ممهدون به جای سپاه المهدی

 محمدعلی عسگری
روز جمعه گذشته نمایندگان روحانی مقتدا صدر در عراق از طریق تریبون های رسمی خود در نمازهای جمعه، طرحی را اعلام کردند که بر آن نام «الممهدون» یا غزمینه سازانف گذاشته و آن را مقدمه یی برای تبدیل ارتش المهدی به یک سازمان اجتماعی و فرهنگی دانستند. به گفته صلاح العبیدی سخنگوی رسمی جریان صدر «ما در راه تبدیل ارتش المهدی به یک سازمان فرهنگی اجتماعی هستیم و اگر این تحول به معنای انحلال سپاه المهدی باشد ما در نیمه راه آن هستیم.» وی قبلاً به روزنامه الشرق الاوسط گفته بود: «از ماه ها پیش مقتدا صدر ارتش المهدی را به دو قسمت تقسیم کرد: گروه اول که هزاران نفر از نیروهای این سپاه را دربر می گیرند وظیفه دارند با کنار گذاشتن سلاح به کاری ارشادی و فرهنگی بپردازند و گروه دوم که عبارت از تعدادی هسته های کوچک می شود وظیفه شان مقابله با اشتغالگری است.»
در واقع به گفته شیخ العبیدی پروژه «الممهدون» همان نیمه اول است و گروه دوم هنوز تشکیل نشده یا در حال تشکیل است و افراد آن به طور خاص از سوی مقتدا صدر گزینش خواهند شد. فعالیت گروه نخست، فعالیتی رسمی و سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است که قرار است در 120 مرکز در سراسر عراق سازماندهی شود. اما فعالیت گروه دوم که در پرده یی از ابهام قرار دارد معلوم نیست چگونه خواهد بود و به چه نحوی جریان خواهد داشت. شیح العبیدی تاکید می کند فعالیت گروه دوم به ادامه حضور نیروهای امریکایی بستگی دارد و اگر آنها حاضر شوند طبق یک جدول زمانبندی شده عراق را ترک کنند غکه به اعتقاد العبیدی نشانه هایی مبنی بر تحقق این امر وجود داردف این نیمه دوم تعطیل و به کلی فعالیت نظامی ارتش المهدی خاتمه می یابد. گروه صدر با هرگونه توافق امنیتی بین امریکا و عراق مخالف است و بارها از دولت نوری المالکی نیز خواسته است که تن به امضای چنین توافقنامه یی ندهد. حرف اصلی جریان صدری ها، خروج نیروهای بیگانه از عراق به خصوص نیروهای امریکایی و پایان دادن به اشغال پنج ساله این کشور است.
طرح «الممهدون» در شرایطی از سوی رهبران جریان صدر اعلام می شود که از ابتدای فروردین امسال نیروهای طرفدار صدر در شهرهای بصره، دیوانیه، نجف و شهرک صدر در معرض تهاجم شدید نیروهای دولت مرکزی عراق قرار داشته و خسارت گسترده یی را متحمل شدند. در جریان این درگیری ها که اوج آن در محاصره شهرک صدر و تخریب و انهدام بخش اعظم این شهرک رخ داد نیروهای طرفدار صدر تا آستانه اضمحلال کامل رفتند و تنها پادرمیانی ایران و سفر همزمان مقتدا صدر و نوری المالکی به تهران بود که تا حدودی این جریان را از شکست کامل نجات داد و با خلع سلاح بخش اعظم نیروهای ارتش المهدی و تسلیم پایگاه های این گروه در شهرک صدر غائله مذکور خاتمه پیدا کرد. سال گذشته میلادی مقتدا صدر نوعی آتش بس موقت را اعلام کرده و هر شش ماه یک بار آن را تمدید می کرد. گر چه این آتش بس با شکست های نهایی ارتش المهدی دیگر معنایی نداشت اما بعضی خبرها نشان می داد اساساً مقتدا صدر می خواهد با ترک سیاست به ادامه تحصیلات خود روی آورد.
بر همین اساس گفته می شد او تلاش داشته است تا با تکمیل دروس حوزوی خود غمطابق توصیه پدرشف تا درجه مرجعیت و پایان دادن به فعالیت های سپاه المهدی بتواند حرکت دیگری را از سطح بالاتری آغاز کند.
اکنون به نظر می رسد این «حرکت دیگر» آغاز شده باشد و اعلام رسمی طرح «الممهدون» از سوی نمایندگان صدر به معنای آغاز روند جدیدی برای جنبش او باشد: روندی که بیشتر صبغه یی فرهنگی و اجتماعی دارد و در همان حال که فعالیت نظامی را در حالتی ابهام گونه نگه می دارد به زبان بی زبانی آن را منتفی اعلام می کند. این نکته روشن است که ارتش المهدی توان کافی برای ادامه یک حرکت نظامی ندارد و از سوی دیگر در صورت خروج نیروهای بیگانه یا حتی تدوین یک برنامه زمانبندی برای خروج آنها این حرکت دیگر محلی از اعراب نخواهد داشت. در واقع نمایندگان جنبش صدر در عراق با اعلام برنامه جدید خود می خواهند بگویند سپاه المهدی به یک سازمان فرهنگی اجتماعی تبدیل شده و دیگر فعالیت نظامی نخواهد داشت. این تحول از سوی برخی ناظران خارجی به کپی برداری جریان صدر از «حزب الله لبنان» تعبیر می شود که چندان بیراه نیست و در واقع نشان می دهد مقتدا صدر با الگوگیری از جریان حزب الله لبنان توانسته است برنامه جدیدی را آغاز کند: برنامه یی که موجب احیا و بازسازی نیروهای باقی مانده صدر در عراق خواهد شد و در صورتی که طبق گفته های رهبران این جنبش به پیش رود می تواند جایگاه تازه یی را برای این گروه در تحولات سیاسی آینده عراق رقم زند. در مورد هزینه چنین طرحی، العبیدی در گفت وگو با الشرق الاوسط به سرمایه گذاری های این جریان در عراق اشاره می کند تا هرگونه منشاء خارجی را برای آن مردود دانسته باشد، اما این تحول در ارتش المهدی هم زمان با بازسازی شهرک صدر جریان دارد که دولت نوری المالکی قول داد آن را احیا کند و تاکنون میلیون ها دلار را به بازسازی آن اختصاص داده است. بخش عمده یی از طرح جدید صدر شامل «تکامل معنوی و دینی افراد» است و به نظر می رسد مقتدا صدر علاوه بر آنکه قصد دارد دروس حوزوی اش را تکمیل کند، در این طرح قصد دارد با پررنگ کردن «آموزه های دینی» در بین طرفداران خود به صورتی درازمدت کادرسازی کند. در این رابطه صلاح العبیدی بر تقویت پیوند صدر با آیت الله شیرازی غمقیم قمف و تکامل معنوی و دینی افراد و آماده سازی آنها برای «برپایی دولت حق» تاکید می کند که در واقع چشم انداز درازمدت و آتی این جریان را تا دستیابی به یک «دولت مطلوب» در عراق آینده نشان می دهد.
بی تردید حرکت تازه جریان صدر با استقبال دولت نوری المالکی و امریکا مواجه خواهد شد، اما طبعاً خوشایند جریان مجلس اعلاو خانواده حکیم که رقیب اصلی صدر در بین شیعیان است نمی تواند باشد.
هر چند این رقابت می تواند در رابطه با اموری خاص که به طور مستقیم به منافع تنگ نظرانه هر یک از دو گروه منجر می شود تخریب کننده باشد، اما در مجموع به نفع کلیت شیعیان غبه ویژه مناطق محروم نشینف و قدرت سیاسی آنها در آینده عراق ختم خواهد شد. از همین رو است که جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک حامی منطقه یی شیعیان عراق می کوشد بدون حذف هر یک از این جریان ها، از هر کدام به نحوی خاص و تحت شرایطی متناسب حمایت کند. این اقدام در ضمن به جمهوری اسلامی ایران امکان آن را می دهد که از یک سو در مناقشات احتمالی این گروه ها با یکدیگر یا با دولت مرکزی نقش یک مرجع تاثیرگذار را برای خود حفظ کند و از سوی دیگر دایره نفوذ ایدئولوژیک و سیاسی خود را در عراق گسترش دهد. انحلال جنبه نظامی ارتش المهدی و تبدیل آن به یک جریان سیاسی و فرهنگی، این بهانه را از امریکایی ها نیز خواهد گرفت که با «نظامی» دانستن جریان صدر ایران را به پشتیبانی از این گروه متهم می کردند. در واقع برنامه جدید گروه صدر چه با رایزنی طرف های ایرانی صورت گرفته باشد یا با ابتکار عمل نیروهای صدر به نفع ایران نیز خواهد بود و این کشور را از یک اتهام پررنگ تبرئه خواهد کرد.