سند راهبردی جدید سیاست خارجی روسیه

حسن بهشتی‌پور
دمیتری مدودوف رئیس جمهوری روسیه سند «دکترین سیاست خارجی روسیه» را که ارائه دهنده دیدگاه ها، اصول وجهت گیریهای اصلی فعالیت های این کشور در روابط خارجی است، درروز سه شنبه 15 جولای 2008 امضا کرد این سند راهبردی که مبتنی بر هفت اصل اساسی است، مکمل و توسعه دهنده دکترین قبلی است که در تاریخ 28 ژوئن سال 2000 توسط ولادیمر پوتین رئیس جمهوری سابق روسیه مورد تایید قرار گرفته بود.
اگرچه دگرگونی اساسی در سند راهبردی جدید روسیه دیده نمی شود اما آنگونه که در خبرها آمده است تغییراتی قابل توجه در جهت گیری سیاست خارجی روسیه در پیش است.
در «دکترین جدید سیاست خارجی روسیه» اصلی ترین محورها عبارتند از:
1- تاکید بر اینکه باید نقش روسیه در روند مسائل جهانی افزایش پیدا کند
2- سیاست جهانی دچار تغییرات اساسی شده که بر روابط بین الملل تاثیر مستقیم داشته است.
3- درجهان کنونی از نگاه روسیه رویارویی ایدئولوژیکی و میراث جنگ سرد کنار گذاشته شده است.
4- روند جهانی سازی با چالش های جدی روبرو شده است که غرب از قبول مسوولیت آن سرباز می زند
5- کنارگذاشتن مفهوم "دشمن" و بجای آن استفاده از کلماتی همچون رقابت و همکاری در برابر غرب
6- دفاع ازاصول حقوق بین الملل و ممانعت ازبرخوردهای یک جانبه گرایی
7- نظم نوین جهانی که درحال شکل گیری است وروسیه قصد دارد فعالانه دراین روند تاثیرگذار باشد
8- جهت گیری درسیاست خارجی از اروپا و آمریکا به سمت آفریقا و آمریکای لاتین و توجه به کشورهای جامعه مشترک المنافع در وهله نخست است.
اطلاعات پایه:
1- دمیتری مدودوف در ملاقات با سفرا و نمایندگان دائم روسیه در خارج، آنچه راکه به صورت رسمی «سند راهبردی سیاست خارجی روسیه» خوانده می شود، تشریح نمود. مهم ترین بخش این سند تاکید بر تغییر جهت سیاست خارجی روسیه از اروپا و آمریکا به سمت آفریقا و آمریکای لاتین است.
2- تاکید بردفاع ازمنافع ملی روسیه دربرابرغرب با حفظ اصول بین المللی درروابط،ازاصولی است که بدون شک مناسبات روسیه با آمریکا را در سال های آتی تحت تاثیر قرار خواهد داد.
3- با اعلام سند تغییرات اساسی که غرب انتظارداشت با به قدرت رسیدن رهبر جدید در روسیه صورت گیرد محقق نشد. غربی ها امیدوار بودند به دلیل آنکه مدودوف سابقه کا گ ب ندارد و جوان تر از پوتین است تعامل بیشتر و بهتری با غرب برقرار کند در حالی که دکترین جدید روسیه نشان می دهد جهت گیری سیاست خارجی روسیه به سمت رقابت بیشتر با غرب حرکت می کند.
4- هرچند مسکو اعلام آمادگی کرده تا از انتقادات خود نسبت به غرب بکاهد و دیپلماسی نرم تری را در پیش گیرد و به سمت پیشنهاد های جدید برای گفت وگو و همکاری های سازنده روی آورد. ولی در همین حال در سند راهبردی سیاست خارجی جدید روسیه تاکید شده مسکو حاضر به دادن امتیازهای یک جانبه به آمریکا نخواهد بود.
5- مدودوف بامطرح کردن این شعارکه «سیاست خارجی فعالانه، مهمترین منبع ادامه پیشرفت روسیه است». کوشید نشان دهد که سیاست خارجی در روسیه همچنان به عنوان برگ برنده ای در تامین منافع روسیه مطرح است.
6- سخنرانی مهم مدودوف در مجمع دیپلمات های روسیه، نشان داد او همچنان جای کلیدی را برای تعیین راهبردهای سیاست خارجی حفظ کرده است. در واقع این سخنرانی به بحث کارشناسان سیاسی داخلی و خارجی درباره اینکه سیاست خارجی روسیه در اختیار پوتین نخست وزیر این کشور قرار دارد، پایان داد. بر طبق قانون اساسی روسیه، رهبری سیاست خارجی این کشور درکنترل رئیس جمهور قرار دارد.
7- جلسات سفرای روسیه معمولا دو سال یک بار در فصل تابستان در وزارت امورخارجه روسیه برگزار می شوند. این شیوه عادی کار در عرف دیپلماتیک است. ولی جلساتی که در روسیه برگزار می شوند در ده سال اخیر، توجه ویژه محافل خبری را به خود جلب کرده است. هشت سال پیش پوتین رئیس جمهور سابق سنت سخنرانی منظم رئیس جمهوررا در این جلسات، پایه گذاری کرد. در آن زمان که اولین سال ریاست جمهوری پوتین بود رئوس دکترین سیاست خارجی جدید روسیه در سال 2000 مطرح گردید.
تحلیل سند راهبردی سیاست خارجی روسیه:
برای تحلیل دقیق سند راهبردی سیاست خارجی روسیه لازم است جزئیات دقیق این سند منتشر شود اما بر اساس آنچه که در مطبوعات روسیه منتشر شده است، می توان گفت روسیه به موازات افزایش فشار آمریکا که جلوه بیرونی آن در ماجرای استقرار سپر دفاع موشکی درشرق اروپا شاهدان هستیم و نیز گسترش نفوذ ناتو به حوزه حیاط خلوت روسیه در جمهوری های شوروی، همه امکانات خود را بسیج کرده است تا مانع توسعه نفوذ آمریکا در اروپا بشود. به همین منظور مسکو در سند راهبردی جدید خود جهت گیری سیاست خارجی روسیه را به سمت حیاط خلوت آمریکا در آمریکای لاتین سوق داده است. ضمن آنکه تلاش می کند نقش فعال تری را در معادلات خاورمیانه و آفریقا ایفا کند. بدون شک روسیه در اجرای این هدف به همکاری های ایران نیاز دارد.
در نقطه مقابل ایران هم می تواند با استفاده از این جهت گیری جدید زمینه را برای حضور بیشتر در پیمان شانگهای فراهم کند. این پیمان با توجه به ابعاد سیاسی، دفاعی و اقتصادی که دارد می تواند فضای جدیدی را برای نقش آفرینی منطقه ای ایران درجهت مثبت فراهم سازد.
از آنجا که در حال حاضر ایران به عنوان عضو ناظر در جلسات شانگهای شرکت می کند زمینه مناسبی فراهم شده است تا در اجلاس سران شانگهای که قرار است در روزهای آتی در شهر دوشنبه مرکز تاجیکستان برگزار شود، با کمک روسیه ایران بتواند به عضویت کامل این پیمان پذیرفته شود. در آن صورت زمینه برای همکاری جدیدی بین ایران و روسیه فراهم می شود. همکاری که به نظر می رسد روسیه دراجرای دکترین جدید سیاست خارجی مدودوف به آن نیاز دارد.
این درست است که روسیه و چین حاضر هستند قطعنامه ای که علیه زیمبابوه از سوی انگلیس به شورای امنیت داده شده بود وتو کنند اما حاضر نیستند قطعنامه تحریم ایران را وتو نمایند ولی این واقعیت به هیچ وجه به معنای آن نیست که روسیه اهمیت کمتری برای ایران در مقایسه با زیمبابوه قائل است. زیرا در مورد فعالیت های صلح آمیز هسته ای ایران از آنجا که روسیه صادر کننده اورانیوم غنی شده به ایران است، مایل نیست ایران بتواند در سطح صنعتی اورانیوم غنی شده تولید کند بنابراین انگیزه لازم را برای وتوی قطعنامه تحریمی علیه ایران ندارد ضمن آنکه به دلیل تنش در روابط روسیه و انگلیس بر سر ماجرای کشته شدن لیتی ینکو جاسوس فراری روسیه در لندن، روسیه مایل بود ازنظر دیپلماتیک ضرب شستی به انگلیس نشان دهد.
در مورد چین هم که حضور گسترده و سنتی این کشور در بازار زیمبابوه و نیز ادامه مسیری که چین با کشورهای آفریقایی دنبال می کند فضا را به گونه ای برای چین تنگ کرده بود که اگر جلوی قطعنامه پیشنهادی انگلیس را نمی گرفت در سایر مناطق نفوذ چین در آفریقا از جمله در دارفور سودان برای چینی ها مشکل به وجود می آمد.
بنابراین نمی توان به صورت یک جانبه بدون درنظرگرفتن جمیع جهات، مقایسه بین رفتار روسیه و چین در قبال قطعنامه ها علیه زیمبابوه و ایران به عمل آورد.
بنابراین در یک ارزیابی کلی از سند راهبردی جدید سیاست خارجی روسیه می توان گفت آن بخش از جزئیات منتشر شده ازاین سند نشان می دهد که روسیه قصد درگیری وتقابل با غرب بویژه آمریکا را ندارد اما می کوشد بر اساس منافع ملی خود رویکرد سیاست خارجی خودرا به سمت گسترش مناسبات با کشورهای آمریکای لاتین، آفریقا و خاورمیانه تغییر جهت دهد. این سیاست در صورت اجرا این امکان را به ایران می دهد که در عمل فضای جدیدی را در مناسبات خود با مسکو تجربه کند.