حوزه‌های علمیه و دفاع مقدس

ابوالفضل شکوری
دفاع مقدس هشت ساله مردم ایران دربرابر تجاوزات سهمگین دشمنان در تاریخ ملت دیرپا و ماندگار ایران از افتخارات بشریت است که در طی آن ملتی تنها و مظلوم از حقوق طبیعی و موجودیت خود در برابر ستم سازمان یافته جهانی جانانه دفاع کرد و دشمنان را در برنامه‌های خود ناکام ساخت. در این میان گروه‌ها و اقشار گوناگون مردم نقش داشتند و مورخان جنگ باید به تبیین و تشریح همه آنها بپردازند. سوال این است که در این دفاع طولانی آیا حوزه‌های علمیه و روحانیون چه نقشی داشتند و حضور آنان در جبهه‌ها چگونه بود؟ تا آنجا که نگارنده در آینه خاطرات خود می‌بیند روحانیون نیز مانند همه مردم ایران در آن حضور فعال داشتند.خودشان، فرزندان و خانواده هایشان در جبهه‌ها حضور می‌یافتند. بسیاری از آنان نیز پدر شهید،برادر شهید و آزاده و یا خود شخصا شهید شدند. اصولا نقش حوزه و دانشگاه در جنگ بسیار حساس بود، چرا که دانشجویان و طلاب مضافا بر مشارکت فیزیکی در جنگ دفاعی، در بسیج و تقویت افکار عمومی و تامین نیازهای روحی و معنوی رزمندگان نیز موثر بودند.درحوزه علمیه قم، دفترتبلیغات اسلامی، پیشگام امر اعزام به جبهه روحانیون و طلاب به صورت سازمان یافته بود. تا اواسط سال 1361 روحانیون داوطلب شخصا و به صورت‌های گوناگون از طریق بسیج، سپاه پاسداران، ستادهای اقامه نماز استان‌ها و امثال آن به جبهه عزیمت می‌کردند و نهاد بخصوصی برای اعزام آنان سازماندهی نشده بود و تا آن تاریخ تعداد 270 نفر روحانی به شهادت رسیده‌اند ثبت نام گردیده است. ولی از آن تاریخ به بعد دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه در قم بخش جداگانه‌ای را با عنوان «ستاد اعزام به جبهه روحانیون» با مسوولیت آقای محمد حسین شریعتی دهاقانی راه‌اندازی کرده و به مساله اعزام روحانیون سر و سامان داد. از آن تاریخ به بعد روحانیونی که در دفاتر شهریه حوزه علمیه ثبت‌ نام‌شان شده بود ملزم به عزیمت نوبتی به جبهه حتی در ایام تحصیل بودند. البته استقبال چنان زیاد بود که عملا در بسیاری از مواقع مساله نوبت مطرح نمی‌شد، بویژه در ایام تعطیلات تابستان،ماه‌های رمضان،محرم و صفر که دروس حوزه تعطیل بود روحانیون و طلاب با علاقه‌مندی در جبهه‌ها حضور می‌یافتند. دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، علاوه بر حوزه قم در مراکز تعدادی از استان‌های مهم مانند مشهد، اصفهان و شهرهای دیگر نیز ستاد اعزام به جبهه برقرار کرده بود. در نتیجه مساله حضور رحانیون در جبهه‌ها پر رنگ شد و تا پایان جنگ مضافا بر آن 220 نفر شهید روحانی، تعداد 2500 نفر روحانی اعزامی ستاد دفتر تبلیغات در جهبه‌ها به شهادت رسیده و 40 نفر به اسارت رفته و به افتخار آزادگی نائل آمدند. گروهی نیز جانباز شدند. البته آمار شهدای روحانی که خارج از این چارچوب به جبهه رفته و شهید شده‌اند بالاتر از رقم 3700 شهید می‌باشد. ستاد اعزام به جبهه روحانیون، جمعا حدود 36 هزار مورد در طول جنگ اعزاو روحانی داشته است.
روحانیونی که در جبهه حضور می‌یافتند علاوه بر پاسخگویی به مشکلات شرعی و مسائل دینی رزمندگان در تمام مراحل با آنان بودند و حتی در حملات و خط شکنی‌ها نیز گاهی به همراه رزمندگان به خط مقدم می‌رفتند و آمار شهدا مربوط به همان‌ها است که نتوانستند در جبهه فقط به تشریح مسائل دینی و اعتقادی اکتفا کنند و در حمله‌ها شرکت نمودند. زندگینامه شمار زیادی از روحانیون شهید را واحد یادبودهای دفتر تبلیغات اسلامی قم در چند جلد کتاب به نام شهدای روحانیت منتشر ساخته است که علاقه‌مندان می‌توانند مراجعه نمایند.
برخی از روحانیون که خارج از این چارچوب‌ها خودشان به فعالیت مشغول بودند نگارنده به خوبی یاد دارد که روحانی به نام شیخ عزت‌الله شامی در استان زنجان را که همیشه و در همه جا یک قبضه سلاح ژ.س و یا کلاشینکف به همراه داشت و در مساجد شهر و روستاهای اطراف گشت می‌زد و برای رزمندگان از مردم کمک گردآوری می‌کرد مانند ماست، نان، حبوبات، لباس و... در اختیار نهادهای مسئول قرار می‌داد تا آنها را به جبهه‌ها برسانند. و از این نمونه‌ها در همه استان‌ها فراوان بودند.
متاسفانه تاکنون نقش حوزه و دانشگاه در دفاع هشت ساله مورد توجه جدی قرار نگرفته و کتاب مرجعی در این زمینه تالیف و نشر نیافته است که امید است این کاستی برطرف گردد.