نشست شرم‌الشیخ، موقعیت ایران و آمریکا

بعضی از خبرگزاری‌های غربی هم نوشتند ایران سه ملاحظه اساسی دارد؛ آزادی پنج دیپلمات خود که از اواخر آذرماه سال قبل در اسارت آمریکایی‌ها هستند، عدم شرکت آمریکا و کشورهای بزرگ در اجلاس همسایگان عراق و محل نشست. در اجلاس معاونان وزرای خارجه کشورهای همسایه عراق در بغداد که با حضور فرستادگانی از 5 عضو دائم شورای امنیت و نمایندگی از چند سازمان منطقه‌ای و بین‌المللی برگزار گردید، ایران اصرار داشت که اجلاس یازدهم در بغداد یا یکی دیگر از شهرهای عراق برگزار شود در همان حال مصر و ترکیه دو کاندیدای دیگر محل برگزاری اجلاس بودند که به دلیل مخالفت کردهای عراق که با نوری المالکی همکاری نزدیکی دارند با برگزاری این اجلاس در آنکارا موافقت نشد.

کردها نسبت به سیاست ترکیه مبنی بر عربی ماندن منطقه نفت خیز کرکوک و دیار بکر اعتراض داشتند و آن را دخالت در امور داخلی عراق می‌دانستند. ایران البته مخالفتی با برگزاری اجلاس در ترکیه نداشت و موضوعی که بر آن تأکید می‌کرد برگزاری اجلاس وزرای خارجه در یکی از کشورهای همسایه عراق بود و در این میان گاهی علاوه بر بغداد نام کویت هم به گوش می‌رسید ولی به هر حال عرب ها توانستند توافق دولت نوری المالکی را برای برگزاری اجلاس در مصر کسب کنند و نخست‌وزیر مصر «احمد ابونظیف» برای اینکه به تردیدها در مورد محل برگزاری اجلاس یازدهم امنیتی عراق پایان دهد بطور رسمی از نوری المالکی دعوت کرد که به مصر سفر کند. از نوری کامل المالکی در مصر استقبال بسیار گرمی شد که فراتر از تصور «عراقی‌ها» بود. دولت مصر وعده داد که برای ایجاد نوعی هماهنگی عربی به نفع دولت مالکی تلاش می‌کند و در بازسازی عراق مشارکت می‌نمایند. طنطاوی مفتی مصری«جامع‌الازهر» - یکی از دو حوزه نامدار و محوری اهل سنت در جهان - در دیدار با نوری المالکی، جریان القاعده را دشمن اسلام و هرگونه مسلمان‌کشی را حرام و دولت شیعی نوری المالکی را کاملا بر حق خواند و مخالفت با آن را حرام دانست. در همان حال مصری‌ها با علاقه خاصی از ایران نیز حرف زدند، وزیر خارجه مصر، رئیس مصری اتحادیه عرب (عمروموسی) و چهره سرشناس مطبوعاتی قاهره (محمد حسنین هیکل که زمانی وزیر جمال عبدالناصر بود) از جمله کسانی بودند که با صراحت از لزوم دوستی اعراب با ایران - سخن گفتند و مواضع ایران را اصولی و قابل دفاع اعلام کردند. اگر چه همواره مواضع مصری‌ها - به نسبت سایر کشور های عربی - به ایران مثبت بود ولی اظهارات پی در پی اخیر مصری‌ها معنای دیگری داشت چرا که ایران آشکارا با برپایی اجلاس یازدهم امنیتی عراق در شرم‌الشیخ مصر مخالفت کرده بود.

یکی - دو هفته قبل از روز آغاز اجلاس شرم‌الشیخ برپایی آن در این بندر مصری قطعی شد در همان حال مهمترین عضو آن – ایران - نسبت به آن اعلام تحفظ کرده بود و به موازات آن آمریکایی‌ها، اروپایی‌ها، مصری‌ها، عراقی‌ها و سایر کشورهای عربی هر روز بر اصرار خود برای حضور ایران در این اجلاس می‌افزودند. در این میان نوری المالکی در تاریخ ششم اردیبهشت ماه در بازگشت از سفر مصر به خبرنگار آسوشیتدپرس گفت: «اگر لازم باشد برای متقاعد کردن ایران به حضور در اجلاس شرم‌الشیخ به تهران سفر کنم». و آمریکایی‌ها برای آنکه مواضع ایران را برای حضور نرم نمایند طی دو هفته گذشته بسیار با احتیاط و حتی احترام از ایران حرف زدند و مذاکرات لاریجانی - سولانا در ترکیه از منظر اروپایی‌ها تصویر جدیدی از مناسبات هسته‌ای ایران و غرب را برای ترغیب ایران به حضور در اجلاس شرم‌الشیخ ارائه می‌کرد اما در این میان چند سؤال اساسی برای محافل سیاسی - خبری شکل گرفته است.

منطق اصرار عراق

دولت نوری المالکی در جریان اجلاس معاونان وزرای خارجه در بغداد به همراه سوریه، ترکیه و ایران اصرار زیادی داشتند که محل اجلاس بعدی وزرای خارجه همسایگان عراق، در یک کشور فرامنطقه‌ای برگزار نشود. در همان حال نوری المالکی شیعه و وزیر خارجه کرد او - هوشیار زیباری - در هفته‌های اخیر تلاش وسیعی کردند تا ایران در شرم‌الشیخ حضور یابد و به همین منظور زیباری سفر دو روزه‌ای یه تهران داشت.

برای عراقی‌ها حضور ایران در اجلاس امنیتی عراق بسیار اهمیت داشت تا جایی که معاون رئیس‌جمهور عراق - دکتر عادل عبدالمهدی - هفته پیش با صراحت گفت: «اگر ایران از شرکت در این اجلاس امتناع کند، اجلاس با شکست کامل مواجه می‌گردد». عراقی‌ها به درستی می‌دانند که تنها حضور ایران است که می‌تواند، اجلاس شرم‌الشیخ را از حالت تشریفاتی به حالت عملیاتی تغییر دهد و دیگران را ترغیب کند تا برای استقرار امنیت در عراق، با دولت نوری المالکی همکاری نمایند. کما این که پیش از این هوشیار زیباری از سازمان ملل خواسته بود کمیته‌ای را برای پیگیری تعهداتی که کشورهای شرکت‌کننده درباره عراق می‌سپارند تشکیل دهد. در همان حال عراقی‌ها خوب می‌دانند که در غیاب ایران، محور امنیتی عراق، ایران و سوریه به نفع محور مصر، عربستان و اردن تضعیف می‌شود و در نهایت با پشتیبانی آمریکایی‌ها سبب تضعیف دولت بغداد می‌گردد.

منطق اصرار آمریکا

آمریکایی‌ها طی 4-3 ماه گذشته همواره بر لزوم نقش‌آفرینی مثبت امنیتی ایران در عراق سخن گفته و بر اهمیت نقش ایران تأکید داشته‌اند. دلیل این مطلب کاملاً مشخص است. آمریکایی‌ها در بحران سنگین عراق هر لحظه نگران زمانی‌اند که اکثریت منسجم شیعه عراق که دارای رهبرانی وفادار به جمهوری اسلامی ایران و ساز و کار سازمانی لازم و برخوردار از اقتدار کامل در عراق هستند، رویه مسالمت آمیز کنونی خود را به رویه‌ای پیکارجویانه علیه اشغالگران تبدیل کنند. آنان در روزبیستم فروردین ماه - سالگرد روزی که بغداد به دست نظامیان آمریکایی سقوط کرد - شاهد بودند که یک طلبه جوان عراقی - مقتدا صدر - به سادگی دو میلیون عراقی را در کربلا دور هم جمع کرد. هم آنان در تابستان گذشته در حمایت از حزب‌الله لبنان اجتماع مسلحانه بزرگی را در نجف شکل دادند. در همان حال آمریکایی‌ها به خوبی می‌دانند که ایران در میان ملت عراق - اعم از شیعه و یا سنی - نفوذ بالایی دارد و اگر اراده کند می‌تواند، هر طرح آمریکایی -اروپایی را در این کشور به شکست بکشاند.

در همان حال به خوبی مشخص است که آمریکایی‌ها اجلاس مصر و مشابه‌های دیگر آن را به مثابه یک راه‌حل برای کنترل ایران نگاه می‌کنند. پنجم دی ماه سال گذشته «هنری بارکی» کارشناس پیشین وزارت خارجه آمریکا در گزارشی به شورای روابط خارجی آمریکا نیات آمریکایی‌ها از راه‌اندازی اجلاس‌هایی نظیر شرم‌الشیخ را بروز داد، او نوشت: «دولت بوش باید با جدیت به سوی ایجاد ائتلاف با کشورهای کلیدی حرکت کند، این امر می تواند در نهایت در نزدیک کردن ایران و سوریه برای همکاری آینده سودمند باشد.» او اضافه کرده بود: «شما فقط نمی‌روید و به ایرانی‌ها نمی‌گوئید که سلام برویم و گفتگو کنیم شما با هم‌پیمان خودتان گفت‌و‌گو خواهید کرد.»

در واقع آنچه مورد نظر«بارکی» بود و پیش از این در گزارش70 صفحه‌ای لی هامیلتون و جیمز بیکر نیز آمده بود این است که نه می‌توان ایران را نادیده گرفت و حذف کرد و نه می‌توان او را به حال خود رها نمود چرا که در این صورت ایران با هماهنگ کردن متحدان منطقه‌ای خود به همه اهداف خویش دست می‌یابد از این رو برای آنکه از یک سو ایران محدود شود و از سوی دیگر طرح‌های آمریکا و هم پیمانان آن به طور کلی از بین نروند باید حدی متوسط از منافع را برای ایرانی‌ها به رسمیت شناخت. بر همین اساس آمریکایی‌ها در اجلاس ماه گذشته بغداد از برخورد تند با مقوله ایران پرهیز کردند و حتی اشتیاق خود را برای ملاقات با طرف ایرانی بروز دادند. در جریان اجلاس شرم‌الشیخ نیز آمریکایی‌ها روی مذاکرات رایس – متکی تبلیغات زیادی کردند رادیو بی‌بی‌سی در تاریخ ششم ماه جاری گفت: در حالی که حضور ایران در اجلاس مصر قطعی نشده، آمریکا از احتمال دیدار رایس با متکی خبر می‌دهد(!) و البته دیروز پس از آنکه ایران به طور رسمی هرگونه مذاکره با طرف آمریکایی در حاشیه اجلاس شرم‌الشیخ را رد کرد، آمریکایی‌ها آهنگ صدای خود را کمی بالا بردند. بوش به خبرنگاران گفت: سولانا کانال مناسبی برای برقراری ارتباط با ایران در اختیار دارد. رئیس‌جمهور آمریکا در همان حال پس از آنکه بارها ایران را به در اختیار داشتن سلاح هسته‌ای و یا تلاش جدی برای دستیابی به آن متهم کرده بود، دیروز آن را نفی کرد. او در کنفرانس خبری خود در«رزگاردن» که به همراه سران اتحادیه اروپا شرکت کرده بود ابتدا گفت: «تهدید امروز و آینده، ایران مجهز به سلاح هسته‌ای است» ولی بلافاصله گفته خود را تغییر داد و گفت: عبارت «امروز» اشتباه است، آنان امروز سلاحی ندارند و یا آنگونه که خبرگزاری مهر در ترجمه اظهارات جرج بوش آورده بود؛ «ایرانی‌ها امروز خواهان سلاح نیستند».

فرانس پرس: ایران دست برتر را دارد

در همان حال مقامات و محافل آمریکایی تردیدی ندارند که در اجلاس شرم‌الشیخ، «ایران» دست برتر را دارد و اوست که علیرغم نقشه قبلی آمریکا و بعضی از دول عربی دستور کار، اهداف و آینده اجلاس را رقم می زند. اگر به نقشه جغرافیایی عراق نظری بیندازیم به آنان حق می‌دهیم چرا که دولت‌های تهران، بغداد، آنکارا و دمشق که پایتخت ایران در میان آنان محور می‌باشد آنقدر جغرافیای سیاسی عراق را احاطه کرده‌اند که مجالی برای نقش‌آفرینی عربستان، مصر، کانادا و سایر دولت‌هایی که برای تغییر معادله عراق راهی شرم‌الشیخ شده‌اند باقی نمی‌ماند.

از همین رو «پاسکال ماله» در گزارشی که خبرگزاری فرانسه آن را منتشر کرد، نوشت: «شرکت ایران در اجلاس امنیتی عراق در شرم‌الشیخ فرصتی است تا از سیاست خود در مقابل آمریکا که در موقعیت نامناسبی قرار دارد نتیجه بگیرد» و «ندیم شهادی» کارشناس عرب مؤسسه سلطنتی امور بین‌الملل لندن هم گفت: «ایران در چانه‌زنی با آمریکا در موقعیت بهتری قرار دارد.» بر همین  اساس آنچه دکتر ریاض یک نماینده تهران در مجلس شورای اسلامی به خبرگزاری ایسنا گفت معنا پیدا می‌کند. او با اشاره به «درخواست ملتمسانه» طرف‌های مختلف از ایران برای حضور در اجاس گفت: هماهنگی دیپلماتیک منطقه در سطح بالا در دست ایران است.

اما ما و اجلاس شرم‌الشیخ

 ایران البته نباید فرصت ارائه نظر در اجلاس امنیتی شرم‌الشیخ را رها می‌کرد ولی در همان حال تردید ندارد که اجلاس شرم‌الشیخ یک برنامه آمریکایی برای محدود کردن نقش منطقه‌ای ایران است و به همین جهت دولتمردان ما باید به اجلاس مصر فقط به چشم یک تریبون و امکانی برای خنثی کردن طرح‌های آمریکایی - عربی بنگرند و در همان حال قدرت خود را در استمرار حرکت عزت‌مدارانه و مردم‌گرایانه و در تعامل مستقیم با دولت‌ها و ملت‌های منطقه جستجو نمایند.