چرخه بی‌اعتمادی واشنگتن - مسکو

حسن بهشتی‌پور

کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه آمریکا که به منظور کاهش اختلاف نظر میان آمریکا و روسیه به مسکو سفر کرده بود بدون دستیابی به نتیجه‌ای خاص به دیدار دو روزه خود از روسیه پایان داد. پیش از هرگونه داوری درباره این رویداد و روندی که مناسبات واشنگتن و مسکو طی می‌کند، چند نکته قابل ملاحظه است:

1- سرگی ایوانف، معاون اول نخست‌وزیر روسیه که از او به عنوان رئیس‌جمهوری آینده این کشور یاد می‌شود، پس از ملاقات بدون نتیجه با رایس گفت: هیچ دلیلی برای صحبت درباره امکان همکاری میان روسیه و آمریکا در زمینه سیستم‌های استراتژیک دفاع ضدموشکی وجود ندارد. ایوانف در ادامه اظهارات خود گفت: اجرای این استراتژی آمریکا تا حدی خیال خام است، زیرا برای استقرار چنین سیستمی همیشه می‌توان استدلال متقابل ارزان‌تر و مفیدتری را ارائه داد.

2- هر دو طرف برای آن که نگویند به نتیجه نرسیده‌اند صرفاً اعلام کرده‌اند توافق کرد‌ه‌اند از لفاظی و تبلیغات منفی علیه یکدیگر خودداری کنند، اما این توافق ظاهری نمی‌تواند بر شکست مذاکرات سرپوش بگذارد.

3- رایس به صراحت اعلام کرد که به روسیه اجازه نخواهد داد مانع اجرای طرح سپر دفاع موشکی در شرق اروپا شود، در حالی که روز دوشنبه هنگام ورود به مسکو در جمع خبرنگاران گفته بود: من به عنوان یک کارشناس و کسی که در زمان جنگ سرد زندگی کرده‌ام فکر می‌کنم که تشابهی میان دوره کنونی با دوره جنگ سرد آمریکا و شوروی وجود ندارد. وی در عین حال به پیچیده بودن دوره فعلی از نظر روابط آمریکا با روسیه اعتراف کرد و گفت: اما این دوره‌ای نیست که در آن وقایع فاجعه‌بار در روابط دو کشور رخ دهد.

4- پس از مذاکرات رایس، بلافاصله کارشناسان اتحادیه اروپا و روسیه برای بررسی نشست آتی سران مسکو و رهبران این اتحادیه تشکیل جلسه دادند.

مواضع روسیه در قبال پیمان نیروهای مسلح متعارف اروپا و برنامه آمریکا در زمینه استقرار سیستم پدافند موشکی در اروپا و نیز عقد قرارداد پیمان جدید همکاری روسیه ـ اتحادیه اروپا در روزهای 18- 17 مه (28- 27  اردیبهشت) در نشست سامارا بررسی شد. از طرف اتحادیه اروپا «آنگلا مرکل» صدراعظم آلمان به عنوان رئیس دوره‌ای این اتحادیه، «فرانک والتر اشتاین مایر» وزیر امور خارجه این کشور، «خوزه مانوئل باروزو» رئیس کمیسیون اروپا، «خاویر سولانا» نماینده عالی سیاستگذاری خارجی اتحادیه اروپا و «بنیتا فررو والدنر» کمیسر روابط خارجی این اتحادیه در این اجلاس شرکت کردند.

5- در ملاقات رایس با لاوروف، وزیر خارجه روسیه، علاوه بر سیستم دفاع موشکی در شرق اروپا درباره مسائل مربوط به کوزوو، ایران، عراق و خاور نزدیک نیز گفت‌وگو شد، که با وجود اهمیت آن، از جزئیات این مذاکرات خبری منتشر نشد، فقط مطبوعات روسیه اعلام کردند روسیه طرح جدیدی را در مورد تعلیق فعالیت‌های هسته‌ای در دوران مذاکره ایران با گروه 1+5 به رایس ارائه کرده که قرار است در مذاکرات معاون وزیر خارجه روسیه در تهران به مقام‌های ایرانی نیز ارائه شود.

6- ولادیمیر پوتین در مراسم گرامیداشت شکست ارتش نازی در آلمان صراحتاً نوک پیکان حملات را به سمت جورج بوش گرفته و سیاست‌های خارجی جورج بوش را به سیاست‌های رایش سوم تشبیه کرد. این اظهارات نادر از جانب پوتین خشم و تعجب کاخ سفید را برانگیخت. کاخ سفید بلافاصله از کرملین درخواست کرد در این باره توضیح دهد.

نتیجه‌گیری:

به نظر می‌رسد آمریکا بر اجرای طرح موسوم به سپر دفاعی خود اصرار دارد، زیرا با وجود همکاری‌های روسیه و آمریکا در پانزده سال اخیر، آمریکا هیچ‌گاه به روسیه به عنوان متحدی قابل اطمینان نگاه نکرده است به این دلیل که به تحولات داخلی روسیه اعتمادی ندارد. آمریکا در واقع همیشه تلاش کرده است از فرصت ایجاد شده پس از فروپاشی شوروی، حداکثر بهره‌برداری را داشته باشد به همین دلیل می‌کوشد حوزه نفوذ خود را هرچه بیشتر در شرق اروپا و قفقاز جنوبی گسترش دهد تا حلقه محاصره را در غرب و جنوب روسیه تا حد امکان تنگ‌تر کند. بویژه آن که قرار است در اسفند ماه آینده انتخابات ریاست جمهوری در روسیه برگزار شود و آمریکا اعتمادی به جانشینان پوتین ندارد. در نقطه مقابل از نگاه روسیه طرح سپر دفاع موشکی آمریکا مستقیماً امنیت روسیه را به مخاطره می‌اندازد، زیرا موجب تقویت مواضع آمریکا در حوزه نفوذ سنتی روسیه یعنی در شرق اروپا می‌شود. بنابراین روسیه دیگر نمی‌تواند با گرفتن امتیاز از مواضع خود عقب‌نشینی کند. کاری که در چند سال اخیر در ماجرای یوگسلاوی، عراق و ایران انجام داده است. در این گونه موارد روسیه سعی می‌کرد از کیسه متحدان خود برای بازسازی اقتصاد ویران شده روسیه که میراث خوار اصلی شوروی بود، خرج کند. به عبارت دیگر به زیان متحدان خوداز آمریکا امتیازهای سیاسی و یا عمدتاً اقتصادی دریافت می‌کرد. اما اکنون هم در اثر افزایش قیمت نفت، موقعیت روسیه برای مانور دادن در برابر فشار آمریکا بهبود یافته و هم موضوع امنیت روسیه و منافع مستقیم این کشور با تهدید جدی آمریکا روبه‌رو شده است. براین اساس انتظار می‌رود روسیه در این مورد حداقل در کوتاه مدت عقب‌نشینی نکند. اما سؤال مهمی که در این میان مطرح است آیا روسیه امکانات لازم را برای مقاومت در برابر اجرای طرح موسوم به سپر دفاع موشکی در شرق اروپا دارد؟

در پاسخ به این سؤال مهم باید گفت روسیه چند اقدام مهم را در دستور کار دارد:

نخست، تعلیق قرارداد مهم مربوط به کاهش سلاح‌های متعارف در اروپا که در سال 1990 در پاریس به امضا رسید. روسیه تهدید کرده است اگر آمریکا طرح خود را به اجرا گذارد، مسکو به صورت یک جانبه از این پیمان خارج خواهد شد و در صورت عملی شدن چنین تهدیدی از سوی روسیه کل معادلات امنیتی اروپای پس از جنگ سرد با تهدید جدی روبه‌رو می‌شود. به همین دلیل رهبران اتحادیه اروپا به تکاپوی جدی‌تری وادار شدند تا آمریکا را متقاعد کنند از طریق مشارکت با روسیه در طرح سپر دفاع موشکی، همکاری مسکو را به دست آورد.

دوم، روسیه موضوع انرژی را در دستور سیاست خارجی خود به عنوان یک محور مهم و تأثیرگذار قرار داده و تلاش می‌کند از این اهرم قوی برای رسیدن به مقاصد خود استفاده کند. اگرچه این ابزار برای آمریکا مستقیماً اثری ندارد، اما فشار زیادی را بر متحدان آمریکا در اروپا وارد می‌کند، زیرا روسیه از نظر تأمین گاز اروپا در مکان نخست و از نظر تأمین نفت در مکان دوم قرار دارد. در مجموع 30 درصد نفت و گاز مصرفی کشورهای اروپایی را روسیه تأمین می‌کند و قرار است این رقم در سال‌های آینده با راه‌اندازی خطوط لوله جدید از جمله خط لوله گاز اروپای شمالی که نفت روسیه را به آلمان انتقال خواهد داد افزایش بیابد.

سوم، روسیه از طریق مخالفت با قطعنامه مربوط به استقلال کوزوو روند جدیدی را در تعاملات خود با آمریکا ایجاد می‌کند که حتی ممکن است مسکو را به نزدیک شدن بیشتر به ایران و کره شمالی و بعضی از کشورهای منتقد سیاست واشنگتن در آمریکای لاتین سوق دهد. در حال حاضر با توجه به افزایش اختلاف‌ها میان دو طرف (روسیه و آمریکا) بهترین شرایط برای بهره‌برداری ایران فراهم شده است. مذاکرات ایران با آمریکا درباره عراق به دقت و حساسیت از طرف روس‌ها دنبال می‌شود و دست ایران را برای مانور بیشتر در برابر آنها باز می‌گذارد. براین اساس ایران می‌تواند در مذاکرات آتی با معاون وزیر خارجه روسیه در تهران با قدرت بر اجرای بموقع تعهدات روسیه در پروژه بوشهر پافشاری کند.