تکریم انسان

اولین فارغ‌التحصیل ایرانی در رشته روانشناسی با گرایش آموزش کودکان استثنایی است.اگر چه آنگونه که از قرائن برمی‌آید، ‌فعالیتهایش در عرصه سیاست بر حضورش در حوزه روانشناسی می‌چربد اما تأثیر ماندگاری و خدماتش در رابطه با روانشناسی و مشاوره خانواده را نمی‌توان نادیده انگاشت. از طرفی او مجموعه ارتباطات سیاسی‌اش را نیز خرج راه‌اندازی تشکیلات روانشناختی در ایران کرده است.
اما شاید بخشی از اعتبار او در دنیای روانشناسی به جهت حضور مستمر و مؤثرش در رسانه گسترده‌ای چون تلویزیون باشد که نزدیک به ربع قرن و به صورت متوسط هفته‌ای یک بار،‌ در آنجا برنامه‌های آموزش خانواده ارائه کرده است. وجود فعلی او در میان برجسته‌ترین روانشناسان کشور، ریشه در رفتار و ارتباطات اجتماعی مناسبش از دوران نوجوانی و بعدتر سنین جوانی و مراتب زمانی پس از آن دارد.
خود را زاده محلات جنوب‌غرب تهران معرفی می‌کند. دوران 6 ساله آموزش ابتدایی را در مدرسه اسفندیار (خیابان رباط کریم)،‌ و دبیرستان را در مدارس ذوقی و دارالفنون به اتمام می‌رساند که در اغلب سالها،‌ نام او در جمع شاگردان اول تحصیلی قرار می‌گیرد. بعد از پایان تحصیلات متوسطه به دانشگاه تهران راه می‌یابد و با رتبه اول روانشناسی از این دانشگاه فارغ‌التحصیل می‌شود. در سال 1353 هجری خورشیدی با دریافت بورسی از جانب دانشگاه تهران راهی آمریکا می‌شود تا تحصیلات عالیه‌اش را در دانشگاه میشیگان ایالات متحده ادامه دهد. پس از بازگشت و اتمام تحصیلات از اواخر سال 57 همکاری‌های علمی ـ پژوهشی‌اش را با دانشگاه تهران آغاز می‌کند که تا امروز همچنان ادامه داشته است.
غلامعلی افروز که در نخستین انتخابات شورای مرکزی سازمان نظام روانشناسی به عنوان اولین رئیس این سازمان برگزیده شد، ‌سازمان نظام روانشناسی را دارای 3 هدف کلی معرفی می‌کند که هدف اولیه‌اش،‌ تلاش برای ارتقای سطح دانش روانشناسی و مشاوره در کشور است. به اعتقاد او «‌این دانش در ایران جایگاه قابل قبولی دارد ولی چون روانشناسی به معنای آشنایی با خصیصه‌های روانشناختی انسان و قوانین حاکم بر نفسیات اوست، اگر بدون توجه به ارزشهای دینی ـ الهی آموزه‌های قرآن و خارج از آن، ‌به این موضوع بنگریم رشد نخواهد داشت؛
یا مترجم می‌شویم یا مونتاژگر، خلاقیتی وجود ندارد و برای اینکه در عرصه‌های علوم انسانی به طور اعم و در علوم پایه به طور اخص، تحول را شاهد باشیم باید به بستر آموزه‌های دینی‌مان بخصوص در علوم انسانی و روانشناسی و مشاوره نگاهی عمیق داشته باشیم. چرا که قرآن، اساساً کتاب روانشناسی است. دکتر افروز با اشاره به شهرت کارل راجرز و تکیه بر این گفته‌اش که «انسان باید تکریم شود»، سخنانش را چنین تکمیل می‌کند که اگر احساس خود ارزشمندی بالا برود، آدم مصونیت پیدا می‌کند.
ما می‌توانیم با بهره‌گیری از آموزه‌های دینی در بستر شناخت، روانشناسی جهان را غنی کنیم. چون قرآن کتاب روانشناسی انسان و شخصیت است،‌ جز خالق هستی، کسی به درستی نمی‌داند انسان کیست. پس اگر ما به انسان از نگاه خالق و حوزه‌های قرآنی بنگریم می‌توانیم بر غنای روانشناسی بیفزاییم.»
افروز به محض ورود به خاک وطن، تلاشهای علمی‌ ـ پژوهشی را شروع می‌کند و در نخستین گام، ‌اقدام به تأسیس اولین دوره روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در سطح لیسانس می‌کند و چندی بعد فوق لیسانس همین رشته را طراحی و به راه می‌اندازد. او به نوعی مؤسس مراکز، سازمانها یا انجمن‌هایی است که به شدت جای خالی آنها در حوزه روانشناسی حس می‌شده و ضرورت تأسیس‌ آنها، بر اشتیاق او جهت برپایی چنین مکانهایی می‌افزوده است. جالب آنجاست که او را می‌توانیم بنیانگذار «اولین»‌ها در ایران معرفی کنیم.
اولین دوره مشاوره خانواده به همت او آغاز به کارکرد، اولین کنگره سراسری اولیا و مربیان را برگزار کرد، ‌اولین رئیس سازمان ملی استعدادهای درخشان ایران با رویکرد شناسایی و پرورش اندیشه‌های خلاق بود و... افروز بی‌شک این موفقیت‌ها را از سویی مرهون روابط وسیع‌اش با بدنه حاکمیت و از سوی دیگر حساسیت‌‌های ویژه‌اش برای استفاده‌های کاربردی از این روابط در گسترش دانش‌ روانشناسی است. سازمان آموزش‌و پرورش استثنایی کشور‌، انجمن علمی‌کودکان استثنایی ایران،‌ دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران از دیگر تأسیسات غلامعلی افروزند یا حداقل در شکل‌گیری آنها نقشی سازنده و مؤثر ایفا کرده است.
از مهمترین طرح‌های علمی که توسط او به سرانجام رسیده‌اند طرحی به نام «‌بررسی علل معولیت‌‌های زیست‌شناختی روانی در کودکان شهری و روستایی ایران» است که هم اکنونه نتیجه این تحقیق گسترده برای تدوین استراتژی پیشگیری از معلولیت‌ها،‌ زیر چاپ است. او در حدود 150 مقاله منتشر شده در داخل و خارج کشور دارد که اکثرشان به مقولاتی چون روانشناسی، ‌تعلیم و تربیت فرهنگی و ازدواج و غیره می‌پردازند.
سال گذشته در سه کنگره بزرگ جهانی با ارائه 3 مقاله شرکت کرد که یکی از آنها بیانگر بحث «جهانی شدن و ارزش‌ها» بود.
درباره آثار منتظر شده‌اش باید گفت عمده کتابهایی که توسط دکتر غلامعلی افروز تألیف و ترجمه شده‌اند چندین بار مورد تجدید چاپ واقع شده‌اند.
به عنوان نمونه کتاب «‌روانشناسی کودکان استثنایی»‌ از تألیفات او،‌ در سال جاری به بیست و‌سومین چاپ خود رسیده است.
او کتاب «کودک و لکنت زبان» ترا به درخواست نویسنده (دکتر استانلی آین ورث) و با دریافت نامه‌ای از جانب او ترجمه کرده است با این همه او از میان کتابهایی که تا این زمان دست به نگارش و برگردان آنها زده، دو اثر «روانشناسی ازدواج» و «روانشناسی خانواده همسران برتر» را به خاطر طرح مهمترین معضلات دنیای امروز بیش از سایر آثارش می‌پسندد و در این رابطه به این عقیده است: «ازدواج یک نیاز فطری بشر است و انسان با قابلیت زوجیت آفریده شده.
اگر این نیاز به عمد به تعویق بیفتد و سرکوب شود مشکلات روانی پدید می‌آورد. ولی اگر پایه‌های ازدواج بر مبنای شناخت متقابل و انتخاب همسر آرامشگر باشد، انسان خوشبختی را تجربه می‌کند چرا که غایت آرزوی انسان، رسیدن به خوشبختی است و خوشبختی یعنی دستیابی به اوج آرامش. من این معنا و مفهوم آرامش را در روانشناسی ازدواج و در بستر ارزشهای اسلامی مطرح کردم که تماماً جنبه کاربردی دارد.
در کتاب همسران برتر بحث بر سر این مسأله است که زوجیت یک امر فطری و مستقل از تشکیل خانواده‌ است.
در حقیقت هزینه انتخاب همسر برای ازدواج،‌هزینه فرهنگی است نه هزینه اقتصادی و این دو نگاه اقتصادی و فرهنگی به ازدواج باید از هم تفکیک شود. چون دو مقوله‌اند.»
غلامعلی افروز، ‌خود نخستین فردی است که هرچه را می‌نویسد یا می‌گوید بدان عمل می‌کند.
زیرا در تفکر او،‌ تا هنگامی که مطلبی از دل برنخیزد بر دل نمی‌نشیند: «چون نمی‌خواستم شامل این کلام خداوند شوم که می‌فرمایند: «‌چرا می‌گویی ولی عمل نمی‌کنی؟»، سعی کردم تمرین همسر برتر داشته باشم یا می‌گویم فرزندانتان را کتک نزنید و خودم مطلقاً و هرگز آنها را نزده‌ام. تلاش کردم به نتیجه بیندیشم. به نمره بچه‌ها کاری نداشتم و هیچوقت هم نپرسیدم چند گرفتی! ولی 10 دقیقه که درس می‌خوانند لذت می‌برم و تشویقشان می‌کنم.
به نظر من سعی و تلاش کردن، ‌سعی مهمی است. ازدواج مهمترین، خطیرترین و سرنوشت‌سازترین انتخاب در گستره هستی است. کسی که بعد از خداوند از همه به انسان نزدیک‌تر است،‌همسر است سه کتاب من در این رابطه (روانشناسی ازدواج، ‌همسران برتر، روانشناسی رابطه‌ها) بدون استثناء‌ مورد نیاز تمام خانواده‌هاست که بدانند این رابطه‌ها چگونه باید شکل بگیرد.
رابطه زن و شوهر، ‌پدر و پسر،‌ مادر و دختر، عروس و مادرشوهر و کلاً گستره خانواده من به این موضوعات علاقه‌مندم و کوششم این است آنها را در زندگی خودم پیاده کنم.»
آن هنگام که ایران برای بار نخست در سال 76 به عضویت « آیسیکو» (ISESCO) (سازمان علمی ـ فرهنگی ـ آموزشی اسلامی؛ ‌معادل یونسکو برای رفت و منظور عضویت ایران در آیسیسکو را امضا کرد و پنج سال نماینده ایران در شورای اجرایی آن سازمان باقی ماند.
اگرچه او در سال 70 به پایه استادی رسید و چندی بعد به عنوان استاد نمونه معرفی شد اما تمام مراتب علمی خود را به ترتیب از سر گذارنده است. او از همان دوران جوانی یاد گرفته آنگونه به کارها و برنامه‌هایش نظم و ترتیب بدهد که توان رسیدگی و اجرای آنها در زمان معین و به بهترین شکل ممکن داشته باشد زمانی که خود دانشجویی رشته روانشناسی بود در دبیرستانهای تمدن و فرهمت، ‌جبر و فقه تدریس می‌کرد! یعنی کار به موازات تحصیل.
«هر استادی پیشنهاد کنفرانس می‌داد من داوطلب می‌شدم. آسان درس نمی‌خواندیم ولی لذت می‌بردیم.»
او مترادف با فعالیت‌های سیاسی‌اش- که اندک هم نبودند- به همکاری‌هایش با دانشگاه ادامه می‌داد. مدتی نایب رئیس افتخاری هلال احمر بوده که در زمان جنگ تحمیلی کمکهای شایان توجهی ارایه کرده است.
کنگره‌های رسیدگی به جانباختگان و آزادگان جنگی را هدایت می‌کرده است و در دوره‌ای طی‌ سالهای 60 تا 62 معاون سرپرست دانشگاه تهران بود. نخستین حکمی که در راستای چنین خدماتی به او اعطا شد از طرف دکتر حسن عارفی (رئیس دانشگاه تهران) بود که افروز را به سرپرستی دانشگاه علوم تربیتی منسوب می‌کرد.
خدمت در این سمت هشت سال به طول انجامید. غلامعلی افروز، مشاور و از اعضای هیأت امنای دانشگاه امام حسین(ع) نیز هست و همچنین ریاست گروه روانشناسی کودکان را برعهده دارد. چند سالی را در کلینیک شهرداری منطقه 3 برای مراجعه سهل‌الوصول مردم به مشاور با کمترین هزینه و در مواردی هم با پذیرش رایگان، به انجام وظیفه پرداخته است و در حال حاضر، با راه‌اندازی مؤسسه‌ای به نام «مؤسسه احیای کودکان استثنایی» خدمت روانشناسی و مشاوره‌اش را در آن مرکز عرضه می‌کند.
او مجتمع بسیار بزرگی نیز در مشهد تأسیس کرده که «مجتمع آموزشی و توانبخشی نوجوانان» (آهستگان) نام دارد و در آن مرکز شرایط مناسب و مساعدی برای نوجوانان 14-13 ساله‌ای که توانایی رفتن به مدرسه را ندارند، فراهم شده است آنچه موجب می‌شود امروز از دکتر غلامعلی افروز در محافل علمی تحت عنوان یکی از استادان مؤثر علم نوین روانشناسی یاد شود، تأثیرات مثبت و ارزشمند او در این راستاست که گویی قرار هم نیست به این زودی به پایان برسد!