لیسبون؛ فرصتی برای استعمارشدگان

نویسنده: فخری سلیمی

دومین اجلاس اتحادیه اروپا - آفریقا که عصر یکشنبه در لیسبون پرتغال با صدور بیانیه‌ای پایان یافت، فرصتی مناسب برای آفریقا فراهم آورد تا مطالبات خود را پس از 50 سال استقلال از استعمار اروپا بر قاره سیاه، مطرح کند و خواستار یک «همکاری متقابل برابر» شود. این اجلاس جمعه شب با حضور سران کشورها و دولت‌های 27 عضو اتحادیه اروپا و 53 کشور آفریقایی و نیز نمایندگان سازمان‌های غیردولتی، جوامع مدنی و بازرگانان افتتاح شد.

هرچند به طور رسمی هدف از این اجلاس گشایش باب جدیدی در راه همکاری‌های دو قاره عنوان شد اما از همان روز نخست اختلاف‌نظرهای شدید دو طرف آشکار بود. از جمله اختلافات اینکه کشورهای آفریقایی، کمیسیون اروپا (بازوی اجرایی اتحادیه اروپا) را متهم کردند که درصدد است به هر قیمتی قراردادهای تجاری ناعادلانه‌ای با مستعمرات سابق اروپا به دست آورد. در پایان این اجلاس بیانیه‌ای با هدف «گشایش فصل جدیدی در روابط دو طرف» امضا شد که در آن اصول همکاری «متقابل برابر» مشخص شده است. اجلاس لیسبون برای بررسی موضوع‌های مختلف به ویژه پنج موضوع اصلی صلح و امنیت، دموکراسی و حقوق‌بشر، تجارت و توسعه، تغییرات اقلیمی‌و انرژی و مهاجرت و اشتغال برگزار شد، اما یکی از نگرانی‌های عمده کشورهای اتحادیه اروپا که کمتر به صورت برجسته به آن پرداخته شد، گسترش مناسبات اقتصادی چین با کشورهای آفریقایی به ویژه در زمینه نفت است. شرکت کنندکان در اجلاس لیسبون، در بیانیه پایانی این نشست یک «راهبرد مشترک» را که با اصولی چون وحدت آفریقا، وابستگی متقابل آفریقا و اروپا، مسوولیت مشترک احترام به حقوق‌بشر، اصول مردم‌سالاری، حکومت قانون و نیز حق توسعه هدایت خواهد شد را مورد تایید قرار دادند. بیانیه پایانی اجلاس لیسبون بنا بر گزارش‌های دریافتی شامل هشت بخش عمده است:

صلح و امنیت

اروپایی‌ها و آفریقایی‌ها خواهان ایجاد مواضع مشترک درباره مسائل صلح و امنیت در قاره خود و فراتر از آن هستند. آنان همچنین خواهان ایجاد یک نظام قاره‌ای هشدار سریع به منظور پیشگیری از منازعات و عملیاتی کردن «نیروی آماده خدمت»، با هدف اعزام سریع سربازان حافظ صلح به مناطق مورد نیاز هستند. شرکت‌کنندگان در اجلاس برای این عملیات حفاظت صلح خواستار ایجاد یک سازوکار مالی «پایدار، انعطاف‌پذیر و قابل پیش‌بینی» در چارچوب سازمان ملل متحد هستند.
حکومت مردم‌سالار و حقوق‌بشر

شرکت کنندگان بر همکاری بهتر برای مبارزه با فساد، مدیریت بهینه منابع طبیعی، پیشرفت در مبارزه با شکنجه، قاچاق مواد مخدر و انسان تاکید کردند.

آنان همچنین متعهد شدند «گفت‌وگویی موثر» را برای بازگرداندن اموال فرهنگی به دست آمده به شکل غیرقانونی آغاز کنند.

تجارت و ادغام منطقه‌ای
قراردادهای همکاری اقتصادی که اتحادیه اروپا و آفریقا سرگرم مذاکره درباره آن هستند، باید به کمک تقویت ادغام منطقه‌ای بیایند. همچنین باید توجه ویژه‌ای به ایجاد معیارهای کیفیت تولیدات آفریقایی برای صادرات به اتحادیه اروپا مبذول شود.
اهداف هزاره برای توسعه  
اتحادیه اروپا باید تعهداتش را در زمینه کمک به توسعه، از 56 درصد تولید ناخالص داخلی خود تا س 2010 به 7/0 درصد تا سال 2015، محترم بشمارد. دو قاره اروپا و آفریقا تلاش خود را به ویژه بر بهبود وضعیت ایمنی مواد غذایی، بهداشت و آموزش متمرکز خواهند کرد.
انرژی
دو طرف به افزایش سرمایه‌گذاری‌های خود در زیرساختارهای انرژی از جمله به منظور بهبود شبکه برق‌رسانی آفریقا متعهد شدند. دو طرف همچنین بر «یافتن راه‌ها و شیوه‌های آغاز گفت‌وگو درباره استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای»، در عین احترام به مقررات و موازین بین‌المللی تاکید کردند.
گرم شدن زمین

آفریقایی‌ها و اروپایی‌ها امیدوارند بتوانند از میزان کنونی جنگل‌زدایی بکاهند و برای حفظ بهتر اکوسیستم‌ها، ایجاد راهکارهای بهتر و موثرتر پیش‌بینی وضعیت هوا و نیز مبارزه با پیشروی بیابان‌ها فعالیت نمایند.
مهاجرت، پویایی و اشتغال

هدف شرکت‌کنندگان اجلاس اشتغال‌زایی بیشتر و بهتر برای قاره آفریقا و مدیریت بهتر موج مهاجرت‌ها است. با این دیدگاه، آنان خواستار انجام اقداماتی برای مبارزه با استثمار کارگران مهاجر، تسهیل ارسال پول مهاجران به موطن خود، پیش‌بینی مشوق‌هایی برای بازگشت مهاجران به وطنشان و نیز ارتقای «استخدام اخلاقی» به منظور «محدود کردن» فرار مغزها در بخش‌های حساس نظیر بهداشت هستند.

علم، جامعه اطلاعاتی و فضا
هدف شرکت‌کنندگان اجلاس کاهش شکاف دیجیتالی در آفریقا از جمله در امر سرمایه‌گذاری در بخش زیرساختارها است. آنان همچنین امیدوارند بتوانند از فناوری‌های فضایی موجود نظیر سیستم ماهواره اروپایی گالیلئو برای مدیریت بهتر منابع طبیعی در آفریقا استفاده کنند. این بخش‌ها به عنوان اولویت کاری در همکاری‌های دو قاره و پیش درآمد سومین اجلاس اتحادیه اروپا - آفریقا که برای سال 2010 پیش‌بینی شده، تعیین گردیده است.
هرچند بیانیه پایانی اجلاس لیسبون وجوه همکاری‌های دو طرف را برجسته کرده است اما اختلاف نظرها میان دو طرف نیز زیاد است.
آفریقایی‌ها که داغ استعمار اروپا و به ویژه زورگویی‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی اروپایی‌ها را بر پیشانی دارند، با وجود منابع طبیعی فراوان موجود در قاره خود، با فقر و مشکلات فراوان روبه‌رو هستند. از این رو، اجلاس لیسبون مکان و فرصتی مناسب برای مطرح کردن مطالبات دیرینه آفریقایی‌ها به ویژه در زمینه اقتصادی و همکاری «متقابل برابر» بوده است. اگرچه اروپا همچنان طرف نخست همکاری اقتصادی آفریقا باقی‌مانده اما نباید رقابت شدید کشورهای در حال گذار به‌ ویژه چین را از نظر دور داشت که این امر نگرانی خاص اروپایی‌ها را برانگیخته است. مناسبات آفریقا و اروپا نیم قرن پس از استقلال، بسیار پپچیده و حساس است، در حالی که مناسبات آفریقا با سایر کشورهای طرف همکاری این قاره، با چنین مشکلاتی مواجه نیست.از جمله موضوع‌هایی که واکنش شدید آفریقایی‌ها در مقابل اروپایی‌ها را به ویژه از زبان عبدالله واد رئیس‌جمهوری سنگال در پی داشت، مساله بحث انگیز قراردادهای همکاری تجاری بود که جایگاه مهمی‌را در بحث‌های اجلاس لیسبون به خود اختصاص داد. رئیس‌جمهوری سنگال اعلام کرد: سران بسیاری از کشورهای آفریقایی از پذیرش «قرارداد همکاری تجاری» مورد درخواست اتحادیه اروپا خودداری کردند. دیگر صحبتی درباره این قراردادها مطرح نمی‌شود زیرا ما این پیشنهاد را رد کردیم. وی تاکید کرد: سران آفریقایی خواستار جایگزینی قرارداد همکاری تجاری با انواع دیگری از توافقنامه هستند. آلفا عمر کوناره رئیس کمیسیون اتحادیه آفریقا نیز در زمینه زورگویی اروپایی‌ها در مذاکرات با کشورهای «آفریقا، حوزه کاراییب و اقیانوس آرام»(ای سی پی) را تقبیح کرد.
کمیسیون اروپا در مقابل انتقادهای شدید آفریقایی‌ها روز یکشنبه وعده داد اوایل سال 2008 درباره دغدغه این کشورها که به ویژه نگران تضعیف بیشتر اقتصاد خود در نتیجه کاهش تدریجی تعرفه‌های گمرگی واردات کالاهای اروپایی هستند، با آنها به بحث بپردازد.
خوزه مانوئل باروسو رئیس کمیسیون اروپا در کنفرانس مطبوعاتی پس از اجلاس در این زمینه گفت که احتمالادر ماه فوریه نشستی در سطح عالی با کشورهای مناطق «ای‌سی‌پی» به ویژه برای بحث درباره ادغام منطقه‌ای که یکی از اهداف اصلی این قراردادها است، تشکیل خواهد شد. اتحادیه اروپا خواهان آن است که قراردادهای جدید را جایگزین سیستم تجاری ترجیحی که به مستعمرات سابق اروپایی اختصاص داده بود، نماید زیرا سازمان تجارت جهانی این سیستم را با موازین بین‌المللی تجارت مغایر می‌داند. این در حالی است که تهدید ایجاد موانع گمرکی اروپایی‌ها در برابر تولیدات برخی کشورهای «ای سی پی» از اول ژانویه 2008 وجود دارد که این امر به ضرر صادرات برخی مستعمرات سابق اروپا خواهد بود. تاکنون 15 کشور از 78 کشور (شامل 13 کشور آفریقایی) مناطق «ای سی پی» قراردادی را که دسترسی آزاد تولیدات آنها به بازارهای اروپایی را از ژانویه 2008 میسر می‌سازد، امضا کرده‌اند و در مقابل نیز متعهد شده‌اند طی 25 سال دست‌کم 80 درصد بازارهای خود را به روی کالاهای اروپایی باز کنند. از دیگر مسائل جنجال برانگیز در این اجلاس که از مدت‌ها پیش از برگزاری آن مورد بحث بود، حضور رابرت موگابه رئیس‌جمهوری زیمبابوه بود که بارها بهانه ای برای عدم برگزاری اجلاس اتحادیه اروپا - آفریقا از زمان نخستین اجلاس آن در قاهره (در سال 2000) بوده است.
در اجلاس لیسبون، گوردون براون نخست‌وزیر بریتانیا هم شرکت نکرد و فقط یک نماینده مجلس لردها را به نمایندگی از کشورش به اجلاس اعزام کرد. موگابه که کشورش از سال 2000 تحت تحریم اتحادیه اروپا قرار دارد، در نشست پایانی اجلاس لیسبون در نطقی شدیداللحن «تکبر و عقده برتری‌طلبی» اعضای اتحادیه اروپا، به خصوص چهار کشور (آلمان، سوئد، دانمارک و هلند) را تقبیح کرد. این کشورها از وضعیت حقوق‌بشر در زیمبابوه به شدت انتقاد کرده‌اند. از سوی دیگر، معمر قذافی رهبر لیبی نیز اروپایی‌ها را به استرداد منابع سرقت شده آفریقایی‌ها در دوران استعمار و نیز آمادگی داشتن برای پذیرش مهاجران آفریقایی فراخواند.
در همین حال در زمینه دارفور، اروپایی‌ها از عمر البشیر رئیس‌جمهوری سودان خواستند تا استقرار نیروی حافظ صلح سازمان ملل - اتحادیه آفریقا را تسهیل کند در حالی که وی با ترکیب پیشنهادی سازمان ملل مخالف است. از سوی دیگر آفریقایی‌ها از غرب خواستار 24 فروند بالگرد شده‌اند که این درخواست تاکنون بی‌پاسخ مانده است، اما پس از اجلاس، خوزه سوکراتس نخست‌وزیر پرتغال که کشورش ریاست دوره‌ای اتحادیه اروپا را به‌عهده دارد، گفت که دومین اجلاس اتحادیه اروپا - آفریقا برگ جدیدی در تاریخ گشوده است. وی در عین‌حال اذعان کرد: این حقیقت دارد که تاریخ دو قاره توام با درد و رنج بوده است. جان کوفوئور رئیس‌جمهوری غنا که ریاست دوره‌ای اتحادیه آفریقا را نیز به عهده دارد، نیز در پایان اجلاس لیسبون گفت که این نشست یک رویداد تاریخی در روابط اتحادیه اروپا و آفریقاست. وی در عین‌حال خواستار اجرای جدی همکاری‌های مطرح شده در اجلاس شد. از سوی دیگر، آلفا عمر کوناره رئیس کمیسیون اتحادیه آفریقا هم ابراز امیدواری کرد که همکاری مورد بحث بین دو قاره به پایان دادن مناسبات نابرابر آفریقا با سایر مناطق جهان کمک کند. اجلاس بعدی اتحادیه اروپا - آفریقا قرار است در سال 2010 در آفریقا برگزار شود و قذافی، رهبر لیبی، برای میزبانی این اجلاس اعلام آمادگی کرده است. هر چند بیانیه پایانی اجلاس حاوی موادی از همکاری دو قاره در آینده است اما نتایج کلی این اجلاس و سابقه اختلافات سیاسی و اقتصادی دو طرف حاکی از آنست که تا اجرای جدی این بیانیه راه دشوار و درازی در پیش روی دو قاره قرار دارد.