گزارش «ایران» از امکانسنجی صادرات گاز به اروپا
از عسلویه تا بومگارتن
کیوان سرافرازی
ایران و ترکیه به اروپا گاز میدهند؛ 2 کشور در 2 نقش متفاوت. گاز از ایران، ترانزیت گاز با ترکیه، مقصد بومگارتن اتریش. وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران چندی پیش در رأس هیأتی به ترکیه سفر کرد تا با همتای خود حلمی گولر درباره یک طرح جدید به گفتوگو بپردازد. موضوع انتقال و صادرات گاز ایران از خاک ترکیه به بازارهای جهانی محور اصلی مذاکرات 2 وزیر بود؛ همچنین تبادل نظر درباره نحوه ترانزیت گاز ترکمنستان از طریق ایران به ترکیه هم مورد بحث قرار گرفت. سفر وزیر نفت ایران به کشور اروپا – آسیایی ترکیه از چند جهت قابل اهمیت است؛ این اهمیت از آنجا بیشتر میشود که آن سوی ترکیه یعنی در کشورهای عضو اتحادیه اروپا تمام نگاهها به توافقات حوزه انرژی این 2 کشور دوخته شده است.
بازار بزرگ اروپا با رشد اقتصادی مداوم خود تشنه گاز شده است. این ادعا را آمارها تأیید میکنند. اطلاعات ارائه شده از سوی مؤسسات بینالمللی نشان میدهد که میزان تقاضای گاز اعضای اتحادیه اروپا (EU) در سال 2005 حدود 500 میلیارد مترمکعب بوده است. طبق برآوردهای انجام شده تقاضای اروپا تا سال 2015 به رقم سنگین و قابل توجه 720 میلیارد مترمکعب میرسد. برآورد این حجم از تقاضا در یک بازه زمانی کوتاه مدت اصولاً کار سادهای نیست؛ اما این دشواری آنجا ملموستر میشود که نه تنها گاز در یک یا چند بازار واحد قیمتگذاری نمیشود بلکه اعمال سیاستهای منطقهای کشورهای طرف معامله و پررنگ بودن اثر جغرافیایی طرحهای انتقال گاز بر طولانی شدن توافقات کشورها دامن میزند. با تعریفی که از حجم تقاضای گاز اروپا کردیم اعضای اتحادیه برای تأمین نیاز خود دست به کار شدهاند. نخستین بار کشورهای اروپای غربی در سال 2002 میلادی موضوع انتقال گاز کشورهای آسیای میانه و قفقاز خاورمیانه و ایران را مطرح کردند؛ اتریش میزبان تصمیمات اروپاییها بود که در این راستا کمیسیون انرژی اتحادیه اروپا مسئول پیگیری خرید گاز شد. واردات گاز از طریق خط لوله معروف به نوباکو. طرحی که از ایران یا کشورهای آسیای میانه آغاز میشود و پس از عبور از کشورهای ترکیه، بلغارستان، رومانی و مجارستان وارد خاک اتریش میشود.
گرچه اعضای اتحادیه خیلی پیشتر از توقف صادرات گاز روسیه به فکر متنوعسازی مبادی وارداتی برآمدند اما تنشهای ایجاد شده در روابط روسیه و اتحادیه اروپا بر سر قیمت گاز صادراتی این کشور اروپا را بیش از پیش مصمم به اجرای طرحهای خود کرد.
بدین ترتیب اروپا تصمیم خود را برای خرید گاز از ایران قطعی کرده است اما مجموعه دلایلی که در موضوع کلان صادرات جهانی گاز بدان اشاره شد مانع از آغاز گفتوگوهای رسمی طرفهای خرید و فروش شده است با آنکه از نگاه کارشناسان ابعاد سیاسی تصمیمات اقتصادی اروپا در روابط با ایران و کشورهای خاورمیانه هم چندان در تأخیر تصمیمگیریهای نهایی بیتأثیر نبوده است اما تأمین امنیت عرضه انرژی موضوعی نیست که به راحتی بتوان از آن عبور کرد و اتحادیه اروپا هم به خوبی به این موضوع واقف است.
بازیگری ترکیه
سفر وزیر نفت ایران به ترکیه هم با هدف پیگیری صادرات گاز ایران از طریق این کشور صورت گرفت ترکیه نقش ترانزیت را در انتقال گاز ایران یا کشورهای منطقه به اروپا بازی خواهد کرد. اما این کشور درصدد است تا این نقشه عملی نشود. ترکیه اعلام کرده که هرگز حاضر نیست نقش ترانزیت گاز را بپذیرد مگر آن که در منافع حاصل از صادرات گاز کشورهای منطقه شریک شود. طبق مطالعات انجام شده «ترکیه» بهترین، نزدیکترین و مطمئنترین مسیری است که میتواند گاز صادراتی به اروپا را از خاک خود عبور دهد. این کشور هم با توجه به نیاز کشورهای منطقه همچون ایران خواهان همکاری و سرمایهگذاری مشترک در طرح انتقال گاز ایران است و گفته که گاز کشورهای تولیدکننده را در صورتی اجازه ترانزیت خواهد داد که خود خریداری کرده و بدون مشارکت کشورهای تولیدکننده به اروپا صادر کند. اما سفر وزیر نفت ایران، ترکیه را در تصمیم خود متعادل کرد و تفاهم در صورت همکاری مشترک 2 کشور به وجود آمد. گرچه این تفاهم اولیه بدان معنی نیست که ترکیه در صادرات گاز ایران سهم 50 درصدی خواهد داشت اما توافقهای صورت گرفته بیانگر سپردن نقش جدیدتری به ترکیه فراتر از ترانزیت گاز خواهد بود که طبعاً میتواند درآمد بیشتری را هم دربر داشته باشد. اما این که چرا این ترکیه نرمش بیشتری در اعلام موضع خود نشان داد دلایل متعددی دارد.
نخست آن که کشور طی قرارداد 25 سالهای که با ایران برای واردات گاز دارد موضع این کشور را در همکاریهای جدید با ایران با هدف تضمین بلند مدت قرارداد فعلی خنثیتر کرد. این کشور در قراردادی که در سال 1996 به امضا رسیده سالانه 9 میلیون مترمکعب گاز از ایران وارد میکند. هر چند اکنون این رقم به دلیل محدودیت تولید در ایران به 6 میلیون مترمکعب میرسد اما تا 9 میلیارد مترمکعب قابل افزایش است.
همچنین ترکیه اخیراً خواهان افزایش رقم واردات گاز خود از ایران تا 10 میلیون مترمکعب شده که ایران هم درخواست این کشور را پذیرفته است.
از سوی دیگر تقاضای گاز این کشور ترکیه را از تبوتاب موضعگیریهای یکطرفه انداخته است. بد نیست اکنون نگاهی کوتاه به تقاضای گاز این کشور بیندازیم. کشوری که بشدت خواهان پیوستن به اتحادیه اروپاست و با اشکالات و موانعی که برخی اعضا بر سر ورود این کشور ایجاد میکنند، ترکیه بیش از پیش خواهان رقابت، توسعه و رشد اقتصادی است تا ثابت کند که ظرفیت ورود به جمع بزرگان را دارد. طبق مطالعات مؤسسات بینالمللی پیشبینی میشود تقاضای گاز ترکیه در سال 2010 به بیش از 51 میلیون مترمکعب افزایش یابد.
10 میلیون مترمکعب از این میزان از سوی ایران و 6/6 میلیون مترمکعب از گاز مصرفی ترکیه را آذربایجان تأمین خواهد کرد. البته این رقم تقاضای گاز از این 2 کشور در صورتی است که واردات ترکیه از ترکمنستان صفر باشد؛ چرا که با وجود افزایش واردات از روسیه و احتساب گاز ترکمنستان میزان خرید گاز از سمت ایران و آذربایجان احتمالاً کاهش خواهد یافت.
اما دلیلی بسیار مهمتر از 2 موضوع قبل وجود دارد که گفته میشود ترکیه بیش از هر مؤلفه دیگری تحت تأثیر این جریان قرار گرفته است. این جریان چیزی جز بازیگری فعال روسیه نیست. روسها با مخالفتهای اولیهای که ترکها درباره ترانزیت گاز روسیه به برخی کشورهای اروپای غربی انجام دادند درصدد دور زدن این مانع بزرگ هستند.
ترکیه پیشبینی کرده در صورتی که روسیه از مسیری به غیر از این کشور گاز خود را عبور دهد، هیچ دلیل قانعکنندهای وجود ندارد که با ایران همراه نشود؛ چرا که منابع گزینه بزرگ و بعدی خود یعنی ایران را هم از دست خواهد داد. این معادله مجهول دیگری هم پیدا کرده است.
مصطفی شریفالنبی، عضو هیات علمی مؤسسه مطالعات بینالمللی انرژی در این باره میگوید: ترکیه اخیراً درصدد است تا دخایر گاز ترکمنستان را به سمت اورپا ارسال کند؛ اما این طرح تنها با مشارکت ایران است که عملی میشود؛ یعنی گاز از طریق گرجستان پس از عبور خاک ایران وارد ترکیه خواهد شد.
به گفته او، وزیری هامانه در سفر اخیر خود به ترکیه، توافق خود را برای ترانزیت گاز آسیای میانه اعلام کرده است. طرحی که به اعتقاد وی منافعی را برای ایران دربر نخواهد داشت.
شریفالنبی معتقد است که منافع تجاری ایران در ترانزیت گاز ترکمنها نیست و کشورمان باید همچون ترکیه در طرح انتقال گاز این کشور مشارکت کند. حتی تا آنجا که با اعلام تقاضای خرید خود، صادرات گاز ترکمنستان را برعهده گیرد.
به هر حال توافقهای دوجانبهای که درباره طرحهای تعریف شده میان ایران و ترکیه صورت گرفته، راه را برای صادرات گاز ایران به مقصد بازار تشنه اروپا مهیا کرده است.
ترکها در قبال عبور گاز ایران علاوه بر مشارکت در طرح انتقال و صادرات گاز خواهان جذب چند طرح گازی ایران هم شدهاند.
شریفالنبی در این باره میگوید: ترکیه به دلیل طرحهای جدیدی که روسیه درباره انتقال گاز خود انتخاب کرد، عملاً این کشور را پشت سر گذاشت. لذا این کشور چارهای جز همکاری با ایران نداشت.
این کارشناس بینالمللی مسائل انرژی عنوان میکند که توافقات میتوانست حتی بدون اجازه مشارکت شرکتهای نه چندان معروف ترکیه در پارس جنوبی باشد.
روسیه این بار بدون ترکیه
همکاری ترکها و روسها در حوزه انرژی به سالهای پیش باز میگردد. خط لوله معروف Blue Stream با ظرفیت انتقال 8 میلیارد مترمکعب گاز که گاز روسیه را پس از عبور از کف دریای سیاه از طریق ترکیه به اروپا میرساند، اکنون تنها طرح مشترک انرژی میان این دو کشور است. روسیه قصد دارد با هدف تندتر کنار زدن رقبای گازی خود همچون ایران، آذربایجان و ترکمنستان، هر چه سریعتر خط جدیدی را با ظرفیت مشابه 8 میلیارد متر مکعب در مسیر خط لوله فعلی بسازد. این طرح این بار با طمعورزی ترکها مواجه شد.
طرح جدید با نام South Stream، این بار با خلاقیت روسیه از کف دریای سیاه عبور خواهد کرد، اما این خط لوله بدون مشارکت ترکیه در مرز بلغارستان سر از آب بیرون خواهد آورد. ترکیه اکنون بیش از هر زمان دیگری غافلگیر شده است.
کسی در نوباکو سرمایهگذار نیست
شریفالنبی، کارشناس مسائل انرژی درباره خط لوله نوباکو و امکان اجرایی شدن آن در سالهای آینده هم توضیح میدهد به گفته وی، این طرح اکنون به دلیل مشخص نبودن طرف خرید گاز دچار تأخیر در فاینانس شده است، چرا که سرمایهگذاری شرکتهای عضو کنسرسیوم نوباکو را در هالهای از ابهام گذاشته است.
گرچه این طرح رقیب جدی روسیه و موضوعی متناسب با سیاست اروپا در کاهش وابستگی به این کشور است، اما کارشناسان عنوان میکنند که نوباکو بدون ایران مرده است و گاز آذربایجان و ترکمنستان هرگز نمیتواند جایگزین ایران در این طرح بزرگ باشد.
شرکتهای گاز ترکیه (بوتاش)، بلغارستان، رومانی، مجارستان و OMV اتریش، اعضای کنسرسیوم خط لوله نوباکو را تشکیل میدهند. کنسرسیومی که OMV رهبری آن را بر عهده دارد. شریفالنبی میگوید که مجموعه دلایل ساختاری موجود مانع از سرمایهگذاری به موقع برای اجرای این طرح شده است. به اعتقاد عضو هیأت علمی مؤسسات مطالعات بینالمللی انرژی ایران در قبال صادرات گاز به اروپا باید موضع جدیدتری اتخاذ کند، به این صورت که بتواند با اقناع طرفهای خرید توافق آنها را برای ورود خود به جمع اعضای کنسرسیوم به دست آورد. «ایران تنها در صورت عضو شدن در کنسرسیوم خط لوله میتواند تمام منافع حاصل از صادرات گاز خود را به دست آورد، چرا که صرف فروش گاز در مرز ترکیه – بلغارستان دربردارنده تمام منافع تجاری ایران نیست.»
طبق پیشبینیهای انجام شده از سوی اروپاییها در طرح خط لوله نوباکو، این طرح در 2 مرحله انجام خواهد شد. در فاز اول سالیانه 15 میلیارد مترمکعب گاز به اروپا وارد میشود و در فاز دوم به 2 برابر یعنی 30 میلیارد مترمکعب افزایش مییابد. طبق برآوردها خط 3300 کیلومتری نوباکو 2/6 میلیارد دلار هزینه خواهد داشت، اما به گفته دستاندرکاران این طرح، افزایش قیمت فولاد امکان این که رقم هزینهها را به 2 برابر هم افزایش دهد بعید نیست. در صورت اعمال چنین روندی، فاینانس طرح با مشکلات جدیدتری هم روبهرو خواهد شد.
خط لوله نوباکو در صورت برطرف شدن مسائل مالی، اواخر سال 2009 تا اوایل 2010 میلادی ساخته خواهد شد.
تفاهمنامه اخیر رهبر کنسرسیوم نوباکو برای انتقال و فروش گاز ایران که با احتساب حجم سالانه خرید گاز 18 میلیارد دلار ارزشگذاری گرفته است، نقطه آغازین همکاری ایران و اروپا بود، راهی که در صورت تنظیم اسناد توافقنامه، نخستین و مهمترین مشارکت دوجانبه ایران و اروپا در حوزه انرژی است.
توماس هومر، سخنگوی شرکت OMV اتریش اخیراً اعلام کرده است که اتحادیه اروپا خط لوله نوباکو را تا سال 2013 به بهرهبرداری کامل خواهد رساند. با مجموعه تحولاتی که در رایزنیهای کشورهای تولیدکننده و ورادکننده گاز صورت گرفته است، چشمانداز اجرای طرح نوباکو با مؤلفههای غیرشفاهی روبهرو است که باید دید ایران با وجود دارا بودن ذخایر انبوه گاز در پارس جنوبی چگونه خواهد توانست برگ برنده بازار را به سمت خود رقم زند. بومگارتن هاب گازی اروپا در انتظار گاز ایران است.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
