هشت سوال اساسی درباره سیاست خارجی
گروه سیاسی، مریم مهدوی اصل: کنفرانس ملی چشمانداز توسعه 20 ساله و الزامات سیاست خارجی توسعه روز چهارشنبه هفته گذشته از سوی مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام در شرایطی برگزار شد که امروز شورای امنیت سازمان ملل متحد هم تشکیل جلسه میدهد تا درباره قطعنامه سوم تحریم علیه ایران رایگیری کند. شاید از همین رو بود که سمینار الزامات سیاست خارجی توسعهگرا تحت تاثیر این تحولات قرار گرفت و زمانی که حسن روحانی رئیس مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام پشت تریبون قرار گرفت تا به آسیبشناسی سیاست خارجی ایران بپردازد از استادان مدعو که در جلسه حاضر بودند درخواست کرد به سوالات هشتگانهیی که طرح شده است از منظر علمی به آنها نگاه کرده و پاسخ علمی و راهکار عملی برای آن بیابند. چین نیز دغدغه «حفظ خود» را به دغدغه «رشد» تغییر مسیر داده است. در آن زمان نیز برخی از مسئولان نظامی، دفاعی، امنیتی و سیاسی کشور میگفتند که ما باید «حفظ محور» باشیم و اساس استراتژیک ما را قدرت تشکیل میدهد و باید در پی قدرت باشیم.» سپس رئیس مرکز تحقیقات استراتژیک تبیین کرد: «جاهایی وجود دارد که «قدرت» و «توسعه» در کنار هم قرار میگیرند یا یکی پایه دیگری میشود. ولی خیلی متفاوت است که ما در پی قدرت باشیم یا توسعه. باید یکی را پذیرفت و انتخاب کرد. البته در شرایطی، کشور چارهیی ندارد که «قدرت» را برگزیند و در شرایطی دیگر چارهیی ندارد که «توسعه» را برگزیند.» روحانی با اشاره به انتخاب استراتژی توسعه و قدرت از سوی بسیاری از کشورها بعد از جنگ جهانی دوم در ادامه در خصوص انتخاب استراتژی ایران در اوایل دهه 80 گفت: «بالاخره مجمع تشخیص مصلحت نظام در اوایل دهه 80 و در دولت آقای خاتمی تصمیم بسیار مهمی را اتخاذ کرد. اگر ما بگوییم که سند چشمانداز 20 ساله چیزی شبیه به استراتژی ملی است و نمیتواند با آن فاصله داشته باشد، پس در واقع مجمع تشخیص مصلحت و رهبری نظام، «توسعه» را برگزیدند.» وی سپس با اشاره به متن سند چشمانداز 20 ساله و توسعهیافتگی ایران اذعان داشت: «اینکه ما هویت اسلامی و انقلابیمان را حفظ کنیم و الهامبخش باشیم و نسبت به روابط خارجیمان به دنبال تعامل سازنده و موثر باشیم، به دنبال همان جمله «توسعه» است و مهم این است که ما میخواهیم به توسعه برسیم. همه اینها را قبول داریم؟ امروز بعد از گذشت سه سال که مبنای ما چشمانداز 20 ساله شده واقعاً همه را قبول داریم؟ مهم این است که ایمان آوردهایم یا نه؟ یک روزی، یک دورهیی، یک جلسهیی، یک بحثی و در نهایت یک شعاری و بعد همه چیز یادمان رفت. ترس من از این است که چشمانداز به یک «شعار» تبدیل شود که این خطر اصلی برای کشور است.» وی در ادامه افزود: «ما تاکنون تجربه یک برنامه 20 ساله را هیچ وقت نداشتهایم. معمولاً کارهای ما فصلی است، سالی هم نیست. بهار گذشت و تمام شد، تابستان آمد و فراموش میشود. ما هم به زبان آن را قبول داریم، اما این خیلی مهم است که در همه کارها برای ما آن تابلوی اصلی «توسعه» باشد.» وی با انتقاد از به اجرا در نیامدن برنامه چشمانداز 20 ساله طی سه سال گذشته در ادامه تاکید کرد: «من میخواهم در پرانتز نظر شخصی خودم را بگویم که شاید اشتباه باشد. در اذهان برخی از مسئولان ما هنوز این مساله وجود ندارد، قدرت یا توسعه؟ درست که سند چشمانداز این مشکل را حل کرده و گفته است توسعه، ولی نحوه نگارش چشمانداز 20 ساله به گونهیی است که در برخی از کلمات امکان وسوسهانگیزی وجود دارد و هنوز به اعتقاد من در جامعه ما افرادی وجود دارند که به آن ایمان نیاوردهاند. اگر ایمان آوردهایم نیاز به عزم ملی داریم. هر فردی، مجمع تشخیص مصلحت، سه قوه، دولت و 70 میلیون نفر باید به صحنه بیایند. روحانی با اشاره و تاکید بر دولت کارآمد در ادامه توضیح داد: «دولت کارآمد مسئولی که هر سال در پایان سال ما بتوانیم بگوییم که آقای دولت از این چشمانداز 20 ساله که قرار بود یک بیستم آن انجام شود؛ انجام شد یا نشد؟ اگر نشد چرا و چگونه باید جبران کنیم؟ برنامه چشمانداز 20 ساله در آن بالاست و میدرخشد و هر کس هم به دنبال کار خودش است، چرا رشد 8 درصدی، 5 درصد شد؟ درگذشته که همه چیز را به گردن نفت ارزان میانداختیم. خدا خواست این بهانه را از ما بگیرد تا ببیند ما چه کار میکنیم. حالا که نفت بالای 90 دلار است پس ما مشکلات اساسی و زیربنایی داریم که باید آنها را حل و فصل کنیم.» سپس وی با اشاره به تورم گفت: «ما در صورتی به این سند چشمانداز 20 ساله میرسیم که تورم ما یک رقمی باشد نه تورم 17، 5/17 و 20 درصدی.» سپس وی به معضل آمار و ارقام در کشور اشاره کرد و گفت: «یکی دیگر از معضلات کشور ما عدم ارائه آمار و اطلاعات دقیق است که همیشه برای ما مشکلآفرین شده است. مرکز پژوهشهای مجلس از تورم بالای 24 درصد صحبت میکند و سایر مراکز و سازمانها همزمان از تورم 17، 30/17 و 20 درصد سخن میگویند. ضمن اینکه قرار است بیکاری زیر 20 درصد باشد. رشد سرمایه هم درست شود. به هر حال هنوز ما ناامید نیستیم. هر چند تجربه این سه سال گذشته تجربه خوب و قشنگی برای ما نبود. برای اینکه ما به این سند چشمانداز دست پیدا کنیم به فهم مشترک نیاز داریم. باید شاخصهای مشترک، زبان و ادبیات مشترک را بپذیریم. نمیشود زبان و ادبیات با عمل ما متفاوت باشد. باید عمل ما هم هماهنگ باشد تا بتوانیم به اهداف این سند دست یابیم.» روحانی با اشاره به جایگاه اول و نفوذ و تاثیر ایران در منطقه به مسائل فناوری و صنعتی اشاره کرد و گفت: «از لحاظ عملی، فناوری و صنعتی جایگاه ما متوسط است. یک روز از صنعتی شدن به مرحلهیی رسیدیم که مونتاژکننده خوبی (مثلاً در خودروسازی) باشیم و سپس آمدیم کپیساز خوبی در ساخت سانتریفوژها شدیم که کار ارزشمند و دقیقی بود، اما هنوز ما راه درازی داریم که از مرحله کپسازی به مرحله طراحی برسیم و صنعتگر شویم و در فناوریها وارد شویم. ما در فناوریهای پیچیده قدمهای خوبی را برداشتهایم ولی یادمان نرود که کجای کار هستیم. ما باید واقعگرا باشیم و آنچه هست را ببینیم و بگوییم.» روحانی با انتقاد به عدم رشد کیفی علم و دانش در دانشگاههای کشور سپس به مسائل فناوری در جهان امروز پرداخت و گفت: «جهان امروز، جهانی است که در زمینه دستیابی به فناوریهای سطح بالا در حال جهش است. دنیای امروز، دنیایی است که فناوری پیشرفته را در اختیار دیگران نمیگذارد و عمدتاً انحصاری است، متمرکز و توام با بخل است. اگر ما نتوانیم به طور مستقیم در دنیای امروز به علوم و فناوریهای نو دسترسی داشته باشیم.نمیتوانیم در کشورمان به شکوفایی اقتصادی، علمی و فناوری امید داشته باشیم. در دنیای امروز کشورهای در حال توسعه با نقشه و تدبیر میتوانند نوعی رابطه با جهان صنعتی و پیشرفته داشته باشند و نوعی از علم و فناوری را از آنان کسب کنند. دنیای امروز به سمت تبادل، وحدت و نزدیکی بیشتر پیش میرود.» رئیس سابق شورای امنیت ملی در دوران ریاست جمهوری خاتمی سپس با انتقاد به سیاست خارجی کشور در ادامه تاکید کرد: «در این بین ما به یک سیاست خارجی خوب نیاز داریم. سیاست خارجی یعنی حرفهایی بزنیم که تکبیرآفرین باشد. سیاست خارجی درشتگویی و حرفهای گنده زدن نیست. اینها سیاست خارجی را درست نمیکند. سیاست خارجی یعنی راه و روش سلوک با دنیا که نتیجه آن تهدیدی را کم کند یا منفعتی را جذب کند؛ جذب منفعت و دفع تهدیدات. ما به دنیا نیاز داریم یا نداریم؟ تکلیفمان را روشن کنیم. اگر نیاز نداریم که چه خوب، تعاملات سازنده را حذف کنیم. اگر ما کشوری هستیم که «توسعه» میخواهیم و «درونگرا» هم هستیم و به هیچ کس هم کار نداریم؛ اگر شدنی است که دنیا هنجارها، قواعد، عرف بینالمللی دارد. البته ما باید در مقابل ناهنجاریهای دنیا ایستادگی کنیم. ما به یک راهبینابینی نیاز داریم. هنوز میگوییم تسلیم نشویم، چه کار کنیم؟ بایستیم و به دنیا بفهمانیم. به این محکمی که نمیشود به دنیا فهماند. روحانی در ادامه اشاره کرد: «برخی فکر میکنند در سیاست خارجی ما مرتب با اعلام مواضع کنیم، آیا مذاکره و مبادله افکار هم میخواهیم یا نمیخواهیم؟ البته که دنیای غرب از ما خوشش نمیآید. این درست ولی با دشمن چگونه باید رفتار کرد؟ پیامبر هم با کفار معاهده امضا میکرد. باید شرایط و اهدفمان را هم ببینیم و مورد نظر قرار دهیم. بنابراین ما باید به دنبال سیاست خارجی باشیم که تعامل سازنده داشته باشیم.» انتقادات دکتر حسن روحانی در حالی در مراسم افتتاحیه کنفرانس ملی چشمانداز بیست ساله و «الزامات سیاست خارجی توسعهگرا» مطرح شد که وی در خاتمه سخرانی خود از متخصصان و استادان علم و سیاست حاضر در این همایش خواست به چند سوال در خصوص معضلی که مانع از اجرایی شدن سند چشمانداز 20 ساله طی سه سال گذشته در کشور شده است پاسخ داده و به ارائه راهکار بپردازند.
البته این بخش کوچکی از اظهارات حسن روحانی بود چرا که او بلافاصله به انتقاد گزنده خود از آنچه طی سه سال گذشته به کشور گذشته است، پرداخت و گفت: اکنون باید پاسخ بدهیم که کشور از لحاظ شرایط خارجی در چه وضعیتی قرار دارد و آیا توانستهایم یک پنجم از سند چشمانداز توسعه 20 ساله را تحقق بخشیم یا خیر؟ روحانی به عنوان سخنران افتتاحکننده همایش، به تاریخچهیی از چگونگی تدوین و تصویب سند چشمانداز توسعه 20 ساله کشور پرداخت و گفت: «یکی از کمبودهایی که بعد از پایان دفاع مقدس در ایران احساس میشد، تدوین استراتژی ملی برای کشور بود. از آنجا که تمامی استراتژیهای اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و امنیتی از استراتژی ملی نشأت میگیرد، جلسات فراوانی در این رابطه و در آن مقطع یعنی در سالهای 70 - 69 در دبیرخانه شورای امنیت ملی برگزار کردیم.
شاید بیش از 50 - 40 جلسه و با حضور همه مسئولان و به تناسب از همه وزرا و نخبگان دعوت شد. نتیجهاش نیز بعداً در روزنامهها و دانشگاهها مطرح شد؛ بحث «حفظ محوری» یا «رشد محوری» یا «بسط محوری». یعنی استراتژیک ملی ما میخواهد چه چیزی باشد؟ دغدغه اصلی ما چیست؟ دغدغه اصلی ما حفظ خودمان است و صیانت از نظام و کشور؟ دغدغه اصلی ما این است که کشوری توسعه نایافتهایم و باید به یک توسعه جامعه دست پیدا کنیم؟ یا دغدغه اصلی ما صدور پیام انقلاب به منطقه و جهان است؟» وی در ادامه افزود: «هر یک از طرفین نظر و استدلالی برای این موارد داشتند و در نهایت ما برای مسائل «حفظ محوری» و «رشد محوری» نتوانستیم به نتیجه برسیم. یعنی در جلسات ما همواره نیمی طرفدار «رشد محوری» و نیمی طرفدار «حفظ محوری» بودند. نیمی دیگر نیز میگفتند که دغدغه اصلی ما توطئههایی است که ما را تهدید میکند یا به جای اینکه در فکر «حفظ» و «رشد» باشیم باید به «حفظ خود» بیندیشیم.»
روحانی در ادامه تصریح کرد: «اگر این مبانی درست و اطلاعات دقیق باشد، کشوری که دغدغه اصلی آنها «حفظ» است، نمیتواند در پی توسعه و رشد باشد. کشورهایی بودهاند که دغدغه اصلی آنها «رشد محوری» بوده است، اما کشورهایی بودهاند که تمام دغدغه آنها «حفظ خود» بوده است و تمام منابع آن متوجه دفاع از خود یا دفاع از حمله به آنها بوده است. ضمن اینکه کشورهایی هم در دهههای اخیر بودهاند که دغدغه اصلی آنها توسعه بوده که در آسیای جنوب شرقی واقع هستند.
از تاجر، دانشگاهی، بازاری، مدرسهیی و... همه باید عزم ملی برای توسعه یافته شدن ایران در سال 1404 داشته باشند.» روحانی در ادامه تصریح کرد: «شما نمیتوانید کرامت 70 میلیون نفر را مورد تردید قرار دهید. باید این 70 میلیون نفر محترم باشند. صد گونه تقسیمبندی انجام میدهیم، اگر میخواهیم به برنامه چشمانداز 20 ساله دست یابیم باید 70 میلیون نفر دست به دست هم بدهیم. حتی نباید یک نفر را از برنامه خارج کنیم که به اندازه همان یک نفر نیرویمان کاهش یافته است. با این روند، یک گروه، یک جناح، یک حزب سیاسی یا یک تشکل که نمیتواند در کشور توسعه ایجاد کند. عزم ملی لوازم و الزامات خودش را دارد و باید همه احساس کنند که 70 میلیون نفر در این حکومت سهیم و شریک هستند و بخشی از این بار به دوش آنان است. بنابراین ما نیاز به دولت کارآمد داریم؛ دولت به معنای عام کلمه، مجلس، قوه قضائیه و هیات وزرای کارآمد.»
باید با منطق، استدلال و آرامآرام به دنیا بفهمانیم. همه بیایید در برابر ما خضوع کنید؛ مرز بین تعامل، تقابل و تسلیم چیست؟ ما توانستهایم در این واژهها به تفاهم دست یابیم.» وی ادامه داد: «یک روز وقتی با آژانس بینالمللی انرژی اتمی صحبت میکردیم در روزنامهها میگفتند اینها دارند اسرار نظام را بیرون میبرند. یک روز میگفتند البرادعی را به کشور راه ندهید، روز دیگر میگفتند هر چه که البرادعی بگوید درست است. در حالی که برخی معتقد بودند این آقای البرادعی پدرش پالاندوز است و نباید به او این قدر بها داد. ما هنوز نتوانستهایم یک تفاهم با هم در این مسائل برسیم، یک بار میگفتند با این غرب کافر ننشینید و حرف نزنید اینها خائن هستند، یک روز هم گفتند این جاسوسهای غربی چه آدمهای خوبی هستند و چه گزارش خوبی دادهاند علت این تضادها چیست؟ ما خودمان هنوز به یک تفاهم نرسیدهایم که تعامل یعنی چه؟ در سند چشمانداز از تعامل سازنده و موثر نام برده میشود خب معنی این چیست؟»
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
