مردم‌شناسی در قیام امام حسین (ع)

عبدالعلی بازرگان
ما انسان را از نطفه درهم پیچیده‌ای آفریده در معرض ابتلا قرار دادیم.
پس او را به سمع و بصر (ابزار شناخت) مجهز کرده به راه (رستگاری) هدایتش کردیم.
(در برابر این نعمات) او یا راه شکر و بهره‌برداری در پیش می‌گیرد یا راه ناسپاسی.
نهضت حسینی و قیام آن حضرت در برابر استبداد، و انحراف حاکمیت از اسلام محمدی و قرآن را، از زوایا و ابعاد مختلف، برحسب نیاز و نگرش‌های متنوع، در زمان‌ها و مکان‌های مختلف بررسی کرده‌اند. به راستی این جریان سیراب کننده جان‌های تشنه در ادوار گذشته تاریخ ما بوده همچنان می‌تواند حیات بخش و حرکت آفرین و انگیزنده و احساس بخش جریانات حق‌طلبانه در جامعه ما باشد. هر چند شیعیان و شیفتگان ارزش‌های متعالی آن حضرت برای دسترسی به سرچشمه‌های این جریان حیات‌بخش، کند و کاو و کنکاش و کنجکاوی‌های فراوان کرده و جام‌های جانفزایی از این چشمه برداشته‌اند، ولی برکت و بهره آن بی حد و حصر بوده، هر کس به ظرفیت جام جان و تشنگی روح و روانش می‌تواند از آن سیراب شود. اینک می‌خواهیم با جام جامعه‌شناسی از این جریان جرعه‌ای بنوشیم و نگاهی به زمینه‌های مردم‌شناسی در این نهضت بیفکنیم. چرا که به نظر می‌رسد در هیچ نهضتی چنین طیفی از طبقات مختلف مردم و تنوعی از تغییرات انسانی وجود نداشته باشد. جنگ‌های گذشته تاریخ همواره بستر آزمایش و ظهور و بروز دلاوری «مردان» بوده است، اما صحنه کربلا و صحنه‌های بعدی آن در کاخ ابن زیاد و کاخ یزید، صحنه ابتلا و امتحان شجاعت و شایستگی‌های حیرت‌آور «زنان» نیز بوده است. بی جهت نبود که از همان آغاز نهضت، امام حسین، اهل بیت خویش را همراه آورد و با حضور همسر، خواهر و دخترانش در این نهضت، نقش زنان را در اعتلای کلمه حق و ایفای خطیرترین وظایف اجتماعی به نمایش گذاشت. در نهضت کربلا نام زنان دلاوری همچون مادر «وهب» را در کنار نام شهدای بزرگ آن می‌بینیم و نقش همسر «زهیربن قین» و سایر زنان را در کنار پدران، همسران و بردارانشان به وضوح مشاهده می‌کنیم.
برای هر جنگی جوانان بالغ بسیج می‌شوند اما در کربلا از طفل 6 ماهه (علی اصغر) تا پیرمرد 90 ساله (حبیب ابن مظاهر) حضور داشتند. در کربلا، هم سفید حضور داشت هم سیاه (غلام اباذر). هم برده، هم آزاد. هم فقیر، هم غنی. هم دوست و خویشاوند، هم غریب. در کربلا با معمای شگفت‌انگیز جوزدگی و ترس و تردید «مردم روزگار» آشنا می‌شویم و بی وفایی 18 هزار دعوت کننده را نسبت به مهمانی مظلوم مشاهده می‌کنیم.
در کربلا ناباورانه قتل عام خاندان پیامبری را ملاحظه می‌کنیم که تنها پنجاه سال از رحلت او گذشته است. شگفتا چه اتفاقی در این جامعه افتاده است که مردم فریب جانشینان بر کرسی خلافت تکیه زده امروز و دشمنان قسم خورده دیروز پیامبر را خورده‌اند. در این جامعه خون حسین به خاطر خروج بر امیرالمومنین یزید! و مقابله با مصلحت مسلمین ریخته می‌شود و مسلمانان این پیروزی را در مسجدی که نام جد او در هر اذان از مأذنه آن به گوش می‌رسد جشن می‌گیرند.
در کربلا مقدس نمایان خوشنام و خانواده داری مثل «عمر سعد» را می‌یابیم که به خاطر قدرت و ثروت به جبهه باطل پیوستند و افسران ارشدی از سپاه دشمن همچون «حر» را که به خاطر خدا و حقیقت به جبهه حق پیوسته و جان خویش فدا کردند. در کربلا هم کناره‌گیری شجاعانی همچون «عبیدالله الحر الجمعی» را مشاهده می‌کنیم و هم پیوستن شجاعانه محافظه‌کاران مصلحت‌جویی همچون «زهیربن قین» را به کاروان حسین. در اینجا نوسان نفس انسان به دو بی نهایت اعلی علیین و اسفل السافلین دیدنی است. در کربلا تأثیر تبلیغات اموی و سب و لعن‌های دشمنان علی (ع) و آثار و علامت‌های پیراهن خونین عثمان و اشک تمساح‌های بنی امیه را می‌یابیم و می‌فهمیم چگونه «عوام الناس» بر «دین ملوک»، «دین» می‌فروشند و دنیا می‌خرند. قهرمانان کربلا در یک جبهه حسین و عباس و مسلم و ... یعنی مظاهر کمال انسانیت قرار دارند و در جبهه مقابل شمر و حرمله و یزید و ابن زیاد، مجسمه‌های دنائت و خباثت. در یک طرف وفا و صفا و صداقت و صمیمیت است و در طرف دیگر خیانت و خدعه و خودپرستی.
خلاصه آنکه نهضت کربلا آموزشگاه بزرگی برای «مردم شناسی» و بررسی ابعاد مختلف شخصیت آدمی است.