واقعنگاری رسانهها در عصر جدید
بیطرفی، سراب، یا واقعیت؟
یوسف بهمن آبادی
هنگامی که رسانهها به نقش خود در اطلاع رسانی میپردازند اصل عینیت و بی طرفی رسانه در قبال اخبار منتشر شده اهمیت فراوانی پیدا میکند این مهم تا آنجاست که رعایت چنین اصلی در دراز مدت میتواند اعتبار و اعتماد ویژهای برای رسانه به همراه آورد.
با توجه به این که در دنیای حاضر کانال های ماهوارهای گستردهای در دسترس مردم قرار گرفته است که با اندک تلاشی قادرند در جریان محتوای آنها واقع شوند درک این واقعیت را که در رسانهها ناگزیر هستند واقعیت های خبری پیرامون را بدون سوگیری منعکس کنند بیش از پیش الزامی میسازد.
گرچه به اعتقاد بسیاری از دانشمندان علوم ارتباطی, رعایت اصل عینیت و بی طرفی به طور کامل امکان پذیر نیست و حتی معتبر ترین شبکه های خبری جهان نیز در دام سوگیری دچارند اما واقعیت در این است که میتوان شدت آن را به نحو فزایندهای کاهش داد.
از این رو ,مسئله سوگیری خبری یکی از اشکالات ناموجهی است که ساختار یک رسانه را دچار پیامدهای ناگواری ساخته و از آن, پدیدهای نامیمون, کم اعتبار و حراف در اذهان عمومی میسازد و به تدریج مخاطبان خود را از دست میدهد. بد نیست ابتدا مروی داشته باشیم بر مفهوم عینی گرایی از دید صاحبنظران و بعد ببینیم جایگاه آن در رسانهها چگونه است.
((عینی گرایی از مفاهیم اساسی در روزنامه نگاری غربی است که آموزه های آن امروز به الگوی مسلط روزنامه نگاری حرفهای در بیشتر نقاط جهان تبدیل شده است. به بیان دیگر , عینی گرایی یکی از اسطوره های روزنامه نگاری حرفهای است که در خدمت بازگویی و انتقال اجزای واقعیت یا رویداد, بدون دخالت نظر های شخصی و تمایلات و گرایش های خبرنگار, روزنامه نگار یا حتی ساختار سر دبیری است. بدین ترتیب در مقوله عینی گرایی, خبرنگار در گزارش رویدادها دست به جهت گیری شخصی نمیزند , ماجراها, آدمها و موضوعها را به بد و خوب یا سیاه و سفید تقسیم نمیکند و معتقد است مخاطب, آگاه و دارای قدرت تحلیل و نتیجه گیری است و خبرنگار موظف است اطلاعات دقیق و جامع را پیرامون یک رویداد در اختیار بگذارد تا خود به قضاوت و ارزیابی بپردازد.))(1)
همچنین عینی گرایی در مقابل ذهنی گرایی, بازنمایی درست آنچه واقعی است تعریف میشود.(2)
به اعتقاد تاکمن, سه عامل بر تحقق عینیت گرایی تأثیر مینهند: شکل کار, روابط درون سازمانی و محتوای کار. در مقابل او به هشت راه حل برای پایبندی روزنامه نگاران به عینی گرایی در مطالبی که تهیه میکنند اشاره میکند.این راهها عبارتند از:1 - طرح احتمالات ناقص 2- ارائه سندهای تکمیلی 3- استفاده از نقل قول 4- طرح مهمترین موضوع در ابتدای مطلب 5- تمایز دقیق میان حقایق از نظم بیان و تحلیل ها6- توالی مناسب و ساختمند 7- بیان عناصر شش گانه خبر 8- ذکر منبع(3)
((گزارشگر عینی تلاش میکند همه جانبه های یک موضوع یا رویداد را با تکیه بر شیوه خبردهی مستقیم و بدون استفاده از ضمایر اول شخص ارائه کند.اصل اساسی در این شیوه روزنامه نگاری چنین است: اجازه دهید واقعیتها خود سخن گویند زیرا بر این اساس, افراد نیز بر مبنای واقعیت دریافتی, قضاوت میکنند نه بر مبنای تغییر های خود ساخته یا ناخواسته خبرنگار.))(4)
همچنین دفلور, هدف از التزام به عینی گرایی را دستیابی به سه عامل میداند: (( 1-جدا ساختن واقعیت از عقاید 2- ارائه خبر به دور از احساسات 3- دادن فرصت مناسب و یکسان به طرف های ماجرا تا اطلاعات کامل در اختیار مخاطبان قرار گیرد.))(5)
انتقاد از عینی گرایی
با توجه به آنچه که از ماهیت عینی گرایی بر میآید باید دید این مفهوم تا چه اندازه در رسانهها پذیرفته شده و اصول آن رعایت میشود. مفهوم عینی گرایی, اگرچه همانند اسطورهای قدیمی از زمان تولد وسایل ارتباطی مطرح شده و مورد توجه بسیاری واقع گردیده اما در عمل از قدرت چندانی برخوردار نبوده است.
((انتقاد از روزنامه نگاری عینی به ویژه در اواخر دهه 1960 و اوایل دهه 1970 مطرح شد تا جایی که برخی افراد همچون مولی ابوانز ,سر دبیر روزنامه آمریکایی تگزاس آبزرور, آن را (( یک تظاهر بی معنی )) دانستند که باید از عرصه روزنامه نگاری خارج شود.))(6)
((ظهور فاشیسم ,روزنامه نگاران را نسبت به آنچه شناخت واقعیت عینی خوانده میشد دچار تردید کرد. با پیدایش صنعت روابط عمومی این شک قوت گرفت و به تدریج این سخن به میان آمد که بی طرفی دست نیافتنی است.در مقابل, این باور پدید آمد که دستکاری واقعیت امری امکان ناپذیر است و مسئله فقط این است که چه کسی در کار دستکاری واقعیت است و از این کار چه هدفی را پی میگیرد))(7)
دانشمندان مکتب گلاسکو, که از منتقدان اصل عینی گرایی رسانهها هستند در این زمینه معتقدند: (( مفهوم بی طرفی تنها یک ایده آل است و خبرها آیینه واقعیات نیستند... شیوه انتخاب, ارائه و تدوین رویدادها به گونهای است که در نهایت در خدمت صاحبان قدرت باشد.اصلی ترین گزاره های اندیشه مکتب گلاسکو در خصوص خبر عبارتند از اهمیت ذاتی, دلیل گزارش رویدادها نیست, بلکه معیار های پیچیده گزینش خبر نقش اصلی را ایفا میکنند, خبر پس از انتخاب د معرض استحاله شدن قرار میگیرد. عوامل استحاله رویدادها عبارتند از: شکل درج و پخش اعم از خط, صدا و تصویر, خواص فیزیکی و فنی رسانهها و شکل کاربرد آنها. جنابداری تقریبا در اکثر خبرها وجود دارد. زیرا نهادهایی که اخبار را مخابره و ارائه میکنند, خاستگاه های اجتماعی و اقتصادی وسیعی دارند .لذا خبرها همواره از یک زاویه ویژه ارائه میشوند.))(8)
ریچارد هوگارت از گروه رسانه های دانشگاه گلاسکو, در این زمینه میگویند: ((آنچه اهل حرفه آن را خبر عینی میخوانند, در واقعیت تا حد زیادی تفسیر گزینش شده رویدادهاست. اخبار و اساسا کار روزنامه نگاری به طور خلاصه, ساخت های اجتماعی هستند. خبر هیچ گاه, ضبط صرف دنیای خارج از ما نیست, بلکه گزارش ساختگی است که اندیشه های مسلط جامعهای را که خبر در آن تولید شده است در خود نهفته دارد.))(9)
به هر حال، اگرچه نمیتوان انتقاد وارده بر عینیت گرایی توسط گروه گلاسکو و دیگران را با این شدت و حدت پذیرفت اما واقعیت این است که عینیت و طلق از سوی هیچ رسانه, سازمان و منبع خبری امکانپذیر نیست. چرا که (( عینیت مطلق با توجه به انتخاب و گزینش های متعددی که در فرایند انتقال خبر, از رویداد تا خواننده وجود دارد ممکن نیست و روزنامه نگاران از (( عینیت سنی)) سخن میگویند و کوشش میکنند تا آنجا که ممکن است به اصل عینیت نزدیک میشوند.))(10)
سوگیری در مقابل بی طرفی
بی طرفی یکی از اصول مهم خبر محسوب میشود و سنجش میزان بی طرفی در یک خبر, تا حدود زیادی ارزش خبر را در نظر مخاطب مشخص میسازد. ((به عبارت دیگر خبر باید قبل از هرگونه پیشداوری و جانبداری عین حقیقت را در ذهن مخاطب حک کند و به طور دقیق, صحیح و عینی بودن خبر برقرار کردهاند. آنها معتقدند که حفظ بی طرفی در تهیه و تنظیم خبر منجر به عینی بودن و واقعی بودن آن میشود. شعار مخصوص مطبوعات آنگلوساکسون چنین است: خبر مقدس است ولی تفسیر آزاد.))(11)
اما باید دید اصل بی طرفی در اخبار تا چه اندازه رعایت میشود و از آن جایی که اصل بی طرفی به عنوان یکی از مهمترین اصول خبر به شمار میرود چرا که از سوگیری خبری در رسانهها سخن به میان میآید؟
گفته میشود ((اتحاذ سیاست بی طرفی در رسانه ها, بیشتر به یک سراب شبیه است. زیرا کارشناسان, خبر نگاران و گزارشگران معمولاً به نهاد قدرت نزدیک هستند و دارای گرایش سیاسیاند و انتخاب واژه ها, عبارات, جملات و صفات در خبرها و برنامهها ناشی از جهت گیری های سیاسی آنهاست. در بازنمایی وقایع و رویدادها معمولا سلیقه و ذائقه خبرنگار. گزارشگر و تهیه کننده , برنامهها را رنگ و لعاب میدهد و دروازه سازان و دروازهبانان مرحله به مرحله برنامهها را متناسب با نگرش و دیدگاه های خود پیش میبرند.))(12)
گولدینگ و میدلتون, مطالعات پیچیدهای را در زمینه اخبار انجام دادهاند, هم از دیدگاه ((بیوگرافی))-که در آن فرد عنصر مهمی در تعیین نوع خبر است-و هم از دیدگاه ((سازمانی-که معتقد است خبرنگاران در هنگام تعیین ماهیت خبر با دخالت های صاحبان رسانهها و سازمانها مواجهند-این مطالعات, در نهایت منجر به شکل گیری دیدگاه ((ایدئولوژیکی)) منجر شده است. این دیدگاه را تنها در ارتباط با ماشین پیچیدهای مشاهده میکنند که ارزش های حاکم بر جامعه انگلستان را شکل داده و به رسانه های خبری اجازه پخش میدهد. گولدینگ و میدلتون در تحقیقات خود به دو عامل ((ارزش های حاکم در جامعه)) و ((محتوای گسترده اجتماعی تهیه خبر)) توجه کردهاند و در نتیجه, به راههایی تأکید میورزند که در آنها, بررسی های ایدئولوژیکی, دیدگاه های مورد قبول و فرضیات پیرامون سرشت جامعه انگلستان در روند تهیه خبر تأثیر گذار بوده و دخالت دارند.))(13)
هربرت گانز, یکی دیگر از پژوهشگران علوم ارتباطی, راجع به ((بی طرفی)) و ((جهت گیری)) نظری متفاوت دارد. به اعتقاد وی ((جهت گیری در اخبار امری صحیح و درست است اما به شرطی که به شکل منطقی مطرح شود.می توان در مورد بی طرفی اخبار قضاوت کرد, اما به شرطی که با استانداردهای عاری از هرگونه طرفداری سبک و سنگین شوند. چنین استانداردهایی نیز مطلق نیستند. راه حل وی برای این مشکل، استفاده از دیدگاه های مختلف به عنوان ابزار کار است, به این معنی که با استفاده از این دیدگاه های گوناگون, نظرهای ((جهت دار)) یکدیگر را نفی کرده و این روشی استاندارد برای سبک و سنگین کردن یک خبر میشود.))(14)
رالف نگرین, در مقاله ((خبر و تهیه خبر )) به انحراف ایدئولوژیکی تصویر و زبان اشاره میکند . او مینویسد:((... هم تصویر و هم زبان, ما تا حدودی دچار انحراف ایدئولوژیکی هستند. بدین معنی که هنگام تهیه و پخش اخبار تلویزیونی, اقداماتی در طول برنامه نظیر زاویه دوربین, انتخاب کلمات و انتخاب تصاویر صورت میگیرد که الزاماً ((واقعیتی)) را که قرار است از آن خبری تهیه شود, تحت الشعاع قرارداده و به انحراف میکشاند. این انتقاد به کار تلویزیون باعث شده است که محققان در مورد توانایی تلویزیون در عملی کردن خواسته های دائمی خود و به تصویر در آوردن ((واقعیت)) و ارائه ((بی طرفی واقعی)) تردید نشان دهند.
در ضمن این مسأله باعث شده است که نگرانی درباره ((جهت گیری)) در اخبار تلویزیون دوباره احیا شود.))(15)
در خصوص این که چرا از رسانهها به ابزار ایدئولوژیک نام میبرند ناشی از کارکردی است که رسانهها در خبر ایفا میکنند. ((استوارت هال)) از پیشگامان مطالعات فرهنگی دانشگاه بیرمنگام مینویسد: (( این که گفته میشود رسانهها ایدئولوژیک هستند به این معناست که در قلمرو و ساختار اجتماعی معنا عمل میکنند. رسانهها راه را هموار میسازند تا مردم با استفاده از آنها درباره جهان پیرامون خود، آگاهی یابند.))(16)
((بنابراین رسانهها در عملکرد روزانه خود, صحنه منظره بینشها و میدان منازعه کلمات و معانی هتند. بر خلاف آنچه ظاهرا به نظر میشرسد, رسانهها در نقش خبری خود, آیینه انعکاس رویدادها و واقعیات دنیای اجتماعی و سیاسی نیستند، بلکه بر عکس, آفریننده واقعیت های اجتماعی و سیاسی هستند و به برداشت افراد از دنیای اطرافشان هستی میبخشند. خبر, خود واقعیت و خود عینیت جهان اطراف ما نیست, بلکه تنها حکایت و روایتی از این واقعیتهاست.))(17)
و جان هارتلی, در اثر خود با عنوان ((درک خبر)) به ابن نتیجه گیری قابل توجه میرسد: (( بی طرفی, عینیت و خنثی بودن که پایه ایدئولوژیکی مسلط در مناطق و حوزه های مخصوص رقابت را خود باز تولید میکند. سرانجام این که ایدئولوژی خبر،ایدئولوژی حامی متعصب (partisan) نیست، بلکه برعکس، مقصود ایدئولوژی خبر ترجمه و تصمیم است نه گزینش این یا آن اندیشه, فکر و عقیده به عبارت دیگر, خبر زمینه و عوارضی را که ایدئولوژی های مختلف میتوانند با آن مخالفت، ستیز یا رقابت کنند,خنثی میکند و پیوسته محدوده های جدال را ترسیم میکند.))(18)
اشکال مختلف سوگیری در رسانهها
سوگیری نقطه مقابل بی طرفی است.((سو گیری یا جانبداری در خبر میتواند به اشکال گوناگون بروز و ظهور کند, که در دو مؤلفه خلاصه میشود:
1- سوگیری در الفاظ: از آن جا که زبان خبر بیشتر از خود رویداد به آن معنا میبخشد الفاظ و کلماتی که در متن خبر به کار برده میشوند, به قدری حساس و سرنوشت ساز هستند که زبان خبر بلافاصله پس از گزینش خبر به میان میآید. به طوری که اگر الفاظ در جاری خود و به طور دقیق به کار نروند, برداشتها و تعابیر گوناگونی در مخاطبان ایجاد میشود...
2- سوگیری در متن خبر: در برخی خبرها ممکن است به ظاهر هیچ نوع لفظ سوگیرانهای وجود نداشته باشد اما متن خبر نوعی سوگیری را در ذهن مخاطب ایجاد میکند.(19)در خصوص سوگیری در متن خبر, به جنبه های مختلفی اشاره میشود که در دراز مدت در سلب اعتماد مخاطب به رسانه بهره گیرنده از چنین استراتژی سوگیری مؤثر است.
در ادامه به 5 عامل در این زمینه اشاره شده است:
1- عدم صداقت در فرآیند انتشار خبر
وسایل ارتباط جمعی در تلاشی بی وقفهاند تا انبوه اطلاعات را به مخاطبان خود عرضه کنند, اما بسیاری از این اطلاعات به دلایل مختلف اجازه نشر پیدا نمیکنند و برخی دیگر از آنها در فرآیند انتشار, با عمل تناقض گویی, مبالغه و اغراق ,تخریب خبر و سانسور رسانهها مواجه میشوند که همه این شاخصها را میتوان تحت عنوان (( بی صداقتی )) در ارائه اخبار تعریف کرد.
الف-تناقض گویی: تناقض خبر به معنای ارائه خبرهای ضد و نقیض در رسانه های جمعی است. رسانهها در عملکرد روزانه خود صحنه مناظره بینشها و میدان منازعه کلامات و معانی هستند...
ب-مبالغه و اغراق در فرآیند انتشار خبر: اخباری که از طریق رسانهها انتشار مییابند, زمانی با مبالغه و اغراق همراه خواهند بود که بزرگ جلوه دادن بعضی از آنها مورد نظر باشد... وجود چنین ضعفی در اخبار یک رسانه, تلویحاً بی اعتمادی افکار عمومی به آن رسانه را موجب میشود.
ج-تحریف: تحریف خبر را میتوان به معنای دست بردن در خبر و تغییر دادن مفهوم آن دانست ... به طور کلی، دست بردن در اخبار و عرضه اطلاعات نادرست به مخاطب،نوعی اختلال در فرآیند نشر خبر محسوب میشود که نتیجه آن سلب اعتماد افکار عمومی از رسانه خواهد بود.
د-سانسور: سانسور معنا, دامنه و کاربردهای بسیار وسیعی دارد. پیشینه تاریخی آن گواه یکی از کهن ترین کشاکشها میان دو گروه از افرادی هستند که همواره وجود داشتهاند, افرادی که حرفهایی برای گفتن دارند و افرادی که آن حرفها را موافق مصالح خود نمیدانند. مقصود از سانسور, اعمال نظر در جریان خبر رسانی به منظور جلوگیری از انتشار اخباری است که البته ممکن است برای مردم مفید باشد ولی برای کسی که اعمال نظر را انجام میدهند مفید نیست.
2-موثق نبودن خبر: ... ذکر منبع پیام در خبرها, مقالات و دیگر مطالب رسانه های دیداری و نوشتاری, علاوه بر این که در جلب اطمینان مخاطب مؤثر است، به پیام و خود رسانه نیز, به عنوان منبع پیام,اعتبار بیشتری میبخشد... اعتبار منبع با بسیاری از مفاهیم رایج در خبر ارتباط نزدیک دارد. به عبارت دیگر ,منبع بر مفاهیمی چون ارزش های خبری، دروازهبانان خبری تأثیر میگذارد و با آنها ارتباط مییابد...
3-عینی و واقعی نبودن خبر: ... انتشار اخبار زمانی بیشترین تأثیر را خواهد گذاشت که در بین مخاطبان بازتاب مطلوب داشته باشد و این, هنگامی انجام میشود که خبر پخش شده عینی و اقعی بوده و مقاصد و اغراض شخص در آن نقشی نداشته باشد. با این وجود, چون وسایل ارتباط جمعی به دور از هدف و مقاصد سیاسی, اقتصادی و هدف های دیگر نیستند اخبار را با واقعیت بیان نمیکنند و در نتیجه بر اعتماد افکار عمومی تأثیر نامطلوبی به جا میگذارند...
4-عدم بی طرفی در ارائه اخبار: این امر زمانی معنا مییابد که در ارائه خبر, جهت گیری خاصی بر اساس جریانات و گروه بندی های جامعه وجود داشته باشد.به عبارت دیگر, جهت گیریها در وسایل ارتباط جمعی بر دو عامل استوار است: نخست, دولتی بودن وسیله ارتباط جمعی که نتیجه آن نفوذ شدید دولت و اعمال نظم آن به نحوی است که رسانه را تنها به سخنگوی خود تبدیل کند و دوم, وابستگی به گروه خاص که نتیجه آن اعمال نظر بر اخبار و اطلاعات به نفع آن گروه است...
5-عدم جذابیت در ارائه خبر: رسانه های گروهی در شکل ارائه خبر باید به شیوهای عمل کند که آن را از یکنواختی خارج کند. عدم جذابیت در ارائه خبر, موجب بی توجهی مخاطب خواهد شد.
پی نوشتها در دفتر روزنامه موجود است.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
