رنجی که نهاد قانونگذاری می‌برد

محمدجعفر بهداد
1- بند 11 ماده 23 آئین نامه داخلی مجلس شورای اسلامی «حفظ شأن و منزلت و اقتدار مجلس و دفاع از حقوق و جایگاه قانونی نمایندگان» را از جمله وظایف و اختیارات هیئت رئیسه مجلس برشمرده است.
سالهای متمادی است که نمایندگان مجلس با استناد به این سند قانونی از هیئت رئیسه مجلس می خواهند در مواردی مثل درج مطلبی در فلان نشریه، اظهارنظر بهمان شخصیت سیاسی، موضع گیری یک حزب، کمبود امکانات و تجهیزات در مجلس، بی اعتنایی مسئولان اجرایی به تذکرات آنها و... از حقوق و جایگاه و اقتدار وکلای مردم دفاع کند.
2- مواردی که به عنوان مخدوش کننده شأن و منزلت نمایندگان، معروف و متعارف شده و نمایندگان نیز عمدتاً به آن استناد می کنند، درواقع بخش کم اهمیت است و عوامل اصلی را باید با دقت و جسارت جست وجو کرد.
متاسفانه در هیچ دوره ای از ادوار مجلس شورای اسلامی، «هیئت رئیسه» برای شناسایی عوامل تضعیف و تخفیف شأن و منزلت نمایندگان مجلس و اعلام فهرستی از این عوامل به منتخبان مردم اقدام ویژه ای نکرده است.
3- آنهایی که تجربه حضور در مجلس شورای اسلامی و فعالیت های پارلمانی را دارند، به خوبی می دانند هیچ عاملی بیش از رفتار شخصی یا مناسبات کاری نماینده مجلس، اعتبار و جایگاهش را حفظ یا به آن لطمه وارد نمی کند. آموزه های تجربی حاکی است رعایت نشدن شأن و منزلت مجلسی ها، فراتر از شیطنت های رقبای سیاسی و رسانه ای یا بی توجهی دولتی ها به مطالبات نمایندگان، عمدتاً در حوزه تصمیم گیری و عملکرد خود آنها صورت می گیرد. بنابراین تهیه فهرستی از لغزشگاه ها که می تواند قانونگذار را خواسته یا ناخواسته به ورطه روابط آلوده بکشاند، ضرورتی است که تاکنون بدان توجه نشده است.
در ادوار گذشته، عمده ترین علت انحراف نماینده از مسیر صحیح و دور شدن از اهداف قانونی نمایندگی مجلس، تلاش حساب شده دستگاه های دولتی و غیردولتی برای شریک کردن نماینده مجلس در برنامه ها، تصمیم گیری ها و اقدامات خودشان بود. بعضی نمایندگان متاسفانه با دریافت هدیه ای کم ارزش، نمک گیر می شدند. دستگاه ها و سازمان ها هم با استفاده از این نقطه ضعف برخی نمایندگان آنها را به بهانه بازدید از طرح های مطالعاتی، تولید، عمرانی و بازرگانی خود به خارج از مجلس می کشاندند و دست آخر با تقدیم هدایایی آنان را رها می کردند که در نتیجه، تعدادی از این نمایندگان به نیروی دستگاه مزبور در مجلس شورای اسلامی تبدیل می‌شدند.
اگرچه تعداد این جنس از نمایندگان زیاد نبود، اما همین تعداد وقتی به رایزنی به نفع دستگاه مورد نظر صندلی به صندلی بچرخند و از همکاران خود بخواهند تا به فلان طرح و لایحه رأی بدهند یا رأی ندهند، گاهی مثل یک گروه فشار موثر واقع می شوند. به همین علت بعضی وزارتخانه ها و سازمان ها به خود اجازه می دادند تا از طریق عوامل حرف گوش کن خود در مجلس در قوانین و مقررات به نفع منافع مادی یا سیاسی خود دست ببرند.
گاهی پیش آمده که معاون یا مدیرکل پارلمانی یک دستگاه دولتی دست نوشته ای را به امضای تعدادی از نمایندگان رسانده و هیئت رئیسه نیز در پایان جلسه علنی مجلس، آن را به عنوان «طرح» اعلام وصول می کند. جالب اینکه اگر مفاد طرح مذکور با منافع دستگاه دیگری در تضاد باشد، حالا معاون پارلمانی این دستگاه دست به کار می شود و طرح جدیدی برای خنثی کردن طرح مذکور به امضا می رساند یا به ترتیبی که خودشان بلدند، امضاهای طرح اعلام وصول شده را پس می‌گیرند.
پرسش این است آیا درج مقاله ای در یک نشریه یا اظهارات یک رقیب سیاسی در نقد عملکرد مجلس بیشتر از اقدام نمایندگان در امضاکردن یک طرح و پس گرفتن آن در عرض یک هفته «شأن و منزلت و اقتدار مجلس» را مخدوش می کند؟ اگر شنونده ثابت رادیو فرهنگ ـ که گزارش مستقیم جلسات علنی مجلس را به طور مرتب پیگیری می‌کند ـ امروز بشنود که طرح ادغام دو وزارتخانه یا ادغام فلان سازمان در یک وزارتخانه تقدیم هیئت رئیسه شده و چند روز بعد هیئت رئیسه اعلام کند «طراحان، امضای خود را پس گرفتند»، در قضاوتی خوشبینانه خواهد گفت نمایندگان مجلس هر دستنوشته ای را که برایشان بیاورند، بدون دقت مطالعه متن و مفاد آن امضا می‌کنند.
آیا چنین موردی را می توان با گفتن اینکه «نماینده حق دارد در دیدگاه خود تجدیدنظر کند»، «شرایط در زمان امضای طرح با زمان بعدی متفاوت بود» و... توجیه کرد؟ آیا در مدت فقط چند روز ضرورت اصلاح بخشی از ساختار و تشکیلات دولت می تواند به ضرورت نداشتن اجرای این سیاست تبدیل شود؟
در مجلس ششم، وقتی از بعضی نمایندگان می پرسیدیم چرا فلان نامه هتاکانه را امضا کردید، عمدتا یا می گفتند با امضاگیرنده رودربایستی داشتیم، و متن نامه را نخواندیم و یا اظهار می کردند امضاگیرنده در توضیح متن نامه، چیز دیگر گفت و ما را فریب داد!
نماینده ای که حیثیت سیاسی و توانایی های فنی خود را به این آسانی در معرض خدشه دارشدن قرار می دهد، چگونه می تواند از تخریب و تضعیف جایگاه قانونی امثال خودش توسط نویسنده یا گوینده ای در عرصه سیاسی و رسانه ای کشور گلایه کند؟
در مجلس اصلاحات از نمایندگان موافق یک پیشنهاد در بخش درآمدی بودجه سال 81، علت طرفداری آنان را پرسیدیم. بعضی از آنان به صراحت می گفتند در ازای دریافت فلان امتیاز نقدی یا بهمان وعده نسیه برای بهبود وضع حوزه انتخابیه شان حاضر به جانبداری از پیشنهاد مذکور شده اند. آیا اگر بنویسند چرا نماینده ای از موقعیت خود برای گرفتن وام های کلان صنعتی به نام نزدیکانش سوءاستفاده می کند، مجلس تضعیف می شود یا بعضی نمایندگان که حاضر بودند برای جذب اعتبار یا امتیازاتی برای حوزه انتخابیه شان، به طرح و لایحه یا پیشنهادی در جهت منافع ملی رای ندهند؟
مواردی از مجلس دوره قبل سراغ داریم که به رغم مخالفت رئیس و بعضی نمایندگان، قوانینی وضع یا اصلاح شد تا امکان بهره مندی اقتصادی و رانت خواری یک گروه سیاسی خاص فراهم گردد. آیا قانونی کردن «ویژه خواری» توسط نمایندگان مجلس، بیش از بی اعتنایی یا جسارت دیگران به ایشان قابل انتقاد نیست؟
فهرستی از لغزشگاه ها که در کمین نمایندگان مجلس می باشند، تاکنون تهیه نشده و این امر بیش از سایر عوامل، زمینه زخمی شدن حیثیت و اقتدار مجلس شورای اسلامی را فراهم کرده است.
با این حال در مجلس هفتم و از همان آغاز، چند نمونه رفتار مدیریتی و نظارتی توسط رئیس و تعداد زیادی از نمایندگان سرشناس مجلس مشاهده شد که نشان می داد در مجلس اصولگرا، زمینه های رانت خواری و وامدارشدن نسبت به عناصر سودجو یا بسیار کم است و یا چنانچه مواردی از این دست اثبات شود، برخورد علنی و قاطع با نماینده متخلف یا اهمال کار صورت خواهد گرفت.
اما این روزها که ایام رسیدگی به لایحه بودجه سال آینده کل کشور است، باید مواظبت بیشتری به عمل آید تا منافع و مصالح ملی در اثر رودربایستی ها، غفلت ها، مشاهده های غلط، ترس ناشی از آشکارشدن واقعیات تلخ و جلوگیری از ضررهای شخصی، گروهی و منطقه ای فدا نشود.
مجلس هفتم و دولت نهم فارغ از چپ روی و راست روی ها و براساس آرمان های صرفا اصولگرایانه تشکیل شده‌اند. اینک نوبت آنهاست تا با همفکری یکدیگر، لااقل بخشی از شعارها و ادعاهای دلچسب خود را در قانون بودجه سال آینده عملیاتی کنند.
مردم ایران در سال 1385به مناسبت سیاستگذاری اصولگرایان، مرحله تازه ای را آغاز خواهند کرد تا نخستین گام ها برای اصلاح تدریجی و ساماندهی صبورانه سیاست ها و رویکردهای غلط گرفته شود.
نمایندگان مجلس باید در تنظیم قانون بودجه سال آینده، زمینه های سعادتمندی دنیا و آخرت ملت را با بهره گیری از روش ها و تدابیر عالمانه تامین نمایند، وگرنه هیچوقت به بند 11ماده 23 آیین نامه داخلی مجلس شورای اسلامی برای اعتراض به عملکرد دیگران استناد نکنند.