خبر و خبرنگار (بخش دوم و پایانی)

پروفسور حمید مولانا
4- اهمیت خبر در دنیا بالا رفته است و با بالارفتن اهمیت خبر، اهمیت خبرنگار، نیز افزایش یافته است. حرفه ای شدن خبرنگار یک امر مسلم است. ولی در بعضی محافل این شبهه به وجود آمده است که با توسعه فن آوری های جدید امروز همه از قدرت تولید، تکثیر و توزیع خبر برخوردارند. به عبارت دیگر، کیفیت خبر به علت دسترسی مستقیم مردم به منابع خبر عوض شده و این خود انتظارات و دیدگاه های مخاطبان و خوانندگان خبر را تغییر داده است.
خبرنگاران حرفه ای مطبوعات و رسانه های امروزی کوشش دارند تا می توانند روی عوامل چرا و چگونگی اخبار و رویدادها و حوادث تمرکز و تاکید کنند تا مخاطبان، خبر را عمیقا در چارچوب محیطی درک کنند که در آن زندگی می کنند.
5- تنوع اطلاعات و اخبار، موضوعات مختلف رسانه ای ایجاب می کند که خبرنگار علاوه بر توانایی حرفه ای، حداقل در یک حوزه ویژه تخصص داشته باشد. داشتن خلاقیت یک خبرنگار را از خبرنگار دیگر متمایز می کند. خبرنگار امروزی نباید فرمول های دیروزی را به کار ببرد. پوشش خبر باید با ابتکار و نوآوری خاص همراه باشد. استقلال فکری و شم خبری خبرنگار سرمایه اصلی اوست. جذابیت خبر در چارچوب تنوع مطالب مطرح شده در این دنیا و هنر خلاصه نویسی یکی از عوامل تاثیرگذاری خبر و خبرنگار در جامعه است. استقلال فکری و نه بوروکراتیک (اداری و دولتی) باید راهنما و شاخص کار یک خبرنگار باشد در غیر این صورت خبرنگار اسیر منابع به اصطلاح خبری خواهد شد و در تاریخ معاصر مطبوعات و رسانه در سطح بین المللی و ملی ما نشانه های زیادی در این مورد داشته ایم.
6- خبرنگار باید پای بند اصول اخلاقی و حرفه ای باشد. انتخاب ما از همه وقایعی است که در دنیا و در محیط ما صورت می گیرد و بنابراین سؤالی که پیش می آید این است که چه شاخص و قواعدی انتخاب ما را از وقایع روی داده تشکیل می دهد. خبر همیشه یک رسانه، یک وسیله انتقال و یک پیام گیر یا پیام بر لازم دارد، بنابراین اهمیت خبر همیشه با ذهنیت فرستنده و گیرنده رابطه دارد. خبر تشریح و توجیه ما از واقعه و واقعیت است و نه خود واقعه و واقعیت. خبر تاریخ آنی و تاحدودی مصنوعی و ساخته ما است تا شهروندان و اعضای جامعه اصلاح نشوند، رسانه ها اصلاح نمی شوند. خبر احتیاج به تحلیل دارد و این تحلیل باید صحیح و منطبق با واقعیت باشد. یکی از معایب ناشی از گزارش غرب گونه از جهان اسلام معاصر این است که اخبار چه ماهیت مساعد داشته باشند و چه ماهیت تعارضی، در بافت اسلامی تعبیر و تفسیر نمی شوند، بلکه در فرهنگ روزنامه نگاری و خبرنگاری کلی تفسیر می گردند که ده ها سال است، بر اروپا و آمریکا حاکم است. بدین ترتیب نتیجه عمده ای که حاصل می شود بازتاب ناقص رویدادهای جهان اسلام است. این پالایش کاهنده مفهوم اخبار و اطلاعات، پروسه ای تدریجی بوده که در طول ده ها سال بسط یافته و به راستی مسئول مقدار زیادی سوء تعبیر و حتی تعصب ورزی یک سونگری بوده است. خود این جریان نوعی «بنیادگرایی» روزنامه نگاری ایجاد کرده است که ادعای جهانشمولی دارد.
7- خبرنگاران و روزنامه نگاران مسلمان سراسر جهان باید قلمروهای فرهنگی و اطلاعاتی و نیز معیارها و ارزش های اخلاقی و حرفه ای خود را تبیین و تعریف کنند وگرنه باید از ارزش های دیگر (بدون اینکه خود ملتفت باشند) تبعیت و تقلید خواهند کرد. یکی از نقاط ضعف موجود در وسایل ارتباط جمعی جهان اسلام این است که میزان مشارکت افراد یا انجمن ها در کنفرانس ها و نشست های بین المللی بسیار اندک است.
جهان بینی اخلاق مطبوعاتی خبرنگاران و روزنامه نگاران مسلمان موقعی صورت راستین اسلامی به خود خواهد گرفت که نخست، ما به مراحل تکمیلی اخلاق مطبوعات و خبرنگاران غرب از جنبه های فلسفی و عملی پی برده، از کارنامه آنها آگاهی دقیق پیدا کنیم و اصول و آئین اخلاقی خود را به صورت واضح و روشن در چهارچوب فرهنگ و مکتب اسلامی خود بنا کنیم.
8- در طول تاریخ تمدن و فرهنگ اسلامی، پنج اصل مهم جریان اطلاعاتی و ارتباطی دنیای اسلام را هدایت کرد و تا 400 سال قبل، کم و بیش نظام های ارتباطی و فرهنگی کشورهای اسلامی با این اصول پایه گذاری شده بودند و هم اکنون همین اصول می توانند پایه و بنیاد اخلاقی و حرفه ای خبرنگاری و روزنامه نگاری و مطبوعاتی و رسانه ای ما را تشکیل دهند: توحید به عنوان یک تئوری وحدت گرای اطلاعاتی و ارتباطی، امت به عنوان یک مفهوم جهانی جامعه، تقوی نشانگر یک سیستم اخلاقی، امر به معروف و نهی از منکر به صورت یک دکترین و منشور مسئولیت فردی و اجتماعی، و امانت به عنوان یک اعتماد خدادادی در تشخیص مرزهای حاکمیت فردی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی. چند سال قبل مطالعات و سنجش افکار عمومی در هشت کشور غربی نشان داد که بدبینی مردم از مطبوعات و رسانه ها در حال افزایش است و تنزل اخلاقی رسانه ها و به طور کلی بداخلاقی وسایل اطلاع رسانی و اصحاب رسانه از جمله نگرانی های بزرگ جوامع اروپا و آمریکا را تشکیل می دهد. مثلا در انگلستان 23درصد مردم عقیده دارند که مطبوعات به جای کمک به نظام دموکراسی صدمه وارد می آورد. بنگاه سنجش افکار عمومی «گالوپ» در آمریکا نشان داد که دوسوم آمریکایی ها اخلاق روزنامه نگاری آن کشور را در سطح بسیار پائین تری مشاهده می کنند. این انتقاد از وسایل ارتباطی و محکومیت رسانه های جمعی تنها از جانب خوانندگان نیست، بلکه این اتهامات بداخلاقی و صدای نارضایتی از داخل خود قشرهای روزنامه نگاران و خبرنگاران نیز شنیده می شود.
9- آموزش، تحصیلات علمی، حرفه ای و مکتبی خبرنگاران یکی از مسائل مهم امروزی در همه جوامع است. سؤال اصلی این است که ویژگی های خبرنگار آینده چیست و چه خواهد بود؟ آیا خبرنگاری آن طور که ما می دانیم از بین رفته و در حال زوال است؟ روزنامه نگاران و اطلاع رسانان آینده را چه کسانی تشکیل خواهند داد، تحت چه شرایطی و برای چه منظوری؟
10- و بالاخره، سخن پایانی اینکه، تحولات اقتصادی، سیاسی و فن آوری چه اثراتی در خبرنگار و محصول کار او گذاشته و می گذارد؟ مشکلات مطبوعات و رسانه های جمعی ایران دلائل متعدد تاریخی، سیاسی، اقتصادی و حرفه ای دارد که می توان آنها را در چارچوب بحران های مختلف ولی وابسته به یکدیگر خلاصه کرد: بحران مشروعیت در یک جامعه اسلامی، بحران بازرگانی و سوداگری، بحران جاه طلبی و قدرت فردی، بحران ایدئولوژی، سیاسی و جناحی، و بالاخره بحران غرب زدگی و مردمی نبودن.
بی تردید یکی از مشکلات و چالش های اصلی نظام جمهوری اسلامی و جامعه کنونی ما، فقدان یک سیستم منسجم و پایدار مطلوب برای مطبوعات و رسانه های تبلیغاتی منطبق با اهداف و مبانی انقلاب، جامعه و نظام اسلامی است. سالگرد «روز خبرنگار» فرصتی است که این مسائل توجیه و تبیین و تشریح شود، به امید اینکه حرفه خبرنگاری و روزنامه نگاری کشور ما بتواند جایگاه اصیل و تاریخی خود را در دنیای پرتحول و دگرگون امروزی پیدا کرده و به کمک و رحمت خداوندی در ماموریت بزرگ خود در جامعه موفق و مؤید باشد.