موافقت‌نامه بزرگ ایران و چین

گروه اقتصادی، رضا زندی: همه چیز از سئوال معاون سابق وزارت امور خارجه شروع شد: «آیا ایران و چین به یک همکاری استراتژیک در زمینه نفت دست خواهند زد یا خیر؟» جزیره کیش روز گذشته میزبان تحولاتی بود که سفیر چین را ناچار کرد که مواضع کشورش را درباره ایران شفاف بیان کند. پس از سخنان «لیو ژنتانگ» محمدحسین عادلی خطاب به حاضران همایش همکاری‌های ایران و چین در زمینه نفت، گاز، پتروشیمی، و انرژی‌های نو گفت: «پیام ایشان (سفیر چین در تهران) را نه تنها شما که ما هم دریافت کردیم و به آنان که باید مطلع شوند منتقل می‌کنیم.» مواضع چین که دیروز از زبان سفیر این کشور بیان شد نقل مجلس دیپلمات‌های حاضر در جزیره کیش شد. دیپلمات‌هایی که در روزهای نه چندان دور مسندنشین امور خارجه ایران بود.
همایش چگونه شکل گرفت
عباس ملکی که در دوره وزارت علی‌اکبر ولایتی سال‌ها معاون وزیر و رئیس دفتر مطالعات وزارت امور خارجه بود حالا به موسسه مطالعات دریای خزر نقل مکان کرده و همزمان انستیتویی را در شرکت نفتی پتروپارس راه‌اندازی کرد، تا به امور مطالعاتی و پژوهشی بپردازد. انستیتو مطالعات پتروپارس، همایش دو روزه‌ای را در کیش سامان داد تا همکاری‌های پکن و تهران را در زمینه‌های نفت، گاز، پتروشیمی و انرژی‌های نو مورد بررسی قرار دهد. ملکی به واسطه ارتباطات گذشته خود جمعی از دیپلمات‌های بلندپایه را به کیش آورد و با تلفیقی از نفتی‌ها همایش ایران و چین را در حضور سفیر و معاون شرکت نفتی ساینوپک چین کلید زد. عباس ملکی همچنین به واسطه نزدیکی‌اش با علی‌اکبر ولایتی توانسته است تا نام وی را به عنوان مشاور مقام معظم رهبری در امور بین‌الملل در لیست سخنرانان اختتامیه درج کند. صبح روز گذشته پس از خوشامدگویی ملکی غلامرضا منوچهری (مدیرعامل پتروپارس) همایش را در دانشگاه کیش افتتاح کرد و پس از آن لیوژنتانگ (سفیر چین در تهران) و حمید چیت‌چیان (قائم‌مقام وزیر نیرو) و سخنرانی کردند. حسین صادق عابدین (دبیر شورای عالی مناطق آزاد تجاری، صنعتی) هم که قرار بود سخنران جلسه افتتاحیه باشد به مراسم نرسید که شایسته (رئیس منطقه آزاد کیش) جایگزینش شد، اما همه چیز از نشست دوم همایش آغاز شد.
سئوال کلیدی عادی
پس از آنکه دوره سفارت محمدحسین عادلی در لندن نیمه‌ کاره به اتمام رسید به موسسه تحقیقاتی خصوصی‌اش به نام «روند اقتصادی» برگشت. معاون اقتصادی دوره وزارت کمال خرازی دیروز ریاست نشست دوم همایش را بر عهده داشت. وی در ابتدای سخن نطفه بحثی را کاشت که در پایان نشست با سئوال یک دیپلمات ارشد، سفیر چین را وادار به بیان برخی ناگفته‌ها کرد. عادلی گفت: «رئیس‌جمهور ایالات متحده اخیراً از نفت به عنوان اعتیاد نام برده است. او گفته است که سعی خواهد کرد تا مشکل اعتیاد کشورش به نفت را حل کند. روسیه و چین هم در حال تعریف استراتژی‌های جدیدی برای منابعشان هستند. رشد شدید تقاضا و تغییر مصرف انرژی از غرب به شرق نیز، عرضه انرژی را با اهمیت زیادی روبه‌رو کرده است.»
عادلی با این جمله ت در حال مقدمه چینی برای یک سئوال اساسی است:«تا سال 2025 می‌بایست 45 میلیون بشکه نفت به ظرفیت تولید نفت دنیا افزوده شود که 41 درصد آن متعلق به غیراوپک و 59 درصد در اختیار اوپکی‌ها خواهد بود که بخش عمده‌ای از آن هم در خاورمیانه قرار خواهد داشت.»
و سپس نتیجه‌گیری می‌‌کند: «بنابراین باید نتیجه‌گیری کرد که انرژی یک کالای سیاسی و استراتژیک است.» عادلی به روابط تجاری اقتصادی 10 میلیارد دلاری ایران و چین اشاره کرده و به قرارداد جدید 100 میلیارد دلاری دو کشور هم گوشه‌ای می‌زند:«شنیدیم که قرار است هیاتی از چین برای امضای قرارداد 100 میلیارد دلاری توسعه میدان یادآوران و خرید 10 میلیون تن LNG برای 25 سال به ایران بیایند.» اینکه آیا این قرارداد که مدت تفاهم‌نامه آن در پایان ژانویه 2006 به اتمام رسید، بالاخره امضا خواهد شد یا خیر موضوع دیگری است. سفیر چین در کنار فریدون وردی نژاد (سفیر سابق تهران در پکن) در بین حضار نشسته و عادلی در کنار معاون بزرگترین شرکت نفتی چین (ساینوپک) نکته اساسی بحثش را مطرح می‌کند:«موضوع اصلی این است که آیا این روابط فقط یک رابطه تجاری است یا به یک مشارکت استراتژیک بین دو کشور نیاز دارد؟» این دیپلمات با سابقه برای اینکه منظور ذهنی‌اش را شفاف بیان کند ادامه می‌دهد: «انرژی برای توسعه چین حیاتی است. بنابراین این سئوال پیش ‌آید که آیا ایران را می‌‌‌توان با کشورهای دیگر خلیج ‌فارس جایگزین کرد ‍» این سئوال جرقه‌ای شد تا در پایان نشست یک دیپلمات ارشد وزارت خارجه پرسش دیگری را متمم سئوال عادلی نماید و سفیر چین را به پشت میز پاسخگویی بکشاند.
چالش با سفیر چین
دستش را که بالا می‌برد از جا برمی‌خیزد. او کسی نیست جز مرتضی بانک معاون وزیر امور خارجه. سفیر چین می‌گوید: «روابط سیاسی ایران و آمریکا دارای تنش‌های زیادی است. چین هم به نفت این منطقه نیاز دارد. آیا چین می‌‌خواهد به عنوان ناظر بی‌‌طرف بین ایران و آمریکا ادامه دهد و خللی در تأمین انرژی‌اش ایجاد نشود.» بانک آنگاه با کنایه‌ای به روسیه سئوالش را از نماینده پکن در تهران می‌پرسد: «روسیه در مواقع حساس ایران رها کرده، آیا چین فکر نمی‌کند که باید در اعتمادسازی تلاش بیشتری داشته باشد؟» سفیر چین پیش از آنکه مستقیماً به سئوال این دیپلمات ارشد سابق پاسخ دهد به مقدمه متوسل می‌شود:  «کشور ما عملاً در حدود 94 درصد از تأمین انرژی مورد نیازش را به خودش متکی است. ما در زمینه تأمین نفت هم به طور عمده به خودمان متکی هستیم و خودمان هم تولید نفت داریم. چین از سال 1993 است که از یک کشور صادرکننده به یک کشور وارد کننده نفت تغییر یافته است. اما هنوز میزان نفتی را که وارد می‌کنیم به نصف مصرفمان نرسیده است که از آن هم حدود 10 درصدش را از ایران وارد می‌کنیم.» لیوژنتانگ ادامه می‌دهد: «چون اقتصاد چین از رشد حدود 10 درصدی برخوردار است بنابراین نیاز ما به انرژی نفت و گاز روزبه‌روز بیشتر می‌شود.» وی سپس به تدبیر دولت چین برای استفاده از سایر منابع انرژی از جمله انرژی هسته‌ای اشاره کرده و می‌گوید: «از سوی دیگر ما تلاش می‌کنیم تا با مدیریت بهتر نیاز خودمان را (به انرژی) کاهش دهیم.»
موضعی متفاوت از چین
سفیر چین پس از مقدمه چینی‌اش به سراغ اصل موضوع می‌رود: «در مورد مسائل هسته‌ای هم باید عرض کنم ما امیدواریم روش‌هایی که در ایران به کار گرفته می‌شود بتواند صلح و امنیت را حفظ کند و ما بتوانیم با هم همکاری داشته باشیم.» لیوژنتانگ به تقارن انقلاب ایران و آغاز سیاست اصلاحات در چین اشاره می‌کند: «ما در اوایل سال 1980 همراه با انقلاب ایران سیاست اصلاحات و دروازه‌های باز را اتخاذ کردیم. اگر می‌خواستیم ترس از ابرقدرت‌ها را در نظر نگیریم رشدمان بیشتر نمی‌شد. امیدواریم با سیاست‌های واقع‌بینانه شما هم رشد و توسعه را تجربه کنید.» سخنان سفیر چین برای دیپلمات‌ها مفهوم خوبی در پی نداشت. چنانچه همایش تحت ‌تأثیر این سخنان قرار گرفت. سفیر چین آنگاه به موقعیت دبی و مقایسه آن با کیش اشاره کرد: «دبی سال‌ها پیش سیاستی را در پیش گرفت که شاید بتوان گفت مانند هنگ‌کنگ شده است. در حالی که این سیاست‌ها برای کیش مطرح بود و من نمی‌دانم فاصله شما با دبی چقدر است.» سخنان سفیر چین که به اتمام رسید محمدحسین عادلی به عنوان رئیس جلسه گفت: «قسمت پایانی سخنان ایشان (سفیر چین) دیپلماتیک بود اما بخشی از سخنان نیز صریح بود که اگر آنها به ملاحظات قدرت‌های دنیا توجه نمی‌کردند نمی‌توانستند رشدشان را تقویت کنند.» سفیر چین در بخشی دیگر از سخنانش از همکاری‌های مناطق آزاد دو کشور استقبال کرد: «ایران و چین هر دو مستقل و متکی به خود هستند.» و سپس برای تلطیف فضا گفت: «شما مطمئن باشید که ما تحت تأثیر سیاست‌های منفی قرار نمی‌گیریم هر دو سعی می‌کنیم که سیاست مستقل و نترسیدن از ابرقدرت‌ها را دامن زده و توسعه و پیشرفت داشته باشیم.» وی آنگاه تجربه 5/6 هزار ساله تاریخی چین را یادآور شد. سخنان پایانی و میانی سفیر چین در یک راستا نبود. بنابراین شرق عین عبارت ترجمه شده را برای قضاوت خوانندگان منعکس می‌کند.
تحلیل واعظی از سخنان سفیر چین
شرق بلافاصله پس از اتمام جلسه از واعظی که عضو هیات مدیره نیکو است و در عین حال در دفتر مطالعات مجمع تشخیص مصلحت هم حضور دارد می‌پرسد: شما که در جلسه حضور داشتید لطفاً تحلیلتان را از سخنان سفیر چین بیان کنید. ایشان آن قدر رابطه نفتی تهران و پکن را خفیف جلوه دادند. بفرمایید توجیه برگزاری چنین همایشی چیست؟ از پیامی یک طرفه از صحبت آنها این طور برداشت می‌شد که ایران خود باید مشکلش را حل کند و از طرف دیگر ما برای توسعه همکاری‌های نفتی با آنها همایش برگزار می‌کنیم. توجیه این ماجرا چگونه است؟ «این همایش یک همایش دولتی هیست. بلکه این همایش را شرکت‌ها برگزار کرده‌اند برای اینکه با ظرفیت‌های یکدیگر برای همکاری آشنا شوند. بر این اساس از افراد مختلف داخلی و خارجی دعوت کرده‌اند این از بعد برگزاری سمینار، سئوال دوم این است که چرا این رویکرد را اتخاذ کرده است. یعنی پاسخی که سفیر چین داد. شما می‌‌دانید که چینی‌‌ها در شرایط جدید تمام رویکردشان را به موضوع اقتصادی قرار داده‌اند که به نوعی بتوانند مشکلات داخلی‌شان را حل کنند و غیر از تایوان راجع‌به بقیه مسائل ساسی دنیا سعی می‌کنند از کنارش بگذرند.
تحلیل شما از سخنان سفیر چین چیست؟
سفیر چین می‌گوید که ما نباید برای نوع روابطی که داریم در مقابل آمریکا بایستیم بلکه می‌گوید که ما کمک می‌کنیم که مسالمت‌آمیز حل شود. آنها 140-130 میلیارد دلار با آمریکا رابطه دارند.