سیاست‌های خفته و بیدار آمریکا در منطقه

راحله خاطری
در خلال دهه‌های گذشته و به ویژه در سال‌های اخیر گسترش حضور رو به افزایش آمریکا و نفوذ زیاد آن در کشورهای منطقه، باعث شده ایران هر چه بیشتر در حلقه محاصره قرار گیرد. تقریباً هیچ کشوری در همسایگی ایران وجود ندارد که حضور آمریکا در آن ملموس و حتی تعیین کننده نباشد.
عراق و افغانستان کشورهایی هستند که با تهاجم آمریکا زیر سلطه مستقیم این کشور قرار گرفته‌اند، این در حالی است که پیش از این اغلب کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز به عنوان همسایگان ایران و در مجاورت مرزهای آبی جنوب ایران به متحدان استراتژیک آمریکا تبدیل شده بودند. آمریکا به بهانه حمله عراق به کویت، نیروهای نظامی خود را به خلیج فارس آورد و با ایجاد پایگاه‌های نظامی در کشورهای عرب حاشیه جنوبی خلیج فارس موقعیت خود را در منطقه خلیج فارس تثبیت کرد و به بهانه عملیات تروریستی 11 سپتامبر به منطقه آسیای مرکزی لشگرکشی کرده و تمام شواهد و قراین از مکانیسم لشگرکشی نشان می‌دهد که نیروی نظامی آمریکا قصد دارد در آسیای مرکزی و افغانستان نیز همچون خلیج فارس حضور دایمی خود را تثبیت کند.
پس از پیروزی در جنگ خلیج فارس آمریکا با کویت پیمان نظامی امضا کرد. در این راستا دو کشور بارها با یکدیگر تمرین نظامی مشترک انجام داده اند و کویت به خریدهای عمده و کلان تسلیحاتی دست زده است. قطر در سال 2002 میلادی با آمریکا توافقنامه‌یی را امضا کرد که بر اساس آن گسترش رسمی همکاری‌های نظامی در راستای حضور 20 ساله نیروهای آمریکایی هموار شده است. در حال حاضر آمریکا دارای 5 هزار نیروی نظامی در قطر است.
ایالات متحده با تبدیل بحرین به مرکز ناوگان پنجم دریایی خود موقعیت ویژه‌یی در این آبراه حیاتی کسب کرده است. در سال 1374 وقتی ماموریت بخشی از ناوگان آمریکا در خلیج فارس به پایان رسید، بحرین اعلام کرد با واگذاری پایگاه‌های جدید به آمریکا مانع کاهش حضور نظامی آن در منطقه خواهد شد. در نتیجه 30 هواپیمای جنگی و تعدادی سرباز آمریکایی وارد این کشور شدند.
امارات متحده عربی نیز ضمن گسترش روابط اقتصادی، از خریداران مهم تسلیحات ساخت آمریکا محسوب می‌شود و در کنار آن به انجام مانورهای نظامی مشترک با آن کشور می‌پردازد. عمان هم بطور مشابه با سایر کشورهای منطقه عمل کرده است. کشور عربستان هم همواره از متحدان نزدیک آمریکا در منطقه بوده است و قدمت روابط خوب دو کشور به 60 سال می‌رسد. پایگاه نظامی ظهران که به خاطر حملات القاعده به آن شهرت زیادی پیدا کرد، از جمله پایگاه‌های مهم آمریکا در منطقه محسوب می‌شود. اخیراًً عربستان با مخالفت خود با حمله آمریکا به عراق، اختلاف نظر در مورد قضیه فلسطین و متهم شدن به ارتباط با اعضای بلند پایه القاعده، در معرض فشارهای آمریکا قرار گرفته است، اما به نظر می‌رسد عمق روابط دوستی و اتحاد دو کشور مانع از جدی شدن اختلافات شود. کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز نیز شبیه کشورهای حاشیه خلیج فارس هستند.
اواخر سال 1381 مرکز اطلاعاتی آمریکا در آذربایجان تأسیس شد و همواره روابط نظامی دو کشور نیز رو به گسترش بوده است تا حدی که باکو خواستار انتقال پایگاه اینجرلیک ترکیه به جمهوری آذربایجان شده است.
قزاقستان بزرگترین کشور آسیای مرکزی دارای روابط گسترده با آمریکا حتی در عرصه مبادلات هسته‌یی می‌باشد. آمریکا قول داده اورانیوم خام قزاقستان را غنی کند و اعلام کرده در چارچوب همکاری‌های نظامی میان دو کشور، ارتش قزاقستان را با وسایل مدرن مجهز کند و نیروهای نظامی این کشور را آموزش دهد. در میان کشورهای حوزه خزر، ازبکستان شریک استراتژیک آمریکا در آسیای مرکزی و همکار نزدیک این کشور در مبارزه با تروریسم توصیف می‌شود و در سال 1381 سند همکاری استراتژیک بین دو کشور را به امضا رسانده است. ازبکستان تنها کشور اسلامی بود که نماینده‌یی به اجلاس سران کنفرانس اسلامی در تهران اعزام نکرد. بطور کلی ازبکستان از خلال نزدیکی به آمریکا جلوگیری از نفوذ ایران و روسیه در کشورش را دنبال کرده است. در میان این کشورها شاید بتوان گفت که ترکمنستان سیاست مستقلانه‌تری داشته است. ترکیه نیز در منطقه و در همسایگی عراق، کشوری است که روابط مستحکمی با آمریکا دارد و تاکنون نیز امتیازات قابل ملاحظه‌یی از این روابط به دست آورده است. به عنوان نمونه ترکیه توانسته حمایت آمریکا را برای الحاق به اتحادیه اروپایی کسب کند و به دفعات بدهی‌هایش بخشوده شود. آمریکا هر زمان که اراده کند از پایگاه اینجرلیک ترکیه جنگنده‌هایش را پرواز می‌دهد. ترکیه با سیاست‌های خاورمیانه‌یی آمریکا به ویژه در مواجهه با اسرائیل همسویی زیادی نشان داده است تا به آن حد که این سه کشور یعنی آمریکا، ترکیه و اسرائیل دست به انجام مانورهای مشترک نظامی زده اند. پاکستان نیز دارای موقعیت مشابهی است. آمریکا از مدت‌ها قبل به خاطر رقابت با هند و روسیه از حامیان پاکستان بوده است. ژنرال مشرف هموراه به گسترش روابط با آمریکا تأکید کرده است تا حدی که اخیراً کوشید مانع ورود مخالفان همکاری آمریکا با پاکستان به مجالس ملی و ایالتی شود. با توافق پاکستان از ابتدای سال 1381 دفاتر نمایندگی «اف.بی.آی» به منظور مواجهه با تروریسم در شهرهای مختلف پاکستان شکل گرفته اند.