چالش‌های سیاسی در تاریخ معاصر کردستان

ابراهیم عبدالله‌زاده: انتشار دو شماره از نشریه سیاسی راهبردی «چشم‌انداز ایران» ویژه کردستان با عنوان «کردستان: همیشه قابل کشف» بهانه مناسبی برای انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف بود تا میزگرد «چالش‌های سیاسی در کردستان» را در روز سه‌شنبه 6 دی ماه 1384 در آمفی تئاتر مرکزی این دانشگاه برگزار کنند. در این میزگرد سه ساعته که دکتر حمید احمدی (استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران)، مهندس حسین شاه اویسی (استاندار اسبق کردستان)، کاوه بیات (محقق تاریخ معاصر ایران) و احسان هوشمند (پژوهشگر مسائل کردستان) در آن حضور داشتند، مطالب و مباحث متنوعی از تاریخچه احزاب و جریانات فعال در کردستان، نیروهای بین‌المللی و مسائل کردستان و نقد نشریه چشم‌انداز ایران مطرح شد. حمید احمدی استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران در این میزگرد گفت: درون کاوی مطالعات قومی در ایران معاصر نشان می‌دهد که این مطالعات از سه مشکل سیاسی ـ ایدئولوژیک، مفهومی و تئوریک رنج می‌برد. وی که در خصوص تاثیر نیروهای بین‌المللی بر احزاب فعال در کردستان ایران سخن می‌گفت، افزود: اسناد و مدارک گویای حضور اتحاد جماهیر شوروی در شکل‌گیری جمهوری خودمختار مهاباد است و البته شکل‌گیری جمهوری خودمختار مهاباد است و البته همسایگان دیگر ایران نیز در ماجراهای کردستان دخیل بوده‌اند. مولف کتاب «قومیت و قوم‌گرایی در ایران» حرکت کردی را به مقدار زیادی قربانی ژئوپولتیک دانست و گفت: این حرکت، دستاویز دولت‌های منطقه و نظام جهانی شده است و حمایت‌های کشورهای منطقه از کردهای ساکن در کشورهای همسایه‌شان نشان می‌دهد که آنان در این ماجرا دخیل بوده‌اند. احمدی سپس به تشریح ضعف‌های مطالعاتی قومی در ایران معاصر پرداخت و گفت: بخش مهمی از این مطالعات، سرشار از احساسات قومی و محلی است و سایه مارکسیسم حزبی (و نه علمی) بر این ادبیات گسترده شده است. وی ادامه داد: داده‌هایی که در تعداد مهمی از این مطالعات ارائه می‌شود، غیر علمی و غیر اثباتی است و مفاهیمی در کتاب‌ها به کار گرفته شده‌اند که آشفتگی فراوانی را به یدک می‌کشند. احمدی با اذعان به اینکه مطالعات ارزشمند و قابل توجهی هم در این حوزه انجام شده است، گفت: این مطالعات به خاطر نگرش عام‌گرا و پوزیتیویستی حاکم بر آنها روایت‌های کلانی را ارائه می‌دهند که سرشار از پیش‌گویی‌های غیر علمی و غیرقابل تجزیه و فهم است. وی افزود: البته پس از سال‌ها، هم اکنون مطالعات خوبی توسط نیروهای متعلق به جامعه مدنی در حال انجام و انتشار است که شالوده‌شکنی‌هایی را در حوزه مطالعات قومی به دنبال دارد. احمدی برای نمونه به نشریه چشم‌انداز ایران اشاره کرد و گفت: در حالی که تاکنون عمده مطالعات توسط ایدئولوژیست‌های حزبی و با مقامات رسمی و دولتی انجام می‌شده است، اما انتشار اسنادی در این نشریه در خصوص برخی از حرکت‌های قومی که با مخالفت جریانات سیاسی قوم‌گرای کردی و حتی جریانات رسمی مواجه شده است، در حال کنار زدن پرده‌های ایدئولوژیک از ماجرای کردستان است. کاوه بیات، پژوهشگر تاریخ معاصر ایران، نیز در این میزگرد گفت: شکل‌گیری نظام تمرکز‌گرای پهلوی در اوایل قرن حاضر، نارضایتی‌های عمده‌ای را در بین اقوام ایرانی پدید آورد. وی مسائل قومی فعلی در ایران را به نوعی مرتبط با تحولاتی دانست که در اوایل قرن بیستم با فروپاشی دو امپراتوری بزرگ رخ داد و منشاء شکل‌گیری هویت‌های جدید بود. وی با ارائه تاریخچه‌ای از شکل‌گیری دو فرقه دموکرات در آذربایجان و کردستان گفت: ایران زمین از دیرباز هویت‌های مختلفی را در خود جای داده است که دارای نوعی خودگردانی بوده‌اند. مهندس حسین شاه‌اویسی، استاندار منتخب هیات ویژه دولت موقت در کردستان، در این میزگرد بحثی را درباره جریان شناسی احزاب و گروه‌های فعال در کردستان در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی ارائه داد و خاطرات و تجربیاتی را از دوران استانداری‌اش روایت کرد. احسان هوشمند، پژوهشگر مسائل کردستان که سرپرست ویژه‌نامه کردستان نشریه چشم‌انداز ایران بوده است، در ادامه این میزگرد به طرح انتقادها و دیدگاه‌های خود در خصوص حرکت‌های قوم‌گرای کردی و نیز نقش حاکمیت در این مسئله در دهه‌های اخیر پرداخت. این پژوهشگر مسائل کردستان با ذکر این مطلب همزمان با تاسیس جمهوری خودمختار در مهاباد، حزب ایران در تهران شکل گرفت گفت که دو تن از بنیانگذاران آن یعنی مرحوم دکتر سنجابی و مرحوم زنگنه کرد بودند. هوشمند با تاکید بر این مطلب که اگر چند جریان در مناطق کردنشین به دنبال سیاسی کردن مسائل قومی بوده‌اند، لزوماً نمایانگر تمام مردم کرد نبوده و نیستند، گفت: بخش شیعه کردستان هیچ‌گاه در سیاسی شدن قومیت نقشی نداشته است.