نهضت جنگل در میان دسیسههای پنهان و آشکار
ح.عمرانی
نهضت جنگل از اردیبهشت ماه 1294 هـ.ش با حرکت میرزا کوچک خان به سمت رشت شروع شد.
نهضت مذکور معلول شرایط بسیار خاص اجتماعی، سیاسی، اقتصادی دوران خود بود که بررسی آن شرایط این حرکت را از سایر جنبشهای انقلابی متمایز میسازد. در این دوران خاص، ایران صحنه رویدادهای عجیب و مهم بود. سلطنت احمد شاه قاجار در اوج تزلزل قرار داشت و از اقتدار حکومت مرکزی هیچ نشانهای نبود. مجلس شورای ملی که میراث انقلاب مشروطیت بود در دوره سوم خود به تعطیلی کشیده شده بود. با آغاز جنگ جهانی اول شمال و جنوب ایران توسط قوای روس و انگلیس تصرف شد (شنبه 9 مرداد 1293 تا دوشنبه 23 دیماه 1296 هـ.ش)، در این مدت 24 کابینه دولتی عوض شد. (جابهجایی و تغییر کابینههای دولت نشانه ضعف حکومت مرکزی بوده) در سالهای 1291 تا 1294 هـ.ش در مقابله با حضور روس و انگلیس در ایران اندیشه اتحاد اسلام شکل گرفت که برگرفته از افکار سیدجمالالدین اسدآبادی و به منظور مقابله با هجوم غرب بود.
میرزا کوچک خان از آغاز جوانی جزو آزادیخواهان و مشروطهطلبان بود و علیه استبداد محمدعلی شاه بارها مبارزه کرده بود. او نیز به اندیشه اتحاد اسلام پیوست و آن را دستمایه تشکیل گروه خود در گیلان قرار داد و به تدریج قدرت گرفت.
وضعیت گیلان در دوران شکلگیری نهضت جنگل متأثر از نابسامانیهای اقتصادی اجتماعی کل ایران، بسیار تاسفآور بود. در طول نهضت جنگل بیش از ده نفر به طور رسمی و غیررسمی حکومت گیلان را از طرف حکومت مرکزی به عهده گرفتند ولی نتوانستن وضعیت آن را بسامان کنند.
جابهجایی حکمرانان نالایق، حضور نیروهای روسی و تعدی و ظلم آنها به ساکنان مناطق مختلف، عدم اجرای درست قوانین مختلف اداری نظامی به وسیله ماموران و کارکنان دولت اوضاع نابسامانی را در گیلان به وجود آورده بود. به طوری که مایحتاج روزانه مردم با قیمت بسیار بالا عرضه میشد و کسی بر قیمت اقلام اساسی روزانه مردم نظارت نداشت. نظمیه گیلان به دلیل نرسیدن حقوق سربازان هر روز از افراد نظامی خالی میشد. به همین دلیل تجاوزات قوای روسی به جان و مال و ناموس مردم بدون هیچ محدودیتی روزبهروز بیشتر میشد. به تدریج با قدرتگیری جنگلیان هیات اتحاد اسلام در سال 1296 ه.ش امنیت و ثبات قابل توجهی را در رشت و گیلان به وجود آوردند.
مهمترین اقدام در جهت حل بحران ارزاق عمومی در آذرماه 1296 صورت گرفت. اتحاد اسلام (حکومت جنگل) کلیه املاک توقیف و محصول آن را برای کمک به ساماندهی فقرا و گرسنگان ضبط نمودند سپس بسیاری از فقرا را بین ثروتمندان تقسیم کردند و مدت پنج ماه تکفل مخارج آنها را به عهده اعیان گذاشتند. علاوه بر این در اواسط اسفند 1296 ه.ش هیات اتحاد اسلام به ارسال دویست خروار برنج به طور مجانی برای مصرف اهالی تهران اقدام کردند. به این ترتیب بسیاری از بحرانهای اقتصادی منطقه گیلان و برخی مناطق تابعه رفع رشد. اما مساله اساسی حضور بیرویه سربازان روسیه در گیلان بود. تا جایی که حدود 6000 نفر روس در منزل اعیان و رجال و کسبه سکونت داشتند.
با تلاشهای اعضای هیات اتحاد اسلام (نهضت جنگل) ضمن گفتوگوهای بسیار با نیروهای روسی نیروهای جنگل توانستند عبور و مرور روسها را کنترل کنند. در دی ماه 1296 طبق توافق طرفین حضور و اقدامات روسها باید زیر نظر پلیس ملی روس و نیروهای اتحاد اسلام قرار میگرفت تا از اجحافات و ظلم و تعدی روسها جلوگیری شود.
از اوایل زمستان 1296 ه.ش با تغییر اوضاع جنگ بینالملل اول در منطقه شرق وضعیت گیلان و نیروهای جنگلی متفاوت شد. آلمانها و عثمانیها به منطقه قفقاز روی کردند و از آن جا که روسیه به دلیل جنگهای داخلی خود سرگرم بود مانعی در قفقاز وجود نداشتند، پس خطر نفوذ عثمانیها به شمال ایران و آسیای میانه و هندوستان افزایش مییافت. انگلیسیها با احساس خطر شدید تلاش کردند با حداکثر سرعت خود را به باکو برسانند و مانع رسیدن عثمانیها به خزر شوند. برای رسیدن به این مقصود باید از میان گیلان میگذشتند و از بندر انزلی به باکو میرسیدند. این مساله به رویارویی نیروهای اتحاد اسلام (جنگل) و انگلیسیها انجامید. علاوه بر این یک نیروی مختلط روس و انگلیس برای حمله به گیلان تدارک دیده شد در همین زمان نیروهای روسی که در نتیجه توافق جنگل و روسها در منجیل متوقف شده بود شروع به مستحکم کردنم مواضع خود علیه جنگلیها کردند. پس از چند دوره جنگ نیروهای اتحاد اسلام در مرداد 1297 شکست خوردند و قراردادی بین نیروهای جنگل از یک طرف و روسها و انگلیسها از طرف دیگر امضا شد به این ترتیب دوره اوج اقتدار نیروهای جنگل از یک طرف و روسها و انگلیسها از طرف دیگر امضا شد به این ترتیب دوره اوج اقتدار نیروهای جنگلی پایان یافت و تحت تاثیر عوامل مختلف دیگری که در صحنه داخلی و بینالمللی رخداد نیروهای جنگل هیچگاه نتوانستند انسجام خود را به دست بیاورند.
پایان جنگ جهانی اول سبب شد نیروهای حاضر در ایران (روسیه و انگلستان) درصدد ترک مخاصمه با یکدیگر برآیند. انقلابیون شوروی خسته از چند سال جنگ بیوقفه داخلی و خارجی، در صدد انعقاد صلح با کشورهای همسایه و به خصوص انگلستان بودند، انگلستان نیز درگیر خسارات شدید ناشی از جنگ بینالملل در صدد مصالحه با شوروی درآمد، دوستی روس و انگلیس سبب شد در بسیاری از سیاستگذاریهای دو کشور توافق حاصل شود و توافق بر سرکوب جنگلیها یکی از وجوه مصالحه بود.
از طرفی انگلستان که در طول جنگ گسترش کمونیست و خطر آن را به عینه حس کرده بود سعی داشت تا یک دولت مرکزی در ایران ایجاد کند و نیروهای استقلالطلب را در مناطق مختلف سرکوب نماید. به این ترتیب با در نظر گرفتن رضاخان زمینههای ایجاد یک حکومت جدید را فراهم ساختند که منجر به کودتای 1299 شد.
از طرف دیگر حکومت کمونیستی که در روسیه رخ داده بود، با سر دادن شعارهای مبارزه با فقر و فاصله طبقاتی توانسته بود در میان مردم ستمدیده ایران راه باز کند. این تفکر در مقابل اندیشه اتحاد اسلام نیز بیتاثیر نبود. اتحاد اسلام که خود اندیشه برابری و عدالت را تبلیغ میکرد نمیتوانست در مقابل تبلیغات ضد طبقاتی کمونیستها مقابله کند. نفوذ همین اندیشهها بود که بعدها سبب دو دستگی و تفرقه بین یاران میرزاکوچکخان و تضعیف نهضت جنگل شد.
پس از کودتای 1299 و تشکیل کابینه سیدضیاءالدین، وی در حکومت 90 روزه خود تمامی تلاشهای دیپلماتیک خود را در جهت تضعیف جنگل انجام داد. این اقدامات شامل ارسال افراد با نفوذ به عنوان واسطه صلح، برنامهریزی برای ترور میرزا (توسط کربلایی حسین کسمایی) که قبل از ترور کسمایی خود دچار سکته شد یا اعزام گروههای مختلف مسلح به منطقه گیلان بود تا در مقابل نیروهای جنگلی صفآرایی کنند.
اگرچه در دولت سیدضیاء اقدام نظامی علیه جنگل از طرف دولت صورت نگرفت ولی زمینههای تضعیف آن فراهم شد علاوه بر همه موارد ذکر شده، خستگی و دلزدگی عموم مردم گیلان و منطقه از جنگهای متعدد، حضور نیروهای خارجی، عدم ثبات اقتصادی و سیاسی و دو دستگی میان رهبران جنگل سبب شد عمامه مردم تنها به دنبال یک حکومت مرکزی مقتدر باشند تا تمامی نابسامانیهای اجتماعی را حل کند. اگرچه حکومت مذکور چندان مستقل و مطلوب نبود. به همین دلیل در هنگامه رویارویی جنگلیها با سپاه دولتی نیروهای جنگلی علاوه بر این که به دو دستگی دچار بودند از پایگاه مردمی نیز برخوردار نبودند. تا جایی که پس از شش سال و نیم مبارزه در جهت احیای استقلال در تمامیت ارضی با شهادت سردار جنگل در 11 آذر 1300 پرونده نهضت جنگل خاتمه یافت.
1- فصلنامه گنجینه اسناد. سال یازدهم، دفتر سوم، ویژهنامه نهضت جنگل
مقالههای بازشناسی نهضت جنگل، سیدجعفر مهرداد و خورشید بر فراز جنگل
مسعود کوهستانی نژاد و میرزا کوچکخان و گیلان در حکومت نود روزه
سید ضیاء. م. طاری.
2- ابراهیم فخرایی، سردار جنگل میرزا کوچک خان
3- غلامحسین میرزا صالح جنبش میرزا کوچک خان بنا به گزارشهای سفارت انگلیس
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
