نفوذ زنان در دربار شاه طهماسب

فریده شریفی
سلسله صفویه به عنوان یکی از سلسله‌های قدرتمند تاریخ ایران در سال 907ه.ق توسط شاه اسماعیل اول در تبریز تاسیس شد.
موسس آن از طرف پدر به شیخ صفی‌الدین اردبیلی و از طرف مادر به ترکان آق قوینلو انتساب می‌یافت. وی در طول حیات خود طی کشمکش‌های بسیار توانست وحدت و یکپارچگی را در کشور برقرار سازد و مرزهای ایران را از شمال تا قفقاز،‌ از جنوب تا خلیج‌فارس، از غرب تا بغداد و از شرق تا جیحون رساند. قدرت نظامی او که براساس قبایل قزلباش (قبایل شیعه مهاجر) قرار داشت با قدرت معنوی او که پیرطریقت بود در هم آمیخته و قدرتی یکپارچه را ایجاد کرده بود، ‌اما این قدرت با مرگ او در 19 رجب 930ه.ق خاتمه یافت و پسر خردسالش شهاب طهماسب اول به سختی توانست پس از به سلطنت رسیدن آن را حفظ نماید.
 این سیاست که به سختی و با ترفندهای اعمال شده از سو شاه طهماسب حفظ می‌شد پس از مرگ او در هم شکست و منجر به درگیری قبایل و سست شدن اساس سلطنت گشت. در این زمان زنان دربار که همواره در کنار منابع قدرت قرار داشتند و خود از هوش و ذکاوت بالایی برخوردار بودند به تکاپو افتادند تا شاید بتوانند به طرق مختلف این قدرت را حفظ کنند. شاه طهماسب زنان متعددی داشت که اختلاف نظر میان زنان و فرزندان وی از مشکلات مهم زندگی شاه صفوی به شمار می‌آمد. خاصه این که در سال‌های آخر عمر این اختلافات شدت گرفت و در این سنوات بیماری او جانشینی وی خود مشکل مضاعفی بود. در این بین هر دسته از امرای قزلباش نظر به یکی از پسران وی داشته و سرانجام این اختلافات به کشته شدن حیدرمیرزا و روی کار آمدن اسماعیل میرزا زندانی بیست ساله دژ قهقه منتهی گردید. از جمله زنان با هوش و با ذکاوت عصر صفویه پریخان خانم دختر بزرگ شاه طهماسب اول و خواهر شاه اسماعیل دوم و عمه شاه عباس اول می‌باشد. وی در 25 جمادی‌الاخر 955ه.ق به دنیا آمد و متخلص به حقیقی و از زنان مدبر و متنقذ و شاعره زمان خود بود.
وی که از مادری چرکسی به دنیا آمده بود نزد پدر دارای احترام و تقربی خاص بود و در آخرین روزهای زندگی شاه طهماسب با نفوذ زیاد در میان سران قزلباش کوشید تا نظر شاه را نسبت به حیدرمیرزا برادر ناتنی خود برگردانده متوجه اسماعیل میرزا برادر دیگر خود که زندانی قلعه قهقهه بود گرداند. پس از مرگ شاه طهماسب با کمک شمخال خان دایی خود و حسنیقلی خان روملو حیدرمیرزا را کشت و بلافاصله مامورینی را به قلعه قهقهه فرستاد تا اسماعیل میرزا را به قزوین آورده و بر تخت سلطنت نشانده و خود در طی این مدت اداره امور کشور را در دست داشت. در این زمان حیدرمیرزا در حالی که وصیت‌نامه‌ای از طرف پدر در دست داشت، به هنگام خروج از حرمسرا پریخان خان به همیاری جانب‌دارانش از خروج او جلوگیری کرده و وی در آغوش زنان رازی پای درآمد. سپس چند سوار ترکمن را برای آوردن برادرش گسیل داشت و تا زمان تاجگذاری رسمی او دمی از پای ننشست و با همان رویه گذشته به دخالت در امور دولتی پرداخت. وی با دخالت خود باعث ایجاد دو دستگی و پراکندگی در دستگاه صوفی شد، به این امید که شاید شاه اسماعیل دوم دست نشانده او خواهد شد و فرمانروای حقیقی خود او خواهد بود، ولی غافل از اینکه شاه اسماعیل پس از به سلطنت رسیدن، ‌نخستین کارش این بود که دست خواهرش را از کارها کوتاه نماید. پریخان خان به محض اطلاع دمی آرام ننشسته و به کارشکنی پرداخت و چون موثر نیفتاد، برادر تاجدارش را با دادن زهر از پای درآورد و با جانشینی محمدمیرزا (معروف به خدابنده) یکه‌تاز سلطنت شد. وی سعی داشت از ضعف محمدمیرزا که همانا بینایی وی بود استفاده کند، در حالی که محمدمیرزا پس از رسیدن به قزوین با آگاهی از خطری که از جانب وی او را تهدید می‌کرد و از طرف دیگر بیزاری مردم و فشار بزرگان دربار فرمان کشتن وی و خالویش شمخال خان را صادر کرد. در این زمان سلطان محمد به تحریم همسر خود خیرالنساء ‌بیگم ملقب به مهدعلیا که او نیز یکی دیگر از مدعیان سلطنت و نیز دشمن پریخان خانم به شمار می‌رفت توسط لله وی به نام خلیل‌خان افشار طرح قتل او را کشید. مهدعلیا مادر عباس میرزا دختر میرعبدالله خان والی مازندران بود که نسبش به سید قوام‌الدین مشهور به میربزرگ می‌رسد و شاه طهماسب او را در 974 به عقد پسر خود درآورد. وی که زنی قدرت‌‌طلب و کینه‌‌جو به شمار می‌رفت سعی داشت بر امرا و سرداران قزلباش فرمان براند و از ضعف نفس محمدمیزرا و همچنین از احترامی که وی برای او منظور داشت استفاده کرده و بر استبداد خود افزود و چون پری‌خان خان را سد راه خود می‌دید او را کشت.
به این ترتیب باید گفت که نقش زنان در دربار صفویه و ترسیم خط مشی سیاست‌های داخلی دربار در مقطع زمانی شاه طهماسب تا روی کار آمدن سلطان محمدخدابنده نقشی حساس و موثر بود که مقاله فوق فقط قسمت کوچکی از آن را به طور احتمال ترسیم کرد.
1- پریخان‌خانم- تاریخ مازندران –ج2- ص 72
2- خارات ظل السلطان- ج2- اساطیر- تهران- 1368
3- شرح حال فرهاد میرزامعتمدالدوله- ج1- تهران- زوار
4- سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین- ج3- تهران- نشر نی- 1377
5- قتل‌های سیاسی و تاریخی سی قرن ایران- ج1- تهران- پاسارگاد- 1379
6- قرات البلدان- ج4- تهران- دانشگاه تهران- 1368
7- منشات فرهاد میرزامعتمدالدوله- تهران- علمی- 1369