساسی همگرایی منطقه‌ای شکل گیرد. مرکوسور به تدریج در حال تبدیل به مجموعه‌ای موفق است.
6 – علی رغم همه تحولات ساختاری، رهبران نوظهور، سنت دموکراتیک انتخابات و احزاب را قبول کرده و تساهل و تسامح لازم را در قبال احزاب دارند. اپوزیسیون به فعالیت ضد دولتی گسترده خود در این کشورها مشغول است.
7 – بنابراین، مفاهیم محوری تئوریک رهبران جدید را در داخل می‌توان در واژگان «عدالت»، «مبارزه با ساختار فاسد پیشین»، «توزیع سراسری درآمد»، «مبارزه با فقر» و توسعه و پیشرفت واقعی کشور و رسیدن به رشد معقول ارزیابی کرد و در خارج نیز هدف، رسیدن به موقعیتی برابر و مساوی با ایالات متحده آمریکا است.