اجلاسی با دو کارکرد حقوقی و سیاسی

رحیم زیادعلی
اجلاس سران کشورهای حاشیه دریای خزر از فردا (سه‌شنبه) برای تعیین رژیم حقوقی در تهران آغاز می‌شود و انتظار می‌رود در این اجلاس که دومین اجلاس در سطح سران پس از اجلاس عشق‌آباد در سال 1380 می‌باشد، رژیم حقوقی دریای خزر برای همیشه با تکیه بر تامین منافع ملی کشورهای ساحلی و به صورت منطقی و عادلانه تنظیم شود.
در کنار این رویداد مهم تاریخی که در نوع خود بسیار حائز اهمیت است آنچه که به عنوان حاشیه این اجلاس توجه بسیاری از آگاهان سیاسی را به خود معطوف ساخته است مساله هسته‌ای ایران و مناقشه غرب با آن از یک‌سو و حضور ولادیمیر پوتین رییس‌جمهور روسیه (که اکنون ماههای پایانی ریاست جمهوری خود را سپری می‌کند) به عنوان متحد استراتژیک ایران آن هم در آستانه صدور قطعنامه سوم شورای امنیت برای اعمال تحریمهای بیشتر علیه ایران است که می‌تواند پیام آشکاری برای غرب به سرکردگی آمریکا باشد.
از سوی دیگر برخی کارشناسان مسایل سیاسی با انتقاد از مواضع پیشین دولت روسیه در همراهی با غرب در مخالفت با حق غنی‌سازی صلح‌آمیز ایران و همچنین برخی کارشکنی‌ها در راه‌اندازی نیروگاه اتمی بوشهر از سوی طرف روسی انتظار دارند پوتین در سفر به تهران با اتخاذ مواضع عملگرایانه در جبران این انتقادات که متضمن منافع ملی دو کشور است برآید. با وجود همه این تحلیلها سفر رییس‌جمهور روسیه که برای اولین‌بار صورت می‌گیرد به رغم رایزنی‌های گسترده سران کاخ سفید برای انصراف وی از سفر به تهران را باید به فال نیک گرفت.
در عین حال آنچه که باعث شده تا سران 5 کشور همسایه را به  تهران بکشاند نه مسائل هسته‌ای ایران که تعیین رژیم حقوقی دریای خزر است که از زمان فروپاشی شوروی سابق در سال 90 میلادی همواره مورد مناقشه کشورهای ساحلی بوده و انتظار می‌رود اجلاس تهران نقطه پایانی بر این مناقشات (که گاهی با دخالت کشورهای بیگانه تشدید شده) باشد.
یک کارشناس مسائل روسیه با اشاره به سفر پوتین به ایران معتقد است: روسها قصد دارند که موضوع رژیم حقوقی دریای خزر را با مساله هسته‌ای ایران پیوند بزنند.
دکتر جعفر قامت کارشناس امور روسیه و آسیای میانه می‌گوید عمده‌ترین بحثی که پوتین می‌خواهد آن را حل و فصل کند مذاکره با مقامات ایرانی برای شفاف‌سازی برنامه هسته‌ای ایران و ادامه بازیگری موثر در پرونده هسته‌ای ایران است، از سوی دیگر روسیه نمی‌‌خواهد ایران را از دست بدهد و می‌خواهد با این سفرها به تهران هم پیام بدهد که حامی اوست. وی در عین حال با اشاره به بازی دوگانه روسیه در قبال ایران و غرب معتقد است: مسکو می‌خواهد قبل از قطعنامه سوم شورای امنیت علیه ایران امتیازی از ایران بگیرد و موافقت‌نامه رژیم حقوقی دریای خزر را تثبیت کند.
دکتر حسین احمدی کارشناس آسیای میانه نیز ضمن استقبال از سفر رییس‌جمهور روسیه به تهران اعتقاد دارد سفر پوتین فی‌نفسه باعث پیشرفت و جهشی قابل تامل در روابط ایران و روسیه است، اهمیت این سفر در مقطع فعلی که غرب همه تلاش خود را برای انزوای ایران به کار بسته است بیشتر هم می‌شود.
وی در گفت‌وگو با مهر افزود: ایران و روسیه در منطقه آسیای مرکزی و خزر منافع مشترکی دارند که می‌توانیم در مورد آن همگرایی داشته باشیم، مثلا در مورد حضور آمریکا در جمهوری‌های آذربایجان و گرجستان حضور القاعده، توافق بر سر عدم تقسیم سطح خزر، مقابله با گسترش وهابیسم و طالبان در منطقه و... از جمله نقاط اشتراک ایران و روسیه در منطقه است. این استاد دانشگاه در مورد نسبت موضوع هسته‌ای و رژیم حقوقی دریای خزر معتقد است: روسها به خوبی می‌دانند که ما از برگ آنها در معادله هسته‌ای استفاده می‌کنیم و آنها هم متقابلا از کارت ایران استفاده می‌کنند، بنابراین باید این موضوع را به دور از تعصب و احساسات مدیریت کنیم.
رضا طلایی‌نیک، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس نیز سفر تاریخی و استثنایی پوتین به تهران را واجد کارکردهای رسمی و غیر رسمی می‌داند و می‌گوید: علاوه بر توافق‌نامه خزر روابط تهران و مسکو و رایزنی برای تحولات پرونده هسته‌ای از کارکردهای رسمی و غیر رسمی سفر پوتین به تهران خواهد بود.
وی در گفت‌وگو با ایسنا با بیان این‌که خزر با وجود تلاش‌های طولانی و متعدد با بلاتکلیفی رژیم حقوقی و نابسامانی در مسائل زیست‌محیطی و سرمایه‌گذاری اقتصادی و بهره‌وری مطلوب مواجه است گفت: علاوه بر پیشبرد مذاکرات مربوط به رژیم حقوقی و مسائل گوناگون دریای خزر کارکردهای حاشیه‌ای و غیررسمی این سفر با توجه به رایزنی‌‌های مقامات آمریکایی و اروپایی در سفر به مسکو و پیگیری روابط ایران و روسیه اهمیت بالایی خواهد داشت. وی این سفر را پل سیاسی برای پیگیری پرونده هسته‌ای و امکان مختومه شدن آن در شورای امنیت دانست و تصریح کرد: اروپا و آمریکا با درک عوارض سنگین راهکارهای غیر دیپلماتیک در پرونده هسته‌ای از سفر پوتین به تهران به عنوان فرصتی برای ایجاد انعطاف در مذاکرات و توافقات بعدی استفاده می‌کنند.
به گفته طلایی‌نیک پوتین باید در سفر به تهران با درک منافع ملی و مشترک ایران و روسیه و جایگاه راهبردی مناسبات دو کشور نسبت به راه‌اندازی سریع نیروگاه بوشهر و جبران همراهی‌های غیر منطقی با غرب در پرونده هسته‌ای ایران با عمل مسئولانه و مواضع شفاف پاسخگو باشد. وی در ادامه با اشاره به مباحث مربوط به رژیم حقوقی دریای خزر اظهار کرد: با توجه به ابعاد جغرافیایی، امنیتی و اقتصادی و موقعیت ژئوپولیتیکی باید رژیم حقوقی دریای خزر به طور عادلانه و منطقی تعیین شود.
او ادامه داد: اعمال نفوذهای غیر مستقیم برخی از شبکه‌های غربی و دیدگاه‌های ناعادلانه به طولانی شدن روند تعیین رژیم حقوقی خزر منجر شده است. طلایی‌نیک با اشاره به اهمیت ابعاد اقتصادی زیست‌محیطی و امنیتی خزر برای 5 کشور ساحلی تصریح کرد: باید این 5 کشور ساحلی بر مبنای منافع مشترک و عادلانه و بدون تاثیرپذیری از اعمال نفود قدرت‌های بیگانه نسبت به رژیم حقوقی تصمیم بگیرند، چرا که بلاتکلیفی رژیم حقوقی خزر نابسامانی زیست محیطی، ضعف سرمایه‌گذاری و بهره‌بردای نامطلوب از منابع عظیم خزر منافع ملی 5 کشور ساحلی را تهدید می‌کند.
محمدرضا باهنر، نایب رییس اول مجلس نیز درباره اجلاس کشورهای حاشیه‌ای دریای خزر در تهران و اهمیت آن گفت: منافع ما در خزر مشخص است و ایران در نیمی از خزر ساحل دارد. وی در گفت‌وگو با ایرنا رژیم حقوقی دریای خزر را منحصر به فرد دانست و گفت: باید رژیمی جدید برای این دریا طراحی شود که همه شرکا به منافع ملی خود برسند و کسی بیش از حق خود طلب نکند و برای دستیابی به این امر مهم نیاز به مذاکرات جدی داریم. وی با مثبت ارزیابی کردن سفر پوتین رییس‌جمهوری روسیه به تهران گفت: ما آمریکا را دشمن استراتژیک خود می‌دانیم اما مردم ایران روسیه را دشمن استراتژیک قلمداد نمی‌‌کنند و روس‌ها نیز به این درک رسیده‌اند که دو کشور باید با هم تعامل داشته باشند.