خاورمیانه در مسیر تغییرات جدید

گروه‌‌بندی متنوع سیاسی در لبنان، تیرگی روابط این کشور با سوریه در پی ترور رفیق حریری، افشاگری‌‌های عبدالحلیم خدام علیه دولت سوریه مبنی بر تهدید مقام‌‌های لبنانی، بحرانی شدن وضعیت سوریه با توجه به فشارهای بین‌‌المللی، سکته آریل شارون نخست‌‌وزیر اسراییل، آماده باش نیروهای اسراییلی در مرز فلسطین و لبنان، آرایش نیروهای سیاسی جدید در اسراییل و... همگی معادلات و مناسبات قدرت را در منطقه‌‌ی خاورمیانه بسیار سخت و پیچیده کرده، به گونه‌‌ای که احتمال بروز مجدد جنگ‌‌های داخلی در لبنان و فلسطین اشغالی با توجه به تحولات سیاسی رژیم اسراییل دور از ذهن نیست.
در کشور لبنان در حالی که بین حزب سوسیالیست ترقی خواه به رهبری ولید جنبلاط و جریان «المستقبل» به رهبری سعد حریری ائتلافی تشکیل شده، برخی از وزیران حزب‌‌ا... و جنبش امل به خروج از دولت لبنان و استعفا از سمت‌‌های خود، مقامات این کشور را تهدید کرده‌‌اند، اما در عین حال رئیس فراکسیون جنبش حزب‌‌ا... مجلس لبنان با اعلام آمادگی برای گفت‌‌وگو با سایر گروه‌‌ها، خواهان حل و فصل اختلافات شده است. جنبش امل نیز در موضع‌‌گیری‌‌های خود اعلام کرده که اجازه نخواهد داد لبنان به تویی در دست سیاست‌‌گذاران بین‌‌المللی تبدیل شود. از سوی دیگر در پی افشاگری‌‌های خدام علیه دولت بشار اسد، احتمال افزایش تیرگی مناسبات لبنان با سوریه وجود دارد.
وضعیت سوریه نیز دست کمی از لبنان ندارد، به ویژه پس از افشاگری‌‌های اخیر خدام علیه دولت اسد و تقاضا برای سرنگونی رژیم سوریه از سوی وی، فشارهای بین‌‌المللی برای شفاف کردن مسئله ترور رفیق حریری بر این دولت زیاد شده، به گونه‌‌ای که تحلیل‌‌گران سال جدید میلادی را سال امتیاز دادن سوریه عنوان کرده‌‌اند.
در حالی که سوریه با قطعنامه شورای امنیت و فشار بین‌‌المللی برای همکاری نزدیک با هیات تحقیق روبه‌‌رو است و آمریکا نیز آن را به تروریسم متهم کرده، اهامات خدام ضربه‌‌ای دیگر به موقعیت حکومت این کشور وارد کرده است. به نظر می‌‌رسد با تضعیف موقعیت بین‌‌المللی سوریه و خروج از لبنان پس از ترور رفیق حریری، معاون سابق رئیس جمهوری سوریه، موقعیت را برای وارد کردن ضربات اساسی به بشار اسد به امید بازگشت دوباره به صحنه سیاسی، مناسب دانسته است.
از سوی دیگر در جبهه مخالف اعراب در اسراییل تحولات عمیقی در حال وقوع است. پس از سکته شارون سرنوشت سیاسی این کشور در وضعیت مبهمی قرار گرفته است. اگر چه المرت کفیل نخست‌‌وزیری و ریاست موقت حزبی کادیما را عهده‌‌دار شده، اما این رژیم به زمان زیادی برای غلبه بر مشکلات ناشی از نبود شارون نیاز دارد.
به اعتقاد تحلیل‌‌گران با توجه به انتخابات آینده اسراییل (کنست) و نبود شارون، سرنوشت صبح با فلسطینیان سوالات زیادی را برانگیخته و مشخص نیست که این روند از این پس چگونه ادامه خواهد یافت؟ مدتی است که محافل سیاسی اسراییل در حال گمانه‌‌زنی درباره سیاست‌‌های آینده این رژیم و تعیین تکلیف حزب کادیما هستند. برخی شیمون پرز را جانشین شارون در این حزب می‌‌دانند. اما اگر وی به رهبری حزب کادیما دست یابد، احتمال این که این حزب جدیدالتاسیس دچار انشعاب شود یا برخی از شخصیت‌‌های محوری آن کناره‌‌گیری کنند، زیاد است.
خاورمیانه در مسیر تغییر
در هر حال غیبت شارون در صحنه اسراییل علاوه بر تاثیرگذاری بر روند انتخابات فروردین ماه و آرایش سیاسی گروه‌‌ها، پیامدهایی را برای فلسطین به دنبال خواهد داشت. عدم شفافیت احزاب و نبود توازن قوا در اسراییل پس از شارون معادلات قدرت را دستخوش دگرگونی خواهد کرد. ناتانیاهو رهبر جدید حزب لیکود بدون شک بیشترین فایده را از نبود شارون می‌‌برد، اما در عین حال بعید به نظر می‌‌رسد بتواند اکثریت کرسی‌‌های پارلمان را از آن خود کند.
اما آنچه که مسلم است آن است که صحنه سیاسی اسراییل تبدیل به صحنه ظهور ائتلاف‌‌های جدید خواهد شد که این ائتلاف‌‌ها یا بر محور احزاب افراطی مانند لیکود شکل می‌‌گیرد که در صورت چنین احتمالی، باید در انتظار موج جدیدی از خشونت‌‌ها در منطقه باشیم و یا ائتلاف‌‌های مورد اشاره را باید پیرامون حزب کارگر اسراییل در نظر بگیریم که البته این رخداد نیز جوابگوی تحولات آینده نخواهد بود.
در نهایت با توجه به آن که سال جدید میلادی با باز تعریف جدیدی از خاورمیانه آغاز شده است، بحران داخلی در اسراییل نیز نیاز به تعریف جدید دارد، اما حذف یک شخصیت سیاسی مشهور در این کشور می‌‌تواند تاثیر عمیقی بر کارکردهای سیاسی آینده این رژیم بر جای گذارد. هم اکنون با توجه به سیاست‌‌های معتدل‌‌تر شارون نسبت به سایر مسئولان این رژیم، امکان آغاز رویکردهای افراطی‌‌تر به ویژه با پیروزی جنبش حماس در انتخابات پارلمانی فلسطین، از سوی رهبران جدید اسراییل متصور است.
به این ترتیب می‌‌توان پیش‌‌بینی کرد خاورمیانه دوران تازه‌‌ای از تغییر و تحولات سیاسی را تجربه خواهد کرد که این وضعیت بدون شک بر سیاست خارجی آمریکا در این منطقه و نیز عراق تاثیرگذار خواهد بود، زیرا تا قبل از سکته شارون، آمریکا به کمک او تا حدی می‌‌توانست بر وضعیت مناطق و سرزمین‌‌های فلسطین اشغالی مدیریت کند، اما با مشکلاتی که هم اینک در عراق با آن روبه‌‌رو است و نیز خلاء ناشی از نبود شارون، واشنگتن را لزوماً به سمت اتحاد رویکردها و استراتژی‌‌های جدید سوق خواهد داد. بنابراین بهترین و مناسب‌‌ترین واژه‌‌ای که می‌‌توان برای وضعیت کنونی و آینده خاورمیانه در نظر گرفت، تغییر مناسبات قدرت و اعمال سیاست‌‌های تازه برای مدیریت بر این منطقه استراتژیک و بحران زده است، به عبارتی ساده‌‌تر، خاورمیانه در مسیر تغییرات تازه گام برمی‌‌دارد.
جمعی از روزنامه‌‌نگاران کشور دی ماه امسال در سفری به سوریه و لبنان در گفت‌‌وگو با مقامات و مسئولین این دو کشور تحولات جاری را بررسی کردند.
سوریه با 18 میلیون نفر جمعیت، ساختاری حزبی دارد و اقتصاد آن مبتنی بر کشاورزی است. دمشق پایتخت این کشور در جنوبی‌‌ترین نقطه آن قرار دارد به طوری که با فلسطین اشغالی حدود 25 کیلومتر فاصله دارد. دمشق پس از جنگ 1967 اعراب و اسراییل نزدیک‌‌ترین کشور عرب به اسراییل به شمار می‌‌رود.
دمشق در نزدیکی بلندی‌‌های جولان واقع است که اسراییل در سال 1980 آن را به خاک خود متصل کرد.
یکی از شهرهای ستمدیده سوریه، قنیطره نام دارد که در سال 1967 توسط اسراییل اشغال و در سال 1973 به صورت کاملاً ویران شده آزاد شد. در طول عبور از این شهر ویران شده، آثار گلوله، خمپاره و تانک بر تمامی ساختمان‌‌ها کاملاً مشهود است. در حال حاضر این شهر خالی از سکنه است و هیچ بازسازی در آن صورت نگرفته تا به عنوان یک سند از آثار جنایات اسراییل به روی بازدیدکنندگان باز باشد.
اسراییل که منطقه جولان را همواره به عنوان سرزمین موعود خود می‌‌شمارد، در حمله به این منطقه کوشید آثار به جای مانده از کاوش‌‌های باستانی را به تمدن یهودی‌‌ها نسبت دهد، در حالی که معلوم شد این آثار متعلق به سوری‌‌ها است.
مردم سوریه نیز همانند لبنان تسلیم فشارهای اسراییل نشده و همچنان بر حاکمیت ملی و اجرای قطعنامه‌‌های شورای امنیت تاکید دارند. در طول عبور از مسیر بیروت به دمشق نیروهای حافظ صلح سازمان ملل (UN) معروف به کلاه آبی‌‌ها که بیشتر آنها را بلژیکی‌‌ها تشکیل می‌‌دادند، حضور چشمگیری داشتند.
اعضای هیات در دمشق با وزیر اطلاع‌‌رسانی سوریه دیدار و گفت‌‌وگو کردند. دکتر مهدی «دخل‌‌الله، در این دیدار عقب‌‌نشینی نیروهای اسراییل را نتیجه مقاومت مردم دانست وی درباره پرونده ترور رفیق حریری نخست‌‌وزیر لبنان گفت: هدف از این جنایت، ایجاد شکاف و اختلاف بین سوریه و لبنان و تضعیف سطح روابط آنهاست. اگر قرار باشد مبنای کار کمیته حقیقت‌‌یاب متکی بر فرضیات سیاسی باشد، مشکل موجود تداوم خواهد یافت، اما اگر این کمیته به صورت حرفه‌‌ای و مستقل به کار خود ادامه دهد، به نتایج موفقیت‌‌آمیز دست خواهد یافت.
وی با اشاره به این که سوریه خواهان کشف حقیقت درباره این ترور است، به پرسش خبرنگار ما در خصوص تیره‌‌گی روابط سوریه و لبنان و چگونگی حل آن این گونه پاسخ داد: مشکل ما در این کشور به برخی از شخصیت‌‌های لبنانی باز می‌‌گردد نه کشور لبنان به طور خاص. اگر برخی می‌‌گویند روابط ما با لبنان بحرانی است، یک لفظ مجازی به کار می‌‌برند، زیرا ما با لبنان مشکلی نداریم، بلکه بحران واقعی میان خود لبنانی‌‌هاست، برخی تمایل دارند از کشور سوریه دستاویزی برای اختلافات موجود و دامن زدن به آن استفاده کنند. ما در لبنان دستاوردهای زیادی داشتیم. پایان دادن به جنگ، آزادسازی جنوب این کشور از نیروهای اسراییل و بازسازی نهادها و سازمان‌‌ها در لبنان.
سخنان مهدی دخل‌‌الله در حالی بیان می‌‌شود که عبدالحلیم خدام معاون پیشین رئیس جمهوری سوریه با اعلام جدایی از دولت بشار اسد، مسئولان این کشور را به تلاش برای قتل رفیق حریری و ولید جنبلاط متهم کرده است. شبکه خبری العربیه مدتی پیش به نقل از خدام، بشار اسد را به ارتکاب اشتباهات پیاپی متهم کرده بود. این در حالی است که رئیس جمهور و مجلس سوریه ضمن رد اتهام‌‌های خدام، خواهان محاکمه وی به اتهام خیانت به سوریه شدند.
بشار اسد در گفت‌‌وگو با یک هفته نامه چاپ مصر (الاسبوع) خدام را به توطئه علیه خود متهم کرد و گفت: وی به عنوان رئیس جمهوری سوریه در برابر هیات تحقیق سازمان ملل متحد ظاهر نخواهد شد بشار اسد افزود: هدف از انتشار مطالب خدام علیه من درباره ترور حریری، ارایه یک بازی آشکار است و چنین اتفاقی هرگز رخ نداده است، زیرا در آخرین ملاقات من با حریری شخص دیگری حضور نداشت، بنابراین معلوم نیست این اتهام‌‌ها چگونه مطرح می‌‌شود؟
وضعیت مطبوعات سوریه
آزادی بیان و انتقاد از دولت بنا به گفته مسئولان وزارت اطلاع‌‌رسانی سوریه در این کشور آزاد است، به گونه‌‌ای که حدود یکصد نشریه هفتگی و ماهانه توسط بخش خصوصی منتشر می‌‌شوند که انتقادهای شدیدی از دولت می‌‌کنند و هیچ نظارتی نیز بر آنها اعمال نمی‌‌شود. قانون جدید رسانه‌‌های این کشور در حال تدوین است و به زودی به اجرا در خواهد آمد. طبق این قانون بخش خصوصی می‌‌تواند شبکه‌‌های ماهواره‌‌ای تاسیس کنند.
بزرگ‌‌ترین روزنامه‌‌های سوریه الثوره با 70 هزار تیراژ روزنامه تشرین با 50 هزار و روزنامه البعث نیز 40 هزار نسخه در روز منتشر می‌‌شوند. البعث ارگان حزب بعث سوریه است که حدود 52 درصد پارلمان این کشور را در اختیار دارد. نظام سیاسی این کشور سکولار است و 14 درصد جمعیت آن را مسیحی‌‌ها تشکیل می‌‌دهند.
زنان در پست‌‌های مدیریتی سوریه حضوری پررنگ دارند به گونه‌‌ای که حدود 11 درصد پارلمان این کشور را نمایندگان زن تشکیل می‌‌دهند همچنین دو وزیر زن، سه سفیر زن و چند پست مدیر کلی را نیز زنان از آن خود کرده‌‌اند.
با دعوت رئیس اتحادیه روزنامه‌‌نگاران سوریه، در مراسم گشایش نمایشگاه مطبوعات دمشق شرکت کردیم. در این نمایشگاه که در محل وزارت اعلام سوریه افتتاح شد، روزنامه‌‌های قدیمی سوریه که از سال 1937 میلادی منتشر شده‌‌اند، در معرض دید همگان قرار داشت. روزنامه البعث اولین نسخه‌‌اش در سال 1946 یعنی پس از پایان جنگ جهانی دوم به سردبیری "میشل عفلق" منتشر شد که این نسخه نیز در نمایشگاه توجه زیادی از مدعوین را به خود جلب کرد.
گفت‌‌وگو با رئیس سندیکای روزنامه‌‌نگاران سوریه
دکتر "صابر فلحوط" ربیس اتحادیه روزنامه‌‌نگاران سوری در جلسه پرسش و پاسخی که با حضور خبرنگاران ایران و سوریه برگزار شد، به پرسش‌‌های حاضرین پاسخ داد.
وی به آزادی بیان و مطبوعات این کشور اشاره کرد و گفت: نشریات در این کشور بدون سانسور و محدودیت منتشر می‌‌شوند.
در این نشست خبرنگار ما از "فلحوط" پرسید: با توجه به روند مذاکرات صلح خاورمیانه و پیچیدگی‌‌های مناسبات سوریه و لبنان، آیا ایستادگی این دو کشور در برابر اسراییل می‌‌تواند مانع از تحقق پروژه خاورمیانه بزرگ شود؟ وی پاسخ داد: اگر ما مطمئن نباشیم که مقاومت‌‌های ما در برابر توسعه‌‌طلبی‌‌های اسراییل نتیجه نمی‌‌دهد، مسلما خود را به زحمت نمی‌‌انداختیم و فداکاری نمی‌‌کردیم. پروژه خاورمیانه بزرگ خطای استراتژیک آمریکا است و به نفع تمدن غرب نخواهد بود، بلکه علیه اعراب و مسلمین است. ما معتقدیم این پروژه با ناکامی مواجه خواهد شد.
موضع‌‌گیری سخنگوی وزارت اعلام سوریه
دولت سوریه افکار عمومی این کشور را برای تحریم احتمالی شورای امنیت سازمان ملل متحد آماده کرده است. دکتر "نظار" سخنگوی وزارت اطلاع‌‌رسانی سوریه در ارزیابی خود از تحولات اخیر خاورمیانه به ویژه بحرانی شدن مناسبات با کشور لبنان گفت: ما از اتهام‌‌های اخیر که در پی ترورهای سیاسی در لبنان به سوریه وارد شده، خلاص نمی‌‌شویم. ما در این کشور 13 هزار کشته دادیم و بازسازی جنوب لبنان را آغاز کردیم، حتی صد میلیون دلار بدهی این دولت را طی دو ماه قبل پرداخت کردیم، اما پس از ترور رفیق حریری و جنجال تبلیغات غرب علیه ما، این گونه تصویرسازی شد که دولت سوریه در حال سقوط است که متاسفانه بسیاری از لبنانی‌‌ها نیز با این تصور، برگ‌‌های برنده خود را سوزاندند و آماده استفاده از این فضا علیه سوریه شدند.
وی که به پرسش خبرنگار ما پاسخ می‌‌داد، افزود: هدف از توطئه‌‌های اخیر، تغییر در جغرافیای سیاسی خاورمیانه است.
سخنگوی وزارت اطلاع‌‌رسانی سوریه با اشاره به این که نباید بین اوضاع سیاسی و اجتماعی تفاوت قایل شد، اظهار داشت: پرچم ما در لبنان از سوی برخی گروه‌‌ها سوزانده شد و در آرامگاه حریری به ما دشنام می‌‌دهند، اما ما روابط خوبی با همسایگان خود داریم و ارزش‌‌های منطقه‌‌ای به سادگی قابل حذف نیست.