پیشینه و اهداف سازمان تجارت جهانی

پس از جنگ جهانی اول سران کشورهای جهای در پی بنایی بنیانی برای پیشگیری از چنین حوادثی مخرب در ‌آینده برآمدند. در این مسیر در عرصه سیاسی جامعه ملل به عنوان یک سازمان بین‌المللی بنا شد. در عرصه اقتصادی و تجاری نیز تلاش‌هایی شروع شد که البته حوادث بعدی همچون رکود بزرگ اوایل دهه 1930 و متعاقب آن آغاز جنگ جهانی دوم مانع به ثمر رسیدن این تلاش‌ها شد.
پس از خاتمه جنگ جهانی دوم و از سرگیری تلاش‌های بین‌المللی، باردیگر عرصه تجاری نیز همچون عرصه‌های سیاسی و مالی شاهد تلاش کشورها برای ایجاد ساختارهای مناسب به منظور جلوگیری از منازعات مختلف سیاسی و تجاری بود. در نهایت در پایان یک فرایند پیچیده گسترده مذاکراتی موافقتنامه عمومی تعرفه و تجارت(گات) به عنوان نهاد متولی مدیریت مناسبات تجاری چندجانبه شکل گرفت.
در بحبوحه جنگ جهانی دوم همزمان با اقداماتی که برای پایه‌گذاری یک نظام سیاسی چندجانبه بین‌المللی برای عصر پس از جنگ انجام می‌شد، تلاش‌هایی نیز برای بنیان نهادن نظام اقتصادی و تجاری نوین درعصر بعد از جنگ صورت می‌گرفت. دراین مسیر منشور آتلانتیک که در اوج جنگ در سال 1941 امضاء شد و نیز موافقتنامه‌ وام و اجاره اکه در سال1942 به امضاء رسید یکی از هدف‌های خود را ایجاد نظام تجاری جهانی بر مبنای اصل عدم تبعیض و مبادله آزاد کالا و خدمات قرار دادند.
دو سال بعد در حالی که هنوز جنگ جهانی دوم به پایان نرسیده بوده، به دعوت روز دولت رئیس‌جمهور وقت آمریکا کنفرانسی با شرکت 44 کشور در «برتن وودز» تشکیل شد و با امضای موافقتنامه تأسیس صندوق بین‌المللی پول و بانک بین‌المللی ترمیم و توسعه سنگ بنای این دو نهاد مالی و پولی جهانی که امروز نقش عمده‌ای در مدیریت امور مالی و پولی جهان برعهده دارند گذاشته شد.
درسال1946 پیشنهاد سال1945 آمریکا مبنی بر تشکیل کنفرانسی متشکل از نمایندگان کشورها به منظور بررسی مسائل مربوط به منع محدودیت‌های کمی، کاهش حقوق گمرکی و بطور کلی تأسیس یک سازمان بین‌المللی تجاری عملی شد. اگرچه از کنفرانس مزبور که طی روزهای 18 اکتبر تا 26 نوامبر سال1946 برگزار شد به دلیل اختلاف نظر کشورهای شرکت‌کننده نتیجه مشخصی حاصل نشد، اما این امر زمینه را برای پیگیری مسئله تأسیس یک نظام تجاری چندجانبه هموارتر کرد.
چندی بعد این امر در چارچوب سازمان تازه تأسیس ملل متحد دنبال شد و کمیته‌ای متشکل از نمایندگان چند کشور در شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل مأمور فراهم کردن مقدمات تشکیل کنفرانسی درباره تجارت بین‌الملل شدند. پیش‌نویس منشور تجارت جهانی که توسط این کمیته تهیه شده بود نهایتاً به کنفرانس‌ هاوانا که درسال1948(21 نوامبر 1947 تا 24 مارس1948) با حضور نمایندگان 56 کشور در پایتخت کوبا تسلیم شد. در این کنفرانس بحث‌های زیادی درباره این پیش‌نویس‌ صورت گرفت و به دلیل مخالفت کشورهای در حال توسعه با آن در نهایت بخشی از منشور تجارت جهانی که یک قرارداد34 ماده‌ای بود در 30 اکتبر 1947 به امضاء 23 کشور که عمدتاً کشورهای پیشرفته صنعتی بودند رسید.
این قرارداد همان موافقتنامه‌ عمومی تعرفه و تجارت یاگات است. گات اگر چه به عنوان یکی از مؤسسات تخصصی وابسته به سازمان ملل‌متحد تلقی می شد، اما این امر ناشی از یک نگرش عملگرایانه بود وگرنه این نهاد هیچگونه مبانی حقوقی به عنوان یک سازمان بین‌المللی را نداشته و حقوق بین‌المللی نیز هیچگاه آنرا به عنوان یک سازمان به رسمیت نشناخته بود. همچنین از زمان تأسیس گات در سال1947 تا سال 1995 که این نهاد جای خود را به سازمان جهانی تجارت داد علاوه بر نشست‌های سالانه اعضا، هشت‌دور مذاکرات تجارت جهانی به منظور ایجاد منسجم تجارت آزاد برگزار شد.
اهداف و اصول سازمان جهانی تجارت
هنگام بیان اهداف گات گفته شد که در مقدمه موافقتنامه‌ عمومی تعرفه و تجارت مواردی همچون بالا بردن سطح زندگی مردم کشورهای عضو، فراهم نمودن امکانات ایجاد اشتغال کامل، افزایش درآمدهای واقعی و بالا بردن سطح تقاضا، و بهره‌برداری مؤثر از منابع جهانی و گسترش تولید تجارت بین‌المللی به عنوان اهداف گات ذکر شده است. اهداف یاد شده، اهداف سازمان جهانی تجارت نیز است. به اضافه این که در این سازمان گسترش تولید و تجارت خدمات نیز علاوه بر گسترش تولید و تجارت کالاها مدنظر قرار گرفته است و استفاده از منابع جهانی هم به حمایت از محیط زیست و رشد پایدار مشروط شده است. بنابراین اگر اهداف سازمان جهانی تجارت را بخواهیم بطور خلاصه بیان کنیم عبارت خواهند بود از:
1) مدیریت و نظارت بر اجرای موافقتنامه‌‌های امضاء شده بین اعضاء
2) مجمعی برای مذاکرات تجاری چندجانبه
3) مکانیسم حل و فصل اختلافات تجاری
4) بررسی و ارزیابی سیاستهای تجاری اعضاء
5) همکاری با دیگر سازمانهای بین‌المللی در زمینه مدیریت اقتصاد جهانی
6) کمک به کشورهای درحال توسعه و اقتصادهای درحال گذار جهت برخورداری از مزایای نظام تجارت چندجانبه.
سازمان جهانی تجارت نیل به این اهداف را بر مبنای اصولی همچون اصل عدم تبعیض، اصل آزادسازی تجاری، اصل تجارت عادلانه، اصل شفافیت، اصل رفتار ویژه متفاوت به کشورهای در حال توسعه تعقیب می‌کند . البته باید توجه داشت که بر این اصول استثنائات زیادی وارد شده است و اینطور نیست که همه کشورهای عضو سازمان جهانی تجارت با هرسطحی از توسعه اقتصادی و یا هر میزان از حجم اقتصاد و تجارت به یک اندازه ملزم به رعایت این اصول باشند.
ساختار تشکیلاتی سازمان جهانی تجارت
سازمان جهانی تجارت به عنوان یک سازمان بین‌المللی که اکثر کشورهای جهان عضو آن هستند برای انجام وظایف خود که مدیریت چندجانبه بین‌المللی است دارای ساختار تشکیلاتی به شرح زیر است:
1) کنفرانس وزیران: کنفرانس وزیران بالاترین رکن سازمان جهانی تجارت و متشکل از وزیران ذیربط کلیه کشورهای عضو است. نشست کنفرانس وزیران که معمولاً از وزرای بازرگانی یا وزیرانی که مسئولیت امور تجارت خارجی در کشورهای عضو سازمان جهانی تجارت را برعهده دارند تشکیل شده و دست کم هر دو سال یکبار برگزار می‌شود.
2) شورای عمومی: شورای عمومی که پس از کنفرانس وزیران مهمترین رکن سازمان جهانی تجارت محسوب می‌شود عهده‌دار امور جاری و روزمره سازمان است.
طبق موافقتنامه تأسیس سازمان جهانی تجارت این شورا که متشکل از تمامی اعضای سازمان جهانی تجارت است وظایف خود را در سه شکل: الف) شورای عمومی ب) هیأت حل و فصل اختلاف ، ج) هیأت بررسی سیاست تجاری انجام می‌دهد. شورای عمومی در فاصله بین اجلاس‌های کنفرانس وزیران به نمایندگی از سوی کنفرانس تمامی امور مربوط به سازمان جهانی تجارت را انجام می‌دهد. این شورا چه در شکل هیأت حل و فصل اختلاف که برای نظارت بر رویه‌های حل و فصل اختلاف اعضاء تشکیل جلسه می‌دهد و چه در شکل هیأت بررسی سیاست تجاری که برای تجزیه و تحلیل سیاست تجاری اعضاء تشکیل جلسه می‌دهد گزارشات خود را به کنفرانس وزیران ارائه می‌کند.
3) شوراهای بخشی: رکن بعدی سازمان جهانی تجارت شوراهای بخشی است که هریک مسئولیت اداره بخشی وسیعی از مسائل تجاری را برعهده دارد و به شورای عمومی گزارش می‌دهد. تعداد این شوراها سه مورد است که عبارتند از:
الف) شورای تجارت کالاها،
ب) شورای تجارت خدمات،
ج) شوری جنبه‌های تجاری حقوق مالکیت فکری .
4) کمیته‌ها: هر یک از شوراهای سطوح عالی دارای کمیته‌های وابسته به خود هستند که از نظر سلسله مراتب سازمانی در مرحله بعد از این شوراها قرار می‌گیرند. این کمیته‌ها متشکل از تمامی اعضای سازمان جهانی تجارت هستند به شوراهای مربوطه گزارش می‌دهند.
5) دبیرخانه: دبیرخانه سازمان جهانی تجارت که مقر