شانگهاى سپر دفاعى اوراسیا

محمد نورى
پس از جدال بزرگى که میان روسیه با امریکا و ناتو در پهنه قفقاز در گرفت براى جناح حریفان امریکا، فرصتى گرانبهاتر از اجلاس سازمان شانگهاى نیست ؛ سازمانى که در آن ۴ قدرت برتر؛ روسیه، چین، ایران و هندوستان به همراه چند کشور منطقه نظیر: قزاقستان، تاجیکستان، قرقیزستان و ازبکستان و پاکستان یکجا گرد هم آمده اند.
در تحلیل کشمکش قفقاز که از ۷ آگوست مرز کشورهاى عضو شانگهاى را فراگرفت تفاوت چندانى میان دیدگاه احمدى نژاد با هوجین تائو یا ولادیمیر پوتین وجود ندارد. نکته جالب اینجا است که هر دو منطقه اى که اکنون امریکا و ناتو در آن اردو زده اند یعنى افغانستان و گرجستان جزو قلمرو اصلى سازمان شانگهاى تعریف مى شوند. لذا این بار تهران، پکن و مسکو در «اجلاس دوشنبه» حول این اندیشه اجماع پیدا مى کنند که مداخله واشنگتن و ناتو در عرصه هاى امنیتى ، یک تهدید مشترک براى همه منطقه است که دامنه آن از سرحدات آسیاى مرکزى و قفقاز فراتر خواهد رفت.
در چنین شرایطى براى اعضاى مؤسس و ناظر سازمان شانگهاى راهى جز تنظیم یک سیاست بازدارنده یا طراحى یک ترتیبات امنیتى جدید براى منطقه باقى نمى ماند. روس ها در اجلاس شانگهاى تردیدى درخصوص همراهى دیگر قدرت هاى میهمان «اجلاس دوشنبه» براى ایجاد یک کمربند امنیتى مقابل امریکا ندارند زیرا تهران از قبل موضع خویش را در برابر سیاست هاى سلطه جویانه امریکا روشن کرده است و انتظار مى رود احمدى نژاد و رهبر روسیه دردیدار مهم شان در شهر دوشنبه حول یک ایده مشترک درباره تهدیدات غرب توافق کنند، چینى ها نیز که با زخم شورش هاى خونین تبت و حرکت انتقام جویانه امریکا وانگلیس در المپیک به اجلاس شانگهاى آمده اند بعید است که در ضرورت ایده امنیتى تهران و مسکو تردید روا بدارند. بنابراین براى همه میهمانان دوشنبه، اجلاس شانگهاى یک فرصت تاریخى براى تحکیم مرزهاى امنیتى شان در برابر تندبادهاى ناشى از یورش سیاسى بلوک غرب است.
در حساس ترین روزهایى که حکومت نومحافظه کاران در کاخ سفید به پایان خود نزدیک مى شود، سیاست بین الملل چهره اى مبهم و پیش بینى ناپذیر پیدا کرده است و در این فضاى مبهم دولت بوش ابزار ناتو را در دو بحران گرجستان و افغانستان وارد صحنه کرده است. لذا بیش از همه جمهورى هاى هم مرز این دو ناحیه بحرانى امیدوارند شانگهاى با ارائه سازوکار دفاعى جدید خاطر پریشان آنها را از برترى جویى رهبران ناتو آسوده سازد.
لذا اگر در اجلاس قبلى این سازمان در بیشکک احمدى نژاد، پوتین و جین تائو طرح تبدیل سازمان شانگهاى به حریفى براى ناتو را به صورت یک فرضیه مطرح کردند امروز بستر واقعى تبدیل این طرح به یک برنامه عملى فراهم شده است.
هشت سال تمام ایران و روسیه از همه روش هاى ممکن بهره جستند تا نومحافظه کاران امریکا و سازمان ناتو را از هجوم به سرزمین هاى شرق منصرف سازند اما هر اندازه آنها بر پیامد هاى سیاست میلیتاریستى واشنگتن تأکید ورزیدند گروه نومحافظه کاران تعرضات خویش به حریم منافع و امنیت ملى ایران ، چین و روسیه بیشتر وسعت دادند. نه گام هاى حسن نیت ایران در بحران هاى افغانستان و عراق، نه سیاستمداراى چین در تبت، تایوان و المپیک و نه چانه زنى هاى پوتین در نشست هاى گروه هشت و اجلاس هاى ناتو نتوانست جورج بوش و شرکاى او را به تجدید نظردر سیاست تحریم و تهدید وادارد.
نگرانى رقبا
ترکیب امروز اجلاس شانگهاى را همان رهبرانى تشکیل مى دهند که در نشست بیشکک با تنظیم بیانیه تاریخى این سازمان اقتصادى را در قامت یک نهاد امنیتى و دفاعى مطرح کردند. یعنى ولادیمیر پوتین از روسیه، محمود احمدى نژاد از ایران و هوجین تائو از چین. این ترکیب از رهبران منطقه درست است که بر اساس یک تقویم کارى سازمان شانگهاى گرد آمده اند اما چنان که اغلب ناظران غربى نیز تأکید کرده اند دستور کار این رهبران را در دوشنبه، وضع بحرانى منطقه بویژه حوادث رقت بار افغانستان و قفقاز رقم خواهد زد.
نخستین گزارش هاى ناظران از محل اجلاس حاکى از آن است که اغلب اعضاى شانگهاى اعم از اعضاى مؤسس و ناظر براولویت همکارى امنیتى و تشکیل پیمان هاى دفاعى برهمکارى اقتصادى و بازرگانى تأکید کرده اند و مذاکرات و مباحث میهمانان دوشنبه تاکنون آهنگ سیاسى داشته است.
وزارت خارجه کشورهاى غربى پیشاپیش از تصمیم هاى احتمالى اجلاس شانگهاى در زمینه بحران هاى قفقاز و افغانستان اظهار نگرانى کرده اند و حتى برخى منابع خبرى فاش ساخته اند که واشنگتن، شمارى از رهبران آسیاى مرکزى را از مشارکت در طرح هاى امنیتى پیشنهادى روسیه یا ایران و چین منع کرده است. البته امریکایى ها مشابه این حرکت را در اجلاس سال گذشته شانگهاى نیز دنبال کردند. وقتى که دیپلماسى روسیه و چین براى هدایت همسایگان آسیاى مرکزى به سوى ترتیبات امنیتى اقدام کردند محافل غرب آشکارا دولت هاى نوپاى این جمهورى ها را به قطع مراودات اقتصادى و اعمال فشار سیاسى تهدید کردند.
تا اجلاس ۲۰۰۷ بیشکک نگرانى اصلى غرب این بود که چین و روسیه به عنوان دو رکن اجلاس شانگهاى با گشودن چتر همکارى تجارى بازار بکر این منطقه را از حیطه نفوذ سرمایه گذاران اروپایى وامریکایى خارج سازد اما اکنون کانون این نگرانى، به همکارى هاى امنیتى درون شانگهاى معطوف شده است. روسیه و چین سال گذشته با برپایى اولین رزمایش شانگهاى مهم ترین گام را در مسیر تبدیل این سازمان به یک نهاد امنیتى برداشتند. این رزمایش از آن جهت توجه محافل غرب را به خود جلب کرد که اولین سنگ بناى همکارى امنیتى میان دو قدرت حریف لیبرالیسم را گذاشت. اهمیت این رزمایش را باید از قلم استراتژیست هاى اروپایى و امریکایى دنبال کرد که تاکنون ده ها مقاله و تفسیر هشداردهنده پیرامون آن درج کرده اند. هوجین تائو و پوتین براى این رزمایش که نام «مأموریت صلح - 2007» به خود گرفت همان اهداف سه گانه اى را تعریف کردند که بوش آن را براى عملیات هاى مهم منطقه اى خود و شرکایش در جنگ ترور برگزیده است یعنى مبارزه با پدیده تروریسم، افراط گرایى و جدایى طلبى. گویى کرملین در چشم انداز این رزمایش روزهاى پرتنش امروز با غرب در قفقاز را پیش بینى کرده بود که به صراحت اعلام کرد هدف نهایى رزمایش هاى شانگهاى جلوگیرى از دخالت نیروهاى فرامنطقه اى در مقدرات سیاسى آسیاى مرکزى خواهد بود.
انتخاب‌هاى پیش‌رو
انتظار مى رود در اجلاس شهر دوشنبه، کلید پروژه هاى تازه اى از رزمایش هاى مشترک و همکارى هاى امنیتى زده شود. آن گونه که منابع روسى گفته اند در این مرحله از فعالیت شانگهاى اکیپ هاى امنیتى کشورهاى عضو نقش برجسته اى را برعهده گرفته اند و هم اکنون پیش نویس چند رشته توافق و تصمیم براى همکارى استراتژیک بویژه میان سه قدرت روسیه و چین و ایران مهیا شده است. در این راستا سازمان شانگهاى ستاد مرکزى و مقرهاى خود را در پایتخت هایى قرار داده است که همجوار دو بحران بزرگ قفقاز و افغانستان هستند. به باور ناظران سیاسى در این میان مهم ترین پروژه اى که حیات سازمان شانگهاى را تهدید مى کند طرح گسترش ناتو به سوى شرق است طرحى که با جنگ گرجستان ابعاد تازه اى یافت. این پروژه در صورت اجرا سازمان شانگهاى را در یک محاصره سیاسى قرار مى دهد زیرا ناتو ایستگاه هاى بعدى خویش را درست در نقطه اى تعیین کرده است که قلب سرزمین هاى تحت پوشش شانگهاى است.
در این محیط پر کشمکش خانواده شانگهاى حتى براى اثبات هویت خویش ناگزیر است نقشه عبور از پروژه گسترش ناتو به شرق را مشخص کند. در وضعیت فعلى اروپا و امریکا براى ملحق کردن شمارى از جمهورى هاى داخل قلمرو شانگهاى بویژه اوکراین و گرجستان خیز برداشته اند و چنان که این طرح با موفقیت پیش رود آنها گام هاى بعدى را بلندتر برخواهند داشت. اکنون پس از اوکراین و گرجستان ، ناتو لیست بلندى از جمهورى ها را در طرح همکاران خویش گنجانده که همسایه دیوار به دیوار سه قدرت ایران، روسیه و چین هستند در این راستا مى توان به کارت هاى دعوت ناتو به آذربایجان یا ارمنستان و چندین جمهورى دیگر اشاره کرد که اکنون در قالب طرح هایى مانند مشارکت در واحد صلح این سازمان حتى ضیافت هاى دوره اى را به نام هفته ناتو برگزار مى کنند.
نباید از نظر دور داشت که اقتدار سازمان شانگهاى علاوه بر عواملى مثل رشد اقتصادى یا گستردگى وسعت سرزمینى اعضا در رقابت با سازمان هاى موازى رقم خواهد خورد و در وضع فعلى جدى ترین رقیب شانگهاى همانا پیمان آتلانتیک شمالى است. از آنجا که شاهرگ قدرت شانگهاى در سرزمین هاى طلایى آسیاى مرکزى قرار دارد، حضور ناتو در این ناحیه فعالیت شانگهاى در این منطقه را بى معنى مى کند.حوزه اى که شانگهاى به عنوان «قلمرو فعالیت» خویش برگزیده است یعنى کشورهاى آسیاى مرکزى و اوراسیا هنوز از معضل «خلأ بزرگ» سیاسى رنج مى برد و همه حریفان ایران، روسیه و چین در غرب ابزارهاى سیاسى واقتصادى خود را براى رسیدن به آن خلأ به کار بستند. هنر مدیریتى شانگهاى و رمز موفقیت آن به این بسته است که اقلیم فتح نشده شوروى سابق را از حیطه نفوذ مدعیان غرب خارج کند.
به باور کارشناسان ، یک اراده سیاسى لازم است تا شانگهاى را در روزهاى پایانى جناح نظامى گراى کاخ سفید به بهره جویى کامل از فرصت کنونى سوق دهد . شانگهاى درحالى چتر نفوذ خود را در آسیاى مرکزى گشوده که کشورهاى این منطقه در نارضایتى و نگرانى شدید از کشمکش غرب با روسیه قرار دارند . دست کم در سه پایتخت بیشکک و تاشکند و دوشنبه که شانگهاى آنها را مرکز استقرار خود قرار داده است این نارضایتى با صداى رسا بیان مى شود.