یک دریاچه، یک راه

علی محمدی
دریاچه ارومیه یکی از مناطق حفاظت شده مهم جهان است که در مقیاس جهانی در تداوم چرخه حیاتی تعدادی از پرندگان مهاجر نقش تعیین‌کننده ایفا می‌نماید و شاید در دنیا کمتر جایی بتوان یافت که به اندازه دریاچه ارومیه مورد توجه متولیان محیط زیست خارجی قرار گرفته باشد.
- دریاچه اورمیه و حریم آن به عنوان یکی از چهارده پارک ملی مشمول محدودیتهای ویژه است.
- یونسکو در برنامه جهانی «انسان و بیوسفر» یا «‌انسان و زیستکره» (MAB manandbispher) 9 نقطه را برای حفاظت انتخاب کرده که یکی از آنها دریاچه اورمیه می‌باشد.
- کنوانسیون رامسر، که در سال 1349 برگزار گردیده و 120 کشور به آن پیوسته‌اند، 20 تالاب پراهمیت را در دنیا برای حفاظت مؤکد برگزیده که دریاچه ارومیه یکی از آن جمله است.
ـ بانک جهانی از چند سال پیش اعتباری برای «‌بهسازی آبیاری» در 4 نقطه ایران‌، شامل بهبهان، نکا،‌ مغان و زرینه‌رود اختصاص داده و به مسائل بخش جنوبی حوضه دریاچه ارومیه توجهی ویژه دارد.
- پس از کنفرانس سازمان ملل متحد درباره توسعه زیست محیطی (UNCED) با شرکت 180 کشور تحت عنوان «مجمع سران زمین» در شهر «‌ریووژانیرو» و در سال 1992 صدور اعلامیه ریو(Rio Declaration) در سال 1994 و فعال شدن طرح «تسهیلات زیست محیطی جهانی»
(GEF Global Enironmat Facilities) مقرر گردیده است که در قبال کوشش برای حفاظت محیط زیست و رعایت مفاد اعلامیه ریو، امکاناتی در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار داده شود. در چارچوب GEf، کارشناسان مربوطه از ایران بازدید کرده، ‌اولین منطقه‌ای را که مناسب تشخیص داده و قابل حفاظت دانسته‌اند، حوضه دریاچه ارومیه بوده است. در تیرماه سال 1380 کارگاهی در ارومیه تحت عنوان «‌راه‌حل اکوسیستمی ‌برای مدیریت دریاچه ارومیه» برگزار گردید. برگزاری «اولین همایش دریاچه ارومیه» در شهریور سال 1380 در دانشگاه ارومیه را نیز می‌توان قدمی مثبت در این راه ارزیابی کرد.
ویژگی‌های پارک ملی دریاچه ارومیه
دریاچه ارومیه دارای 102 جزیره کوچک و بزرگ است که هر یک تأمین‌کننده بخشی از نیازهای حیاتی دریاچه به شمار می‌روند. و جزایر قویون داغی به وسعت 3175 هکتار، ائشک داغی به وسعت 2550 هکتار، ‌اسپیر با وسعت 1250 هکتار و آرزو به وسعت 500 هکتار از مهمترین ایستگاه‌های حیات وحش دریاچه‌اند که به دلیل برخورداری از ویژگیهای زیستی و جاذبه‌های گردشگری، دارای ارزش جهانی می‌باشند.
پوشش گیاهی جزایر و اراضی ساحلی از منابع مهم تأمین‌کننده غذای حیات وحش و دام اهلی محسوب می‌شود و در تثبیت اراضی تأثیر قابل توجه داشته و با تلطیف منظر، جاذبه‌های گردشگری را افزایش می‌دهد. منابع آب جزایر، که مورد استفاده حیات وحش قرار می‌گیرد محدود است،‌ فقط در سه جزیره قویون داغی، ائشک داغی و اسپیر چشمه‌هایی با آبدهی محدود موجود است.
در جزایر پارک ملی ارومیه، چند نوع از پستانداران بزرگ شامل قوچ،‌ میش، گوزن و پلنگ و همچنین پستاندارانی که در کنترل بیولوژیکی حشرات نقش دارند، ‌نظیر خفاش و موش، وجود دارند. خزندگان و پرندگان نیز در جزایر و تالابهای ساحلی زندگی می‌کنند که بخشی از پرندگان بومی و بخشی دیگر مهاجرند.
تا کنون حدود 27 نوع پرنده خشکزی و بیش از 33 نوع از انواع پرندگان مهاجر شناسایی شده‌اند که از آن جمله می‌توان کبک بومی خشکزی و پرندگان آبزی و آبچر مهاجر نظیر فلامینگو، ‌پلیکان، ‌اردک نوک قاشقی، آنقوت، کاکایی معمولی و کاکایی صورتی را نام برد که در دوره‌ای از سال از جزایر دریاچه به عنوان مأمن مطمئن برای لانه‌گزینی،‌ استفاده می‌کنند.
بررسیهایی که به منظور آشنایی با زندگی این پرندگان، با حلقه‌گذاری انجام می‌گیرد،‌ اهمیت جهانی این زیستگاه‌ها را نشان داده‌اند و حاکی از آن است که این پرندگان در سطحی وسیع از کره زمین پراکنده می‌شوند. از جمله فلامینگوهای حلقه‌گذاری شده را در محدوده‌ای که از شمال روسیه تا منتهی الیه جنوب سودان، سومالی و اتیوپی و از شرق هندوستان تا غرب لیبی گسترده است، ‌مشاهده کرده و گرفته‌اند.
در آب شور دریاچه چند نوع جلبک از جمله جلبکی به نام «آنترومورفا» (Enteromorphe) و نوعی از سخت‌پوستان آبزی به نام آرتمیا اورمیانا (Artenia Urmiana) زندگی می‌کنند که جلبک‌های مزبور صرف تغذیه آرتمیا و آرتمیا خود صرف تغذیه پرندگان مهاجر نظیر فلامینگو می‌شود و این روند در طی اعصار و قرون چنان نظمی یافته است که چرخه حیات این زیستمندان تداوم یابد. به طور بدیهی، به هم خورد و چرخه زندگی هر یک از این آبزیان می‌تواند چرخه زندگی سایر زیستمندان را مختل کند.
با عنایت به ویژگی‌های فوق، دریاچه ارومیه همراه با مجموعه تالابها و رودخانه‌های مجاور، نظام زیستی پهناوری به وجود آورده است که ارزشهای والای زیست محیطی دارد و در عین حال می‌تواند مشروط به رعایت ضوابط حفظ محیط زیست به منظورهای تفریحی و تفرجی و اقتصادی مورد بهره‌برداری قرار گیرد.
* اثرات میانگذار بر سیمای محیط زیست دریاچه ارومیه
تحولات اجتماعی و اقتصادی همراه با رخدادهای سیاسی، احداث میانگذر (برگزاره شهید کلانتری) در دریاچه ارومیه را ضروری کرده و هدف از آن، ایجاد امکانات بیشتر برای توسعه اقتصادی و اجتماعی منطقه بوده است. با عنایت به تسهیلاتی که با احداث میانگذر در زمینه حمل مسافر، کالا و ارتباطات بین دو استان آذربایجان به وجود می‌آید. می‌توان پذیرفت که دستیابی به اهداف مورد نظر میسر است ولی با توجه به اهمیت جهانی و منطقه‌ای دریاچه ارومیه و محیط زیست آن باید توجهی ویژه به تبعات احداث میانگذر مبذول گردد.
اعلامیه ریو (RIO)،‌ که در سال 1994 صادر شده و ایران به عنوان یکی از شرکت‌کنندگان در کنفرانس متعهد به رعایت اصول آن است صراحت دارد بر اینکه (عوامل اصلی توسعه انسانی و محیط زیست باید چنان سازماندهی شوند که موجودیت دیرپای جوامع انسانی تضمین گردد) رعایت این اصول که امروزه باید در تهیه تمام طرحها مدنظر قرار گیرد. در تهیه طرح ساماندهی میانگذر دریاچه ارومیه الزامی است.
تردیدی نیست که احداث میانگذر و سنگریزی و خاکریزی بخش عمده آن (نود درصد طول) به منزله عامل غیر طبیعی، رژیم طبیعی جریانهای درون دریاچه را مختل کرده و روند پایدار آن را بر هم خواهد زد و هم اکنون سنگریزی حدود 14 کیلومتر از جاده، ‌بخش عمده این اختلال و اغتشاش را ایجاد کرده و رژیمی جدید پدیده آورده که محتمل است در دراز مدت به تغییرات زیست محیطی منجر شود.
برای کاهش احتمال بروز این تغییرات، باید در تهیه طرح ساماندهی میانگذر،‌ احداث آبگذرهایی در نزدیکی ساحل شرقی و ساحل غربی و احتراز از بستن بخش باز میانی ترتیبی اتخاذ شود که رژیم جریانهای آب در درون دریاچه تا آنجا که ممکن است به رژیم قبل از احداث میانگذر نزدیکتر شود. به ویژه اثر آبگذرهای مجاور ساحل برجریانهای درون دریاچه باید در حالات مختلف به دقت بررسی شود و مناسب‌ترین موقعیت و ابعاد آنها طوری تعیین گردند که بازتاب احداث میانگذر بر محیط زیست دریاچه، حداقل باشد خوشبختانه، ‌ساختگاه میانگذر به اندازه کافی از جزایر بخش جنوبی دریاچه به دور است و تجربه بیش از بیست سال گذشته نشان می‌دهد که وجود میانگذر تأثیری عمده بر محیط زیست جزایر مزبور ندارد.
با احداث پل میانگذر بزرگراه شهید کلانتری و تونل شبه جزیره اسلامی فاصله تبریز تا ارومیه از طریق این محور برابر 155 کیلومتر خواهد شد که در مقام مقایسه با محور (تبریز تسوج ـ ارومیه) برابر 258 کیلومتر و محور (تبریز ـ خوی ـ ارومیه) برابر 308 کیلومتر، به ترتیب به 60 درصد و 50 درصد تقلیل می‌یابد ولی با توجه به حذف تمامی گردنه‌ها و حرکت در دشت، زمان سفر به ترتیب به 50 درصد و 40 درصد کاهش می‌یابد کوتاه شدن مسیر و حرکت در دشت، به صرفه‌جویی قابل ملاحظه در مصرف سوخت و در نتیجه به کاهش گازها و مواد آلاینده محیط زیست منجر می‌شود استهلاک وسائل نقلیه و نیاز به قطعات یدکی کم می‌شود، در وقت رانندگان و مسافران صرف‌جویی می‌گردد و احتمال تصادفات و خطرات جانی و مالی نقصان می‌پذیرد.
همچنین کوتاه شدن مسیر اجازه می‌دهد که محصولات کشاورزی، به ویژه میوه و تربار که به مدت و کیفیت حمل و نقل حساس می‌باشند، ‌در زمان کمتر و شرایط بهتر حمل و به بازار عرضه شوند. از این گذشته، ساکنان شهرهای کوچک ساحل شرقی دریاچه امکان اشتغال در ارومیه را می‌یابند.
احداث میانگذر علاوه بر مزایای اقتصادی، از طریق تسهیل ارتباط شهرهای کوچک و بزرگ تعاملی فرهنگی را سبب شده و سطح فرهنگ عمومی منطقه را ارتقا می‌بخشد. با کوتاه شدن مسیر و تسهیل سفر بهره‌گیری از جاذبه‌های محلی امکان‌پذیر می‌شود. عمده‌ترین این جاذبه‌ها به شرح زیرند:
- بهره‌برداری بهداشت ـ درمانی از آب و لجن دریاچه ارومیه با احداث مراکز درمانی و ساناتور یومها.
- بهره‌برداری از جاذبه‌های توریستی منطقه که متأسفانه تاکنون اغلب ناشناخته مانده‌اند.
علاوه بر بررسی اثر احداث میانگذر بر محیط زیست دریاچه، اثر سایر فعالیت‌های فنی و تکنولوژیکی انسانی در حوضه دریاچه نیز باید از لحاظ انطباق با اعلامیه ریو مورد ارزیابی قرار گیرند. به ویژه احداث سدها و سیستم‌های انتقال آب یکی از عوامل تأثیر‌گذار بر شرایط زیست محیطی دریاچه است که باید توسط اولیا و سازمان‌های مربوط مورد بررسی و اتخاذ تصمیم قرار گیرند.
به عبارت دیگر بررسی تبعات زیست محیطی احداث میانگذر فقط یک سوی قضیه است و برای بررسی درست مسأله از دیدگاه مهندسی، ‌باید مسأله زیر را هم مورد توجه قرار داد تا بتوان بیلان آنچه از دست می‌‌دهیم و آنچه را به دست می‌آوریم تنظیم کرد و بر این اساس تصمیم هرچه مناسبتر اتخاذ نمود، باید مشخص کرد که:
- آیا فقط ایجاد میانگذر است که زندگی طبیعی دریاچه را مختل می‌کند؟
- معیارهای حفظ محیط زیست در مورد سایر فعالیت‌‌های عمرانی در پیرامون دریاچه، ‌از جمله ایجاد سدها، ‌بندها، ‌تأسیسات،‌ گردشگری، مراکز صنعتی،‌ کشاورزی و زیستی تا چه حد رعایت می‌شوند و در بهترین شرایط این فعالیت‌های چه تأثیری بر زندگی طبیعی دریاچه خواهند داشت؟
- اگر هیچ دخالتی در وضع دریاچه نشود،‌ گرم شدن زمین و افزایش آلاینده‌ها در جو که خواه ناخواه با واسطه نزولات جوی بر دریاچه اثر خواهند گذشت، چه بازتابی بر زندگی طبیعی دریاچه خواهد داشت؟
- کاهش سطح آب دریاچه در گذشته، ‌وقتی که هیچ یک از عاملهای فوق وجود نداشت،‌ نشأت گرفته از چه عواملی بوده و چه تأثیری بر محیط زیست داشته است؟
- به علاوه اگر با دید گسترده‌تری به مسأله نگاه کنیم با توجه به اینکه با احداث میانگذر راه ارتباطی (تبریز ـ ارومیه) حدود 100 کیلومتر کوتاه می‌شود، اگر فرض کنیم در سالهای اول پس از احداث میانگذر، روزانه 10000 وسیله نقلیه از این راه تردد نمایند و به طور متوسط هر یک از 8 لیتر بنزین به ازای 100 کیلومتر مصرف کنند، ‌صرفنظر از صرفه‌جویی در وقت و وسایل یدکی، روزنامه 80000=10000×8 لیتر بنزین صرفه‌جویی خواهد شد،‌ که علاوه بر کاهش‌ آلودگی ناشی از احتراق بنزین، با احتساب قیمت هر لیتر بنزین وارداتی برابر 25/0 دلار، روزانه 20000= 25/0×80000 دلار، و سالانه مبلغ 730000= 365×20000 دلار صرفه‌جویی ارزی به عمل خواهد آمد که از محل این صرفه‌جویی می‌توان اقدامات لازم برای سالم‌سازی و حفظ محیز زیست حوضه دریاچه را سامان داد. تردیدی نیست که این صرفه‌جویی متناسب با افزایش تعداد وسائل نقلیه عبوری افزایش خواهد یافت.