هفت گزاره درباره صلح‎طلبی

سعید حجاریان
چندی است که به واسطه تحولات جاری در عرصه سیاست داخلی و خارجی، ایده‎هایی را در ذهن پرورانده‎ام و اکنون به صورت‎بندی گزاره‎هایی ایجابی در باب صلح، و نه ادله سلبی در باب جنگ، دست یافته‎ام. این گزاره‎ها را بدون تقدم و تاخر در کنار هم می‎گذارم تا سیری را که درباره ایجاب و لزوم صلح در ذهن داشته‎ام با خواننده در میان بگذارم:
یکم. صلح‎طلبی و اصلاح‎طلبی واجد ریشه مشترک‎اند و یک اصلاح‎طلب نمی‎تواند صلح‎طلب نباشد زیرا اصلاح امور نمی‎تواند در فقدان صلح صورت پذیرد.
دوم. کسانی که در فکر آبادانی و سازندگی هستند هم لاجرم به صلح می‎اندیشند از آن رو که توسعه بدون وجود بستری از صلح و امنیت ممکن نخواهد شد. در ابعاد جهانی نیز صلح و توسعه قرین هم دانسته می‎شوند و موسسات مهم جهانی‎ای وجود دارند که به طور مشترک پیگیر تحقق هر دو امر در دنیا هستند و این در عناوین آنها هم منعکس است. مانند موسسه ترانسند (TRANSCEND) در استکهلم که به وسیله کسانی چون جان گالتونگ (John Galtung) بنیان نهاده شده است. گالتونگ مشهور به پدر مطالعات درباره صلح است و عنوان کامل موسسه از این قرار است؛ «سازمان صلح و توسعه برای حل مرافعات با وسایل صلح‎آمیز».¹
سوم. پیش از این درباره تسلط جریان‎ بناپارتیستی، الگارشی نظامی، جنگ‎سالار و پادگانی و نظایر آنها اظهاراتی کرده بودم. چنین جریان‎هایی معمولا به دنبال گسترش «فضای حیاتی» خود یا هم‎پیمانانشان هستند. فضای حیاتی اصطلاحی بود که آدولف هیتلر به کار می‎برد. هیتلر می‎گفت که این نژاد – یعنی نژاد برتر – به سرزمین وسیع‎تری برای شکوفایی خود نیاز دارد. از این رو بود که به لشرکشی به بلژیک و لهستان و روسیه و... دست زد و جنگ جهانی دوم را به راه انداخت.
در اینجا چنین ادعایی وجود ندارد. ما بیشتر دلسوز هم‎پیمانان‎مان هستیم. از آواردگی و بدبختی فلسطینیان دم می‎زنیم و برای دشمن‎شان در اروپا و آمریکا و کانادا و آلاسکا به دنبال جا و مکان می‎گردیم. چنین منظری در بطن خود معضلی ضد امنیتی است. تنها پادزهر این مشکل ضدامنیتی، همبستگی داخلی و طنین و پژواک یافتن صداهای دیگر است. صدای دیگری² که از صلح سخن می‎گوید و بر مخاطب بیرون روشن می‎سازد که آن صدای نخست تنها صدای موجود نیست. فایده «امنیتی» این «صدای دیگر»، حاشیه امنی است که می‎تواند برای منافع ملی و کیان سرزمین ایجاد کند و در برابر رفتر ضد امنیتی موجود این کیان را محفاظت کند. به بیان دیگر شعار «صلح» یک شعار امنیتی در برابر شعارهای ضدامنیتی‎ای است که این روزها به گوش می‎رسد.
چهارم. در جهان کنونی صلح نسبتی مستقیم با پیش‎بینی‎پذیری³ دارد. مطلوب جامعه جهانی این است که کشورهای عضو آن پیش‎بینی‎پذیر باشند. این که چرا پیش‎بینی‌پذیری امروزه مطلوب است، به تالی‎های فاسدی برمی‎گردد که «پیش‎‎بینی‌نا‎پذیری» دارد. در ابعاد فردی دانشجویی را در نظر بگیرید که برای ادامه تحصیل درصدد خروج از کشور بوده و به دلیل رفتار پیش‎بینی‌ناپذیری که وی هیچ نقشی در آن نداشته در آخرین روزها ویرایش باطل شد؛ یا مثلا وامی قرار بوده از سوی موسسه‎ای جهانی به پروژه‎ای در ایران تخصیص یابد که به واسطه یک رفتار نامتعارف پرداخت نمی‎شود. مثال عینی‎تری که این روزها متاسفانه برای ما بسیار ملموس شده ضعف و عقب‎ماندگی ناوگان هوایی کشور است. از جمله دلایل آن که ایران قادر به خرید هواپیما نیست رفتار پیش‎بینی‎ناپذیر ما در جامعه جهانی است که باعث می‎شود بعضاً طرف‎های فروشنده یک شبه تصمیم‎شان را تغییر دهند چرا که یک گفتار غیرمعمول دیپلماتیک ما را در چشم جهانیان «پیش‎بینی‎ناپذیر» جلوه داده است.
عراق هم در دهه 1990 بسیار پیش‎بینی‎ناپذیر بود؛ و ناگهان یک شبه دست به اشغال کویت زد. عراق به دنبال گسترش فضای حیاتی‎اش بود. اما در برابرش اجتماعی جهانی شکل گرفت که این کشور را نهایتاً به عصر مفرغ برگرداند. مثالهای بی‎شمار دگری هم وجود دارند که نشان می‎دهند «پیش‎بینی‎پذیری» در ابعاد ملی تا چه حد معنا و اهمیت دارد.
جهان امروزی جهانی قاعده‎مند است و نمی‎تواند بی‎قاعدگی برخی دولت‎ها و کشورها را تحمل کند. پس ترجیح مشخصی که از این مقدمات برمی‎آید «صلح» است که بستر پیش‎بینی‎پذیری را مهیا می‎کند.
شاید حتی تصور پیامدهایی که صلح در زندگی مردم یک کشور می‎تواند داشته باشد، خصوصاً از لحاظ همین پیش‎بینی‎پذیر ساختن زندگی آنها، برای ما آسان نباشد. برای نمونه کشور سوئیس نزدیک به 700 سال است که زخم جنگ را بر پیکر خود ندیده است. سوئیس در هر دو جنگ اول و دوم جهانی در قرن گذشته نیز بی‎طرف ماند. در آنها اگر در ستوران روباز بر سر میز غذا بنشینید می‎بینید که گنجشک‎ها (که هیچ تفاوتی با گنجشک‎های اینجا ندارند)، بر سر میز غذای مردم می‎آیند و در خوراکشان شریک می‎شوند. حتی گاهی کسی قدری غذا بر کف دست خود می‎گذارد و گنجشکان با خیالی راحت می‎آیند و از دست آنها غذا می‌خورند. علت این رفتار گنجشک‎ها در سوئیس چیست؟ پاسخ چندان دشوار نیست؛ در آنجا سنت صلح و آرامش چنان ریشه‎دار است که حتی گنجشک‎ها هم رفتار غذا دهندگان را پیش‎بینی‎پذیر می‎دانند.
پنجم. در بین تمام جبهه‎هی ذهنی‎ای که در بین گروه‎های انسانی شکل می‎گیرد، یک جبهه واجد اهمیتی بسیار است؛ «جبهه بقا». متاسفانه در ایران به جای «جبهه بقا»، «جبهه فنا» سریع‎تر شکل می‎گیرد و این هم ریشه‎های تاریخی دارد. امیر پرویز پویان زمانی «تئوری مبارزه مسلحانه و رد تئوری بقا» را نوشت که «سازمان وحدت کمونیستی» (سلوک) نظریه «بقا» را مطرح کرده بود. سلوک معتقد به حضور سیاسی بدون حتی یک رد پا بود؛ یعنی نوع عمل سیاسی‎ای که پیش از هر چیز بقا را تضمین کند. پویان معتقد بود که چنین شیوه مبارزه‎ای اساساً مبارزه محسوب نمی‎شود و بقا به هر قیمتی بی‎معنی و بیهوده است. او در کتابش به این نکته پرداخت و در مقابل مبارزه مسلحانه را توجیه کرد. پس از پویان هم احمدزاده با انتشار کتاب «مبارزه مسلحانه هم استراتژی و هم تاکتیک» ادله پویان را تائید و تکمیل کرد و به این ترتیب راه «فنا» تئوریزه شد و آنها به این راه رفتند. بر اساس تئوری پویان و احمدزاده، چریک باید خود را فنا کند و با فنای جسمانی خویش مبلغ مبارزه مسلحانه برای براندازی رژیم شود. پویان می‎گفت که توده‎ها چون انبار باروت و در انتظار یک جرقه‎اند. چریک باید چاشنی این انبار باروت شود و با فنای خود انبار را منفجر کند تا رژیم سرنگون شود.
همین ایده را سازمان مجاهدین خلق، در قامتی مذهبی بازارآرایی و ترویج کرد. سازمان مجاهدین خلق شعار «باید انتحاری عمل کنیم» را سر داد. اما این هر دو ایده یوتوپیانیستی، اشتباه و عملیاتی منتج به انتحار بود. و از همان ابتدا سرها بر سنگ خورد.
درباره ریشه‎های تاریخی «فناطلبی» در ایران می‎توان گفت که همیشه نوعی رواقی‎گری در این سرزمین بر اثر شکست‎های متوالی وجود داشته است. این رواقی‎گری نیز خود یا به خوش باشی، یا به شکاکیت، و یا به عرفان رو به فنا تمایل پیدا می‎کرده است. مقصودم آن عرفانی است و ذوب در مرشد شدن معتقد است؛ عرفان بی‎خویشی. به اصطلاح عشقی که شما را به آستانه مرگ می‌رساند (به قول حافظ: مقام عشق را درگه بسی بالاتر از عقل است/ کسی آن آستان بوسد که جان در آستین دارد). همین مضمون را مجاهدین خلق دستمایه کردند. جنبش چریکی هم از این پشتوانه سنتی ایران استفاده کرد و بستری را که از عرفان حماسی و جنبش باطنی به جا مانده بود را روزآمد کرد. اما در مقابل چه تعبیری می‎توان از ایده بقا داشت؟ (در پرانتز بگویم که شخصاً ایده بقای «سلوک»ی را قبول ندارم و خصوصاً آن را به دلیل در این زمان قابل اقتباس نمی‎دانم که سازمان وحدت کمونیستی هیچ‎گاه متمایل به تصاحب قدرت قدرت نبود؛ و با مقدماتی این تئوری را می‎پرداخت که در مورد ما مصداق ندارد.) با این همه برای ملتی که صاحب دولت است (در این جا منظورم مشخصاً ملت ایران است)، یعنی زیر یوغ استعمار یا تحت حاکمیت بیگانه نیست، اولویت بقا است؛ برای ما حفظ «ظرف» یعنی ایران مستقل، اولویت هر عمل سیاسی است. ظرف ایران که حفظ آن شود آن‎گاه می‎توان در مورد این که چه چزی در آن ریخت بحث و جدل کرد؛ توسعه، دموکراسی، دیکتاتوری، اسلام، سکولاریسم، یا هر چیز دیگر. این مظروف‎ها را نمی‎توان در ظرفی خیالی یا روی هوا ریخت، پس اول باید به فکر ظرف بود. چرا مرحوم بازرگان همواره می‎گفت که «من اول ایرانی ام، دوم مسلمان‎ام و سوم مصدقی»؟ علت اهمیت و اولویت «ایرانی» بود برای او چه بود؟ علت همین بود که «بی‎سرزمین» هیچ چیز معنا ندارد؛ بی‎ظرف ایران برای بازرگان به عنوان نیروی سیاسی نه اسلامی معنی داشت و نه مصدقی بودن. بی‎این ظرف مظروفی هم وجود نخواهد داشت.
اگر ظرف ایران نباشد، اصلاح‎طلبان و اصولگرایان در چه محلی دعوا کنند؟ یقیناً محل دعوا باید جایی روی زمین باشد؛ جایی شبیه به تشک کشتی. ظرفی باید باشد که در دوران آن این بحث‎ها و جدل‎ها معنی داشته باشد. پس اصولگرایان هم باید به فکر حفظ تشک کشتی و ظرف بحث باشند. تشک کشتی را نباید آتش زد. چرا که در صورت سوختن آن اصولگرا هم دربه‎در خواهد شد. اگر ظرف نباشد دعوا هم منتفی خواهد بود و این اصل تئوری بقا است؛ تئوری‎ای که بر چهارچوب صلح‎طلبی استوار است. مسئله این است که نمی‎توان یک تنه با دنیا به تخاصم برخاست و ظرف را هم حفظ کرد. نباید از یاد برد که سرزمین اشغال شده سرزمین مرده است و تاریخ آن را فاتحانش می‎نگارند؛ هیتلر اگر زده می‎ماند تاریخ هم طور دیگری رقم می‎خورد.
ششم. در باب نسبت و روابط صلح و دموکراسی هم مقدمه‎ای می‎توان آورد که با گزارش پیشین پیوند دارد. گفتیم که ظرف بر مظروف مقدم است. اما در نسبت بین صلح و دموکراسی هنوز یک نقطه کور نظری وجود دارد؛ آیا به لحاظ منطقی، صلح بر دموکراسی مقدم است یا بالعکس؟ به طور شهودی البته می‎توان گفت که معمولاً صلح‎طلبان یا مصلحین در دوران معاصر معمولاً کسانی بوده‎اند که از پیش، تمایلات دموکراتیک داشته‎اند. این شهود ماده اصلی بحث این بند را به دست می‎دهد؛ صلح نیازمند حاملانی است و حاملان صلح دموکرات‎ها هستند. دو دنیا معمولاً سیاستمدارانی دیپلماسی را ابزار مرجع می‎دانند و از بروز جنگ اجتناب می‎کنند که دموکرات هستند. علت این است که در جوهر دموکراسی «اوماتیسم» نهفته است که همچون ژنی به صاحبان اندیشه‎های دموکراتیک به ارث می‎رسد. می‎توان همین لفظ «دمو» (مردم) در دمورکراسی هم شاهدی بر نگاه اومانیستی دموکراسی و دموکرات‎ها گرفت. برای دموکرات چه در امریکا و چه در ایران، «انسان» مقدم بر هر چیز دیگری است و به همین واسطه منش اصلاح‎طلبانه هم جزء دستگاه فکری دموکراتیک است.
هفتم. در ایران پس از انتخابات اخیر جبهه‎ای با عنوان جبهه «دموکراسی‎خواهی و حقوق بشر» شکل گرفت. در نقد این جبهه می‎توان به زاویه باریک و دایره محدود شمولش اشاره کرد. و نقدی که در موقعیت کنونی شاید بیش از هر چیز بر آن وارد باشد این است که لفظ «صلح» از عنوان این جبهه در حال شکل‎گیری غایب است؛ جای «جبهه صلح‌طلبی» خالی است. جبهه صلح‎طلبی این استعداد را خواهد داشت که جمع بزرگتری را در خود جای دهد. مردم ایران هشت سال جنگ را تحمل کرده‎اند؛ جنگ اخیر عراق را به چشم دیده‎اند و بلایی که بر سر آنها آمده را می‎فهمند. ایرانیانی که خاطره چنگ در ذهن‎شان زنده است و هر روز هم می‎شنوند که کشورشان را محو شرارت می‎نامند، بیم آن دارند فرجام ایران، چیزی چون امروز عراق باشد. در نقطه مقابل ایرانیان، کشور کوچکی چون دبی را هم شاهدند و منفعت‎ها و بهره‎های اقتصادی صلح را در بستر شکوفایی اقتصادی آن به چشم می‎بینند. با چنین مشاهدات و خاطراتی ملت ایران منطقاً باید خواهان صلح باشند. چنین نشانه‎های موکدی، موید لزوم گسترده شدن جبهه دموکراسی و حقوق بشر است؛ نشانگر لزوم نیاز به «جبهه طلح‌طلبی» است.
صلح، برای کیست؟ برای کسانی که سرمایه‎ای دارند و با جنگ دارایی‎شان به خطر می‎افتد؛ برای خانواده‎ای که فرزندش باید به جبهه فراخوانده می‎شود؛ برای مادر و پدری است که اگر بمب در خانه‎شان بیفتد با فرزندان‎شان کشته یا آواره می‎شوند؛ برای کسانی که به سفره رنگین دل بسته‎اند و انتظار سفره خونین ندارند؛ صلح برای همگان است و همه از مزایای آن بهره می برند.
بنابراین، سویه داخلی «جبهه دموکراسی و حقوق بشر» نیازمند نگاهی بیرونی است؛ «صلح». نمی‎توان جبهه‎ای ملی تشکیل داد و بعد خارجی آن را در نظر نداشت. این جبهه با اضافه کردن «صلح‎طلبی» تکمیل خواهد شد و فضای فراخ‎تری را برای معتقدان به هر سه معنای دموکراسی، حقوق بشر و صلح فراهم خواهد کرد.