موج جدید هیئت‌ها، فرصت‌ها و تهدیدها

محمدعلی تابعی
با توجه به پدیدارشدن رویکردهای نوین نسبت به تحلیل و تبیین مسائل دینی و نیاز بیشتر بشریت به دین و معنویت و باورهایی که دارد. براین اساس انسان مسلمان می خواهد به مساله عزاداری نگاهی عمیق و کنکاش گونه داشته باشد. در حقیقت عقل وی تا وقتی توجیهی مقبول از عزاداری به دست نیاورد و یا حداقل آن را خرد ستیز نداند هر چند خردپذیر نباشد نمی تواند در درون این پدیده قرار گرفته و آن را باور کند این نوع نگاه بسیار مبارک است که بنیان های معرفتی انسان را به مسائل اسلامی و مولفه های فرهنگ شیعه تقویت می کند و نباید فراموش کرد که در پرتو این پشتوانه نظری ایمان آدمی نیز تعالی می یابد زیرا پایه های باور جوانان و نسل معاصر نسبت به این موضوع تقویت خواهند شد. کسی نمی تواند منکر این حقیقت شود که نسل جدید در سنین کودکی در مجالس عزاداری با فرهنگ اهل بیت (ع ) آشنا می شوند. براستی عزاداری و مجالس تعزیه یکی از عناصر و عوامل برجسته ای است که باعث می شود آموزه های نظری و عملی امامان راستین به نسل های آینده منتقل شود. مراسم عزاداری به دلیل قالب و محتوا بهترین راه برای تعلیم و تربیت نسل جدید و آشنایی آنان با گفتار و کردار اهل بیت (ع ) است .
مساله انسان سازی , جامعه سازی و انتقال فرهنگ شیعی به نسل بعد در مجالس امام حسین (ع ) بسیار پررنگ می باشد. زیرا ماهیت قیام امام حسین (ع ) و نیز آموزه های تربیتی , سیاسی , فرهنگی و اجتماعی عاشورا در تعالی و بالندگی انسان و جامعه چشم گیر بوده و عناصر رویداد کربلا مولفه هایی اساسی را در ترسیم فرهنگ شیعه رقم زده است که توسط مراسم سوگواری به نسل بعد منتقل می شود و حکمت عزاداری را به سه رویکرد می توان تبیین کرد :
1 ـ اعتراض به ظالمان زمان و حمایت از مظلومان جهان 2 ـ عامل تقویت حس عدالت خواهی و انتقام جویی از ستمگران 3 ـ زمینه ساز اجتماع شیعیان جهان پیروی و دفاع از حق
روایات زیادی در خصوص عزاداری و اهمیت آن وجوددارد که نشان می دهد عزاداری برای شهدای کربلا در سیره همه ائمه پس از امام حسین (ع ) نیز بوده و علاوه بر توصیه شیعیان به ا ین امر خود نیز مراسم عزاداری برگزار می کرده اند. به دو روایت از آنهمه احادیث گرانبها در این زمینه اشاره می کنیم :
امام صادق (ع ) فرمودند : « رحم الله شیعتنا , شیعتنا والله هم المومنون فقد والله شرکونا فی المصیبه بطول الحزن و الحسره » (1 )
خداوند شیعیان ما را مشمول رحمت خویش سازد به خدا قسم شیعیان ما همان مومنین اند آنان به خدا قسم با حزن و حسرت طولانی خویش در عزای ما شریک و همدرد مصیبت های ما خاندانند.
عزاداری امام زمان (عج ) : بنابه بر روایات امام زمان (عج ) در زمان غیبت و ظهور بر شهادت جدشان گریه می کند. آن حضرت خطاب به جد بزرگوارشان سیدالشهدا(ع ) می فرمایند : « فلئن اخزتنی الدهور و عاقنی عن نصرک المقدور ولم اکن لمن حاربک محاربا لمن نصب لک العداوه مناصبا فلاندبنک صباحا و مسا و لابکین لک بدل الدموع دما حسره علیک و تاسفا علی مادهاک » (2 ) اگر روزگار مرا به تاخیر انداخت و دور ماندم از یاری تو و نبودم تا با دشمنان تو جنگ کنم و با بدخواهان تو پیکار نمایم هم اکنون هر صبح و شام بر شما اشک می ریزم و به جای اشک در مصیبت شما خون از دیده می بارم و آه حسرت از دل پردرد بر این ماجرا می کشم .
انگیزه عزاداری
شناخت حادثه کربلا و آشنایی با شخصیت امام حسین (ع ) و اهداف آن حضرت :
گرچه سوگواری و عزاداری برای آن حضرت ضرورت دارد اما شناخت تنها کافی نیست و باید انگیزه ای در میان باشد در عمق اندیشه اسلامی و در حافظه انسان ها بزرگداشت حوادث تاریخ ساز با سه انگیزه زیر انجام می پذیرد :
1 ـ زنده نگه داشتن و بازسازی کردن آن حادثه در خاطره ها
2 ـ حق شناسی از حادثه آفرین و شکرگزاری از امام حسین (ع )
3 ـ عبرت گیری و الگوسازی برای زندگی امروز و فردای خود
از آنجا که حادثه عاشورا یک نقش تعیین کننده در استمرار رسالت و تعقیب اهداف دین و رشد و هدایت جامعه در تمام دوره های حیات بشری دارد و بزرگداشت نهضت حسینی باید به شکلی آن حادثه را در اذهان و فضای زندگی دینی و اجتماعی بازسازی می کند تا الگوی همیشه زنده زندگی باشد. بزرگداشت نهضت حسینی باید به شکلی انجام بگیرد که بتواند اهداف و انگیزه ها را تامین کند. بعضی از بزرگداشت گرچه منافاتی با انگیزه عمل ندارد ولی یا فقط گوشه ای از انگیزه را به دست می دهد و یا آنکه با انگیزه بیگانه است . بنابراین زمان این بزرگداشت ها و مراسم ها ادای دین و حق شناسی تلقی می گردد که حداقل از دو عنصر و گزینه اساسی برخوردار باشد . 1 ـ مبتنی بر شناخت از امام حسین (ع ) و نهضت و اهداف او باشد2 ـ بعد از شناخت دهی و آگاهی بخشی احساسات و عواطف را جهت حرکت در مسیر آن حضرت تقویت و انسان را به حرکت بر طبق مکتب و مرام حسین (ع ) تحریک کند یعنی هم شور بخشد و هم شور آفریند شعور حسینی و شور حسینی در فکرها و دل ها افکنده تا کاری حسینی کند.
آسیب شناسی مجالس عزاداری
واژه آسیب شناسی « از ریشه یونانی به معنای رنج , محنت , احساسات و غضب و به معنای دانش و شناخت ترکیب شده است . آسیب شناسی در اصطلاح علوم طبیعی به معنای مطالعه و شناخت عوامل بی نظمی ها در ارگانیسم انسانی جهت درمان بیماریهای جسمانی است . علوم اجتماعی در اثر شبیه سازی در قرن نوزدهم میان کالبد انسانی و کالبد اجتماعی و بیماریهای عضوی و بحرانهای اجتماعی دانش جدیدی به نام آسیب شناسی اجتماعی جهت مطالعه عوامل و ریشه های بی نظمی ها و بیماریهای اجتماعی پدید آورد. »
صرف نظر از درستی یا عدم درستی فروضی که به ایجاد دانش آسیب شناسی اجتماعی منتهی شده اند. این امر بدیهی است که جامعه برای حفظ سیر روبه رشد خود و جلوگیری از افول و طی کردن قهقرایی ناگزیر از بازبینی و آسیب شناسی و نهایت اصلاح مولفه های خود می باشند.
در این راستا جامعه اسلامی نیز استثنا نیست و در صورت عدم بازبینی تک تک مولفه های اجتماعی ممکن است دچار انحراف و ناکارآمدی در بعضی بخشهای جامعه گردد که نهایتا سرنوشت ناگواری در برابر جامعه ها رقم بزند. در همین راستا به بررسی آسیب شناسانه هیات های مذهبی و مراسمات عزاداری می پردازیم .
آسیب اول
با بررسی عملکرد برخی هیات ها و محتوای بعضی از سخنرانی ها و اشعار مداحان به این نتیجه می رسیم که بیشترین سرمایه خود را در جهت تحریک احساسات و عواطف گذشته اند و کمتر به محتوای معرفتی و شناخت دهنده توجه می کنند. حتی در تحریک احساسات به تقویت روحیه حماسی و عاشورایی توجهی نمی شود در صورتی که همین روحیه قوی بوده که در طول تاریخ منشا تحولات اجتماعی همچون شکل گیری انقلاب اسلامی شده اما روندی که مدتی است مجالس عزاداری ما دنبال می کند موجب شده است تا نگرانی علماو دلسوزان انقلاب را به همراه داشته باشد. آیت الله مصباح یزدی به این نکته اشاره کرده و می فرمایند دشمنان اعتراف دارند و سعی می کنند مراجع و علمارا از کار بیندازند و با حمایت از مداحان و سخنرانان بی سواد و سودجو تشیع را دین تروریستی معرفی کنند و سپس تیر خلاصی به آن زده و با فاسد کردن جامعه زمام کشور را به دست مزدوران وابسته خود بدهند.
آسیب دوم
توجه خاص اهل بیت (ع ) و بزرگان به مداحان نشان اهمیت و ارزش کار این عزیزان است و مداحان با پیروی از فرمایشات آنها در زنده نگه داشتن حوادث دینی نقش آفرینی می کرده اند اما امروزه نوعی افراطی گری در هیات ها و جامعه در حال شکل گیری است به طوری که محوریت برنامه ها با مداحان است و روحانیت و سخنرانان جلسه مجلس گرم کن مداحان شده اند در صورت گسترش این جریانات مجالس عزاداری کارکرد ضعیفی خواهند یافت و به محلی برای تخلیه شور و هیجانات تبدیل می شود که این از آفات و خطرات مداح محوری خواهد بود.
آسیب سوم
اخیرا نوحه ها و مدیحه سرایی هایی در برخی از هیات شنیده می شود که ناخودآگاه آهنگ برخی سریال های تلویزیونی همچون خاک سرخ , مسافری از هند و یا بعضی از فیلمهای سینمایی مانند بوی پیراهن یوسف را در ذهن تداعی می کند یکی از پژوهشگران می گوید : در میان آهنگ هایی که در نوحه ها مورد استفاده قرار می گیرد چند آهنگ برخورد کرده اند که عینا از آهنگ های ترانه ها انتخاب شده است . در حالی که قداست جلسات مداحی به وسیله این حریم شکن ها مورد تهدید جدی قرار می گیرد و ذائقه نسل جوان را تغییر می دهند به طوری که اگر زمانی این آهنگ ها با آهنگ های مناسب و حماسی جایگزین شود این گونه مخاطبان نمی پذیرند پس به جاست که مداحان اهل بیت (ع ) از آهنگ های مناسب با اشعار پرمحتوا و مجالس ائمه اطهار(ع ) بهره گیرند.
آسیب چهارم
متاسفانه برخی از شعرا به بیان اشعار شرک آلود می پردازند که این اقدام پیامدهای ناگواری را برای فرهنگ عاشورایی به بار خواهد آورد تا آنجا که آیات عظام به شدت با بعضی از الفاظ و مطالب غیرصحیح و شرک آلود برخورد کرده اند.
آیت الله فاضل لنکرانی در پیام خود به مناسبت فرارسیدن عاشورای حسینی می فرمایند : « استکبار جهانی و سازمان سیا بر طبق اخبار واصله بودجه فراوانی را برای تخریب شیعه اختصاص داده و یکی از راهکارهای خود را تحریف در عزاداری اباعبدالله (ع ) و سوق دادن به مسیری غیرصحیح قرار داده اند چرا باید گوینده ای با شعار غیرصحیح که از آن بوی کفر و شرک استشمام می شود به این هدف کمک کند ما مکرر گفته ایم چنانچه این اشخاص از روی فهم و اختیار بگویند از مصادیق شرک است و شیعه از چنین افرادی بیزاری می جوید » .
(پیام 83,11,28 )
آیت ا لله ناصر مکارم شیرازی نیز می فرمایند : « یکی از آنها افراط و تفریط در عزاداری ها است » و خاطر نشان ساختند که نباید مسائلی گفت که بوی غلو بدهد. حدیث علی (ع ) را همه شنیده ایم که فرمودند : « هلک فی رجلان محب غال و مبقض » (حکمت 117 ) دو گروه هستند که در مورد من هلاک شده اند , یک گروه آنهایی که دچار غلو شده اند و ما را برتر از مقام خودمان می گویند و همچون خدا می ستایند و دیگری دشمنان هستند که به ما (عیاذبالله ) لعن می کنند متاسفانه شنیده شده برخی در تعبیراتشان الفاظی همچون لااله الا فاطمه الزهرا , لااله الا زینب (س ) بکار می برند. اگر کسی که چنین سخنی را می گوید بفهمد چه می گوید در آن مجلس که نشسته اگر در استکان چای بخورد باید آن استکان را بشکنید حتی گاهی هیات ها نام هایی برای خودشان قرار می دهندکه نام های خوبی نیست مثلا هیات دیوانگان امام حسین (ع ) آیا برای اصلاح روضه های ساختگی این همه هشدار مراجع بزرگ تقلید کافی نیست و زنگ خطری برای مجالس عزاداری و هیات های مذهبی به شمار نمی آید.
آسیب پنجم
از دیگر آسیب های عزاداری و سینه زنی تصغیر یعنی مخفف کردن نام مقدس امام حسین (ع ) و نفس زدن های ناهنجار است . چندی بعد خبر از پای کوبی و حرکات نمایشی و بالا و پایین پریدن مداحان بود و زمانی دیگر شاهد قلاده انداختن یک نفر به ظاهر مداح و عو عو کردن جمعیت بدون شک همه این تصغیرات خبر ا ز استحاله جدی می دهد که در جای خود قابل تامل است و نگران کننده است . شایسته است گردانندگان مجالس و هیات های مذهبی و اماکن و تکایا با جلوگیری از این تقلیدهای کورکورانه , محافل عزاداری همچنان با شور و نشاط حسینی پیش رود.
آسیب ششم
در جمع مداحان و سخنرانان افراد سودجو , و فرصت طلبی به چشم می خورند که نادانسته و با حمایت و برنامه ریزی سازمانهای آمریکایی در مسیر تزلزل در عقاید و بنیانهای شیعه حرکت می کنند. در کتابی به نام نقشه ای برای جدایی مکاتب الهی از زبان دکتر مایکل برانت یکی از معاونان سابق سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) چنین آورده شده که یکی دیگر از مواردی که باید روی آن کار می کردیم موضوع فرهنگ عاشورا و شهادت طلبی بود که هر ساله شیعیان با برگزاری مراسمی این را زنده نگه می دارند. ما تصمیم گرفتیم با حمایت های مالی از برخی سخنرانان و مداحان و برگزارکنندگان اصلی این گونه مراسم که افرادی سودجو و فرصت طلب هستند عقاید و بنیان های شیعه و فرهنگ شهادت طلبی را سست و متزلزل کنیم و مسائل انحرافی در آن بوجود آوریم به گونه ای که شیعه یک گروه جاهل و خرافاتی در نظر آید در مرحله بعد باید مطالب فراوانی علیه مراجع شیعه جمع آوری شده و به وسیله مداحان و نویسندگان سودجو انتشار دهیم و سال 2010 (1389 ) مرجعیت را که سد راه اصلی اهداف ما می باشند تضعیف کرده و آنان را به دست خود شیعیان و دیگر مذاهب اسلامی نابود کنیم . به عبارت دیگر مرکزیت تشیع خاتمه یابد و بازور جنگ های مسلحانه بین شیعه و مخالفان شیعیان باقی مانده نیز پراکنده خواهند شد و در نهایت تیر خلاص را بر این فرهنگ و مذهب بزنیم .
(روزنامه جمهوری اسلامی 5 خرداد 83 ) پس چه خوب است که وعاظ و نویسندگان و اصحاب فرهنگ بیشتر به فلسفه و پیام های فرهنگ ولایی و عاشورایی بپردازند و گردانندگان محترم هیات ها با الگوگیری از نظریات و کارشناسان و خبرگان مسائل دینی و محور قراردادن علما و روحانیون معزز برنامه های خود از بروز انحراف و اشکالات مطرح در سبک های جدید توسط افراد غافل یا سودجو جلوگیری کنند.