آتش یارانه در بازار بنزین

ترجمه: مونا مشهدی رجبی
افزایش قیمت نفت‌خام در بازارهای جهانی اصلی‌ترین عامل رشد قیمت بنزین است. زیرا نوسانات قیمت نفت بیش از دیگر اجزای هزینه تولید بنزین از قبیل مالیات‌ها، هزینه پالایشگاهی و هزینه‌های توزیع روی قیمت بنزین اثر دارد.
اگرچه بازار نفت و بازار بنزین به بازارهای دوقلو مشهور هستند و تحولات قیمت در یکی از بازارها به طور مستقیم روی بازار دیگر اثر دارد اما شرایطی پیش می‌آید که تغییرات قیمت یک بازار بازتابی روی بازار دیگر ندارد. در بهار سال 2007 میلادی قیمت هر بشکه نفت برای مدتی ثابت بود و سپس رشد کرد. در همین دوران رشد قیمت بنزین روندی باثبات داشت که دلیل اصلی آن تجهیزات و هزینه‌های پالایشگاهی است. نامناسب بودن وضعیت پالایشگاه‌ها در اغلب نقاط دنیا و نیاز آن‌ها به تعمیرات زیربنایی آنها نمی‌توانند با ظرفیت عادی و نرمال خود کار کنند. این مساله سبب کاهش عرضه بنزین در جهان و افزایش قیمت آن می‌شود. امسال طرح‌های متفاوتی در ایالات متحده آمریکا ارائه شد که هدف از آنها کاهش قیمت بنزین بود. بیشترین سهم از این طرح‌ها روی تغییر نظام مالیاتی کشورها متمرکز شده بود حذف مالیات بر درآمد واردکنندگان نفت و مالیات اجرایی دولت از جمله طرح‌های بسیار مهم در این حوزه بود که در صورت اجرا می‌توانست قیمت‌ها را تا حد قابل‌ قبولی پایین بیاورد.
قیمت نفت خام و بنزین
قیمت نفت خام در بازارهای جهانی با توجه به سطح عرضه و تقاضا در جهان تعیین می‌شود. در میان مناطق مختلف جهان نیز کشورهایی که پالایشگاه‌های بزرگ را در خود جای داده‌اند نقش مهم‌تری دارند. عرضه، تقاضا، ظرفیت‌های پالایشگاهی، تجارت، سهم تولید و تولیدکنندگان همگی روی بازار نفت اثر دارند و در این شرایط عملکرد تک‌تک کشورها اثرگذار است. هزینه تولید و حمل بنزین، هزینه پالایشگاهی به دست آوردن نفت‌خام، بازاریابی و توزیع را دربر دارد. به علاوه هزینه‌های ایستگاه‌های خرده‌فروشی و مالیات ایالتی و دولت فدرال آمریکا نیز در قیمت بنزین مصرفی در این کشور نهفته است. این وضعیت برای کشورهای دیگر به مالیات‌های مصوب آن کشورها بستگی دارد. قیمت عرضه بنزین در بازار تمامی هزینه‌ها به علاوه سود تمامی بازرگانانی که در این حیطه فعالیت می‌کنند را دربر گرفته است. حال باید به دنبال دلیل نوسان قیمت‌ها بود؟ در سال‌های اخیر ما بارها شاهد نوسان قیمت بنزین در جهان بودیم که مهم‌ترین دلیل آن رقابت میان بازارهای محلی، تغییر تقاضای بنزین در دوره‌ها و فصول مختلف سال، تحولات سیاسی و ژئوپولتیکی جهان و آسیب‌های پالایشگاه‌ها که منجر به کاهش ظرفیت تولید یا خارج شدن آنها از گردونه کار خواهد شد، است. در سال 2005 میلادی هر یک از عوامل ذکر شده در بالا سهمی از تغییرات بنزین در ایالات متحده آمریکا را داشتند.
طبق پژوهش‌های انجام شده در سال مورد بررسی 53 درصد از رشد قیمت بنزین به دلیل افزایش هزینه تولید نفت خام بود. در این سال مالیات‌ها (دولتی، ایالتی، اجرایی) عامل 19 درصد از رشد قیمت بنزین در بازار مصرف آمریکا بودند. هزینه‌های پالایشگاهی نیز همین 19 درصد از کل سهم را داشتند و در آخر باید هزینه خرده‌فروشی، بازاریابی، توزیع و سودهای میانی را نام برد که 9 درصد از کل تغییر قیمت بنزین را تشکیل می‌دادند. اما با وجود یکسان بودن این عوامل در تمامی کشورهای جهان قیمت این منبع سوخت در کشورهای مختلف متفاوت است. به گزارش سایت «سی.ان.ان» با وجود اینکه مردم آمریکا برای استفاده از یک گالن بنزین بیشتر از 5/1 دلار می‌پردازند اما در کشورهایی مثل ایران و عربستان سعودی مردم کمتر از 50 سنت برای خرید هر گالن بنزین می‌پردازند. مردم عربستان سعودی برای مصرف یک گالن بنزین 45 سنت و ایرانیان برای مصرف هر گالن بنزین حدود 33 سنت می‌پردازند. در همین زمان مردم ونزوئلا کمتر از 25 سنت برای استفاده از هر گالن بنزین پول پرداخت می‌کنند.
روشن است دلیل پایین بودن قیمت بنزین در یک کشور در مقایسه با دیگر کشورهای جهان یارانه‌های دولتی است. در کشورهایی که بنزین با قیمت پایین عرضه می‌شود یارانه‌های دولتی مبالغ کلانی است و رانندگان آنها در شرایط بسیار خوبی به سر می‌برند. اما این تنها یک طرف قضیه است. زیرا حجم زیاد یارانه‌ها سبب می‌شود تا بودجه دولتی هر روز بیشتر شود و مهم‌تر از این بازار آزاد توان عملکرد مناسب را از دست بدهد. قیمت‌های بالاتر در بازار باز سبب کاهش تقاضای بنزین نمی‌شود. اگر چنین اتفاقی می‌افتاد فشار دیگری از طرف بازار به قیمت‌ها وارد می‌شد و هر گالن بنزین با قیمتی باز هم بالاتر عرضه می‌شد. کریستوفر راپل، تحلیل‌گر ارشد ژئوپولیتکی در موسسه مشاوره جان هرولد می‌گوید: بدون شک دو سوم از کل تقاضاهای جدید نفت از کشورهایی است که بازار نفت آنها یارانه‌های کلانی دریافت می‌کنند، بنابراین اگر قیمت هر بشکه نفت خام از 60 دلار به 80 دلار هم افزایش یابد تقاضای این منبع انرژی تغییر چندانی نمی‌کند. به عبارت دقیق‌تر این قیمت بالاتر تنها هزینه دولت را بیشتر می‌کند و سبب می‌شود آنها مجبور به پرداخت یارانه‌های بیشتر شوند بدون اینکه روی سطح مصرف تقاضا اثر داشته باشد.
از طرف دیگر رشد قیمت‌ها روی کشورهایی اثر دارند که نرخ رشد مصرف در آنها زیاد باشد. در سال گذشته نرخ رشد مصرف بنزین در آمریکا 5/2 درصد اعلام شد بنابراین به‌رغم رشد قیمت هر گالن و گذشتن آن از مرز 3 دلار (بالاترین حد در تاریخ آمریکا) سطح مصرف تغییر چندانی نکرد اما چین که نرخ رشد سالانه مصرف در آن 5/7 درصد می‌باشد در اثر تغییرات قیمت با مشکلات زیادی مواجه خواهد شد. البته یارانه‌های دولت چین نیز کمک زیادی در کمتر کردن بحران خواهد بود. دومین کشوری که نرخ رشد مصرف سالانه آن از دیگر کشورها بیشتر است، عربستان سعودی می‌باشد. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد تا انتهای سال‌ جاری نرخ رشد مصرف بنزین در عربستان 6/5 درصد خواهد بود. در این میان ایران رتبه سوم را دارد. نرخ رشد سالانه مصرف بنزین ایران برابر با 3/3 درصد اعلام شده است که رقم بسیار بالایی است. پس از ایران کشورهای روسیه و مصر قرار دارند که به‌رغم جذب یارانه‌های کلان در بازار بنزین با رشد قابل‌ توجهی در نرخ مصرف مواجه هستند.
حال پرسش اینجاست که ارتباط سهم یارانه‌ها و نرخ رشد مصرف چیست؟ آیا هرچه یارانه بیشتری به یک بازار تعلق بگیرد نرخ رشد مصرف بنزین در آنها بیشتر است یا کمتر؟
کاترین اسپکتور، رئیس استراتژی انرژی در جی‌پی مورگان در این مورد می‌گوید: طی سال‌های اخیر بانک‌ها پژوهش‌های مختلفی در این زمینه انجام دادند. نتیجه پژوهش‌ها از این قرار بود که نه ‌تنها نرخ رشد تقاضا در کشورهایی که یارانه‌های بنزین کلان دارند بیشتر است بلکه هنگام کاهش نرخ سوبسیدها نرخ رشد تقاضا با سرعت بیشتری افزایش می‌یابد که نشان از ضعف سیستم دارد. وی افزود: این وضعیتی است که تایلند و اندونزی در سال‌های اخیر تجربه کردند و دیگر کشورها باید برای جلوگیری از یک تجربه مشابه به راهکارهای مناسب بیندیشند. اسپکتور ادامه داد: یارانه مثل یک نشانه است، نشانه‌ای که به مصرف‌کننده می‌گوید ضرورتی برای تعدیل رفتار مصرفی آنها وجود ندارد.
آدام سمنیسکی، اقتصاددان ارشد دویچه بانک معتقد است یارانه‌ها تنها یکی از عوامل افزایش قیمت‌ بنزین در جهان هستند. او عوامل دیگر را این طور نام می‌برد: رشد سریع اقتصاد و صنعت در جهان و افزایش تقاضای منابع انرژی، محدودیت عرضه و کمبود ظرفیت‌های پالایشگاهی از جمله عوامل با اهمیت در رشد قیمت بنزین در جهان هستند.