آب و انرژى چالش‌هاى نوین آسیاى میانه

نحوه بهره‌بردارى از ذخایر آب در منطقه آسیاى مرکزى به موضوع مهم و مورد بحث این کشورها پس از فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى تبدیل شده است.
به گزارش ایرنا، برخلاف سایر مسایل موجود در بین کشورهاى منطقه از قبیل تعیین نوار مرزى مشترک، جاده‌هاى ارتباطى و صدور گاز که مرحله به مرحله حل و فصل مى‌شوند و یا حداقل در مورد حل آنها کشورها نظر مشابهى دارند، موضوع بهره‌بردارى از ذخایر آب نه تنها حل نشده بلکه بحث‌ها پیرامون آن شدت یافته است.

از یک سو بین کشورهاى ازبکستان، قزاقستان و ترکمنستان و از سوى دیگر بین تاجیکستان و قرقیزستان در این زمینه جنگ هاى اطلاعاتى آغاز شده است.

این در حالیست که بازسازى اقتصاد افغانستان در همسایگى تاجیکستان و قرقیزستان نیز منوط به تامین آب مورد نیاز براى آبیارى مزارع آن است.

کشورهاى آسیاى مرکزى همه ساله در آلماتى، تاشکند، دوشنبه، بیشکک و سایر شهرهاى منطقه با شرکت کارشناسان داخلى و خارجى همایش و اجلاس هاى مختلفى براى حل مشکل آب رودخانه هاى مشترک برگزار مى‌کنند ولى تاکنون با گذشت ۱۵سال از طرح این بحث‌ها هنوز این مساله حل نشده باقى مانده است.

با افزایش سریع جمعیت کشورهاى منطقه، گرم شدن هواى جهان و آب شدن سریع برف و یخ کوه‌هاى پامیر، تیانشان و آلاتاو مى‌توان پیش‌بینى کرد که موضوع بهره‌بردارى از ذخایر آب در آینده همچنان از مسایل حاد و اساسى منطقه خواهد بود و چه بسا این مشکل پیچیده‌تر شده و حتى موجب تنش و نزاع سیاسى و اقتصادى در بین کشورهاى منطقه شود.

بنابر گزارش‌هاى ارایه شده در سمینار منطقه‌اى ارزیابى یخچالها و ذخایر آب آسیاى مرکزى که از ۲۸ تا ۳۰ نوامبر ۲۰۰۶ (۷ تا ۹ آذر ۸۵ ) در آلماتى برگزار شد، مساحت یخچال‌هاى تیانشان، پامیر و کوه‌هاى آلاتاو از دهه ۵۰ قرن بیستم همه ساله به طور متوسط از 8/0 تا یک درصد کاهش مى‌یابد.
به عقیده برخى از دانشمندان بیشتر یخچال‌هاى قزاقستان و سایر کشورهاى آسیاى مرکزى در قرن کنونى نابود خواهد شد و آب بزرگترین رودخانه‌هاى منطقه سیردریا، آمودریا، ایرتیش و ایلى ۲۰ تا ۴۰ درصد کاهش خواهد یافت.
بنابر پیش‌بینى متخصصان کمیته ذخایر آب وزارت کشاورزى قزاقستان تا سال ۲۰۲۰ ذخایر آب‌هاى جارى این کشور از ۱۰۰ کیلومتر مکعب به ۷۰ کیلومتر مکعب و حجم سالانه آب‌هاى ورودى از رودخانه‌هاى فرامرزى از ۴۴ کیلومتر مکعب به 5‎/18 کیلومتر مکعب خواهد رسید.

جمعیت منطقه نیز در ۱۰۰سال اخیر با حدود ۱۰ برابر افزایش موجب نیاز و مصرف بیشتر آب شده است.
۱۰۰ سال قبل جمعیت ازبکستان سه میلیون نفر بود که در سال ۱۹۲۴به پنج میلیون نفر، سال ۱۹۶۰ به ۱۱ میلیون و در سال ۲۰۰۷ به ۲۷ میلیون نفر افرایش یافته است.

تاجیکستان و قرقیزستان که ۹۰ درصد آب حوزه دریاچه آرال از کوه‌هاى این دو کشور سرچشمه مى‌گیرد، معتقدند که آنها از این ذخایر طبیعى استفاده چندانى نمى‌کنند و خود را تا حدى خسارت دیده احساس مى‌کنند. «سیردریا» و «آمو دریا» (سیحون و جیحون) دو رودخانه بزرگ آسیاى مرکزى است که 2/75‎ درصد آب سیردریا (با رودخانه «نارین») به طول سه هزار و ۱۹ کیلومتر و مساحت حوزه ۲۱۹ هزار کیلومتر مربع از قرقیزستان منشأ مى‌گیرد.

سرچشمه حدود ۷۴ درصد آب آمودریا نیز به طول دو هزار و ۵۴۰ کیلومتر و حوزه ۳۰۹ هزار کیلومتر مربع از تاجیکستان منشأ می‌گیرد. در این حال آب آمودریا در ازبکستان و ترکمنستان و آب سیردریا  در ازبکستان و قزاقستان و ۹۵ درصد ذخایر آب رودخانه «زرافشان» نیز که بالغ بر ۹۵ درصد از کوه هاى تاجیکستان سرچشمه مى گیرد، در ازبکستان مصرف مى شود. اجراى برنامه هاى موجود انرژى و زراعى تاجیکستان و قرقیزستان با استفاده از این رودخانه ها با مخالفت هاى قزاقستان و ازبکستان روبرو شده است.

تاجیکستان از نظر پتانسیل تولید برق آبى در محدوده شوروى سابق مقام دوم وقرقیزستان مقام سوم بعد از منظقه سیبرى شرقى روسیه را دارند.

به عقیده کارشناسان، آینده رشد اقتصادى این دو کشوربه احداث نیروگاه هاى جدید برق آبى و صادرات انرژى بستگى دارد.

اما ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان آب این رودخانه‌ها را براى آبیارى کشتزارها و مزارع استفاده مى‌کنند و معتقدند (به خصوص در ازبکستان) که احداث نیروگاه برق آبى در این دو کشور رشد اقتصادى آنها را تهدید خواهد کرد.

ترکمنستان تاکنون کمتر وارد این بحثها شده است ولى ازبکستان و قزاقستان عقیده دارند رودخانه‌هاى بزرگ آسیاى مرکزى رودخانه‌هاى فرامرزى هستند و هیچ کشورى نمى‌تواند بدون رضایت کشورهاى دیگر در آنها سد و نیروگاه احداث کند. برخى کارشناسان تاجیکستان و قرقیزستان، آب را ذخایر طبیعى این دو کشور مى‌دانند که کشورهاى همسایه براى استفاده از این ذخایر باید هزینه آن را پرداخت کنند.

این دو دیدگاه از سوى کارشناسان، افراطى و بى‌نتیجه ارزیابى مى‌شود و به همین دلیل در سالهاى اخیر موضع نرمترى جایگزین نظر قبلى کارشناسان تاجیک و قرقیز شده است.

«طاهربیک سارى پاشایف» معاون رییس مجلس قرقیزستان گفت: ما تمایل نداریم که آب رودخانه را با ایجاد سد جمع آورى کرده و به فروش برسانیم.

وى خروج طبیعى آب از سد «تاختاگل» در فصل تابستان را ۴۰۰ مترمکعب دریک ثانیه عنوان کرد و افزود: ولى ما این سد را در زمستان پر مى کنیم و در فصل تابستان براى ازبکستان به جاى ۴۰۰مترمکعب، یک هزار مترمکعب در ثانیه آب مى دهیم و به این دلیل ما مى خواهیم ازبکستان هزینه جمع آورى و نگهدارى این مقدار آب (۶۰۰ مترمکعب) را به ما پرداخت کند. قرقیزستان و تاجیکستان با درنظر گرفتن کشورهاى همسایه مجبورند در فصل تابستان بیشتر از نیاز، نیروى برق تولید کنند تا همسایگان بتوانند آن را براى آبیارى مورد استفاده قرار دهند.

سال‌هاى قبل براى جبران این مساله بین قرقیزستان، ازبکستان و قزاقستان قرارداد سه جانبه امضا مى‌شد و براساس قرارداد آنها باید هزینه سوخت نیروگاه‌هاى قرقیزستان را در زمستان با زغال سنگ و گاز تامین مى‌کردند و ازبکستان و قزاقستان نیز مى‌بایست در فصل تابستان نیروى برق مازاد بر نیاز قرقیزستان را بخرند ولى دو کشور هیچ وقت این قراردادها را اجرا نکردند.

«الکساندر نکولوینکو» رییس بخش ذخایر آب برنامه توسعه سازمان ملل در آسیاى مرکزى گفت: بنا به مقاوله نامه سازمان ملل، آب کالا نیست و فروخته نمى‌شود ولى خدمات براى نگهدارى، تصفیه و تحویل آب بایستى پرداخت شود.

وى افزود: مثلا چندین دهنه سد در قرقیزستان وجود دارد که براى ذخیره آب مورد نیاز کشاورزى سایر کشورها استفاده مى‌شود و دولت قرقیزستان حق دارد هزینه نگهدارى از سدها و تامین آب کشورهاى همسایه را دریافت کند.

پس از فروپاشى اتحاد شوروى، همه هزینه مرمت و نگهدارى این سدها به عهده قرقیزستان و تاجیکستان گذاشته شد.

دولت قزاقستان با درک این موضوع در یک سال گذشته با قرقیزستان قرارداد امضا کرد و در نظر دارد بخشى از هزینه تعمیر و نگهدارى این سدها را پرداخت کند، ولى این مساله به طور کلى حل و فصل نشده است.

دولت قزاقستان همچنین با درک مشکلات تامین آب در آینده، تصمیم گرفته است در ساخت نیروگاه‌هاى «قنبر آتا» در قرقیزستان با روسیه مشارکت کند تا بتواند در اداره رژیم آب رودخانه سیر دریا تاثیر داشته باشد.

پس از آن که نشست هاى متعدد مقامها و متخصصان کشورهاى منطقه در تشکیل کنسرسیوم ذخایر آب و انرژى به نتیجه نرسید، بانک جهانى و بانک تجدید و ترمیم اروپا با جذب کارشناسان اقدام به تهیه سندى براى نحوه استفاده از آب و ذخایر انرژى منطقه کردند که هدف از آن نزدیک کردن منافع کشورهاى منطقه در امر بهره‌بردارى از ذخایر آب اعلام شده است.

در این حال پیش‌بینى مى‌شود که سال جارى میلادى ذخایر آب سیردریا ۲۰درصد کاهش یافته و قزاقستان مجبور شود مساحت کشتزارهاى خود ازجمله کشتزار پنبه و برنج را در دو استان جنوب قزاقستان و «قزیل اوردا» کاهش دهد.