روابط هند و بنگلادش (بخش اول)

مقدمه: هند در روند استقلال بنگلادش و پس از آن در سالهای آغازین روابط و سیاست خارجی این کشور با توجه به اشتراک زیاد فیمابین نقش حیاتی و محوری ایفا کرد. قرارداد دوستی 25 ساله دو کشور در مارس 1972 تنها یک سال بعد از استقلال بنگلادش بین دو کشور امضاء شد و مردم هر دو کشور بر این اعتقاد بودند که این دوستی دائمی بوده و به عنوان سنگ زیربنای سیاست خارجی هر دو کشور ماندگار خواهد شد. اما تا زمانی که شیخ «مجیب الرحمان» زنده بود، روابط دو کشور به تدریج از اصول اولیه فاصله گرفت و با ترور وی در اوت 1975، روابط رو به سردی گذاشت. از آن زمان تاکنون روابط فیمابین همواره با تنش‌ها و مشکلات اندکی رو به کاهش بوده و مقاله ذیل به تشریح مشکلات موجود در روابط دو کشور و علل این امر پرداخته است. موضوعات سیاسی و امنیتی چندی در سی سال اخیر بر روابط دو کشور هند و بنگلادش تاثیر گذاشته‌اند. دلایل متعددی برای این امر وجود دارد. سطح تماس‌های عالی که بین دو کشور در اولین سالهای برقراری روابط وجود داشت، دیگر تکرار نخواهد شد. بعد از اوت 1975 حاکمان وقت در بنگلادش به انحای مختلف شک و بی‌اعتمادی خود را نسبت به هند نشان دادند، تغییری در وضع بنگلادش ایجاد نشده بود. تصمیم برای ارجاع موضوع آب رودخانه گنگ به سازمان ملل در سال 1976 از طرف هند به عنوان یک اقدام خصمانه قلمداد شد. این بی‌اعتمادی حتی زمانی که توافقنامه درخصوص تقسیم آب رودخانه گنگ در سال 1977 بین دو کشور به امضاء رسید، به قوت خود باقی ماند. بهبود محسوس روابط بنگلادش با آمریکا، چین، پاکستان و عربستان سعودی در دهه 70 و دهه 80 با سوءظن و تردید از سوی هند مواجه شد. طول مرزهای زمینی دو کشور یکی از طولانی‌ترین مرزها در جهان است، چرا که هند تقریباً به طور کامل دور بنگلادش را احاطه کرده است. از نظر جغرافیایی بنگلادش تقریباً معادل 5 درصد خاک هند مساحت دارد، در حالی که از نظر جمعیتی معادل 13 درصد جمعیت همسایه قدرتمند خود را در خود جای داده است. تولید ناخالص داخلی هند ده برابر بنگلادش است. ضمن اینکه 180 کیلومتر از مرز دو کشور را رودخانه‌های مرزی تشکیل می‌دهد که این موضوع با توجه به تغییر مسیر آب رودخانه‌ها، فرسایش خاک و طغیان‌های فصلی که علامت‌گذاری را با مشکل مواجه می‌سازد، بحرانهای جدی در روابط دو کشور ایجاد می‌کند. این در حالی است که مرزهای پرمنفذ و قابل رسوخ یک منبع دائمی بحران و رنجش طرفین بوده است. درخصوص بنگلادش، تمایل این کشور به تقسیم آب رودخانه‌های مرزی و عدم انعطاف هند در این خصوص یک عامل سردی روابط بوده است. امتناع هند از بحث درخصوص موضوع آبهای مرزی به عنوان یک موضوع منطقه‌ای و فقدان پیشرفت در ارتباط با دیگر رودخانه‌های مرزی موجب مسموم شدن بیشتر فضای روابط شده است. اخیراً نیز موضوع کلی ارتباط آب رودخانه‌های مرزی به یک منبع عمده نارضایتی طرفین تبدیل شده است. همزمان با این امر هند احساس می‌کند که در موضوع شورشیان مرزی پاسخ بنگلادش نتوانسته است این کشور را راضی کند.