نمایی از اصلاحات سیاسی در خاورمیانه

روح‎الله حسنی
زمانی که یک رهبر عرب، رییس اطلاعات خود را برکنار می‎سازد این بدان معنی است که یکسری از تزلزل‎های پنهان داخلی، در حال نمود است. همان گونه که امروز این مساله مثل یک توفان، اصلاحات سیاسی جهان عرب را در معرض خطر قرار داده است.
روز پنجم ماه مه، ملک عبدالله پادشاه اردن رییس اطلاعات ملی اردن «جز سعد خیر» را از کار برکنار کرد. اگرچه سعد خیر برای مهارت و تجربه گسترده‎اش در عملیات‎های ضد تروریستی بسیار مورد احترام بود، اما پادشاه اردن بر این باور بود که وی مانعی در راه رسیدن به اصلاحات اقتصادی و سیاسی کشور است، بنابراین بسیار آسان و بی‎هیچ تعارفی او را از سمت ریاست سازمان اطلاعات کنار گذاشت. به اعتقاد ملک عبدالله شروع اصلاحات سیاسی و اقتصادی اردن از همین تابستان بوده و اگر مانعی در ادامه روند آن به وجود آید ملت همچنان در سیه‎روزی‎های غیردموکراتیک بسر خواهد برد.
این یکی از حرکت‎های نوین اردن بود که به عنوان آخرین مدرک از جنگ اصلاحات با انجماد سیاسی گذشته در دنیای عرب نمایان شد. جنگی که در سوریه، لبنان، عربستان و مصر نیز امروز دیده می‎شود. اکنون شاهدیم که بسیاری از کشورهای عربی تمایل به برقراری دموکراسی در کشورشان دارند و برای اصلاح کردن قوانین و ساختارهای قانونی گذشته خویش در تلاشند. اما حوادث اخیر اردن یادآورنده آن است که در جوامع عربی، در نهایت اغلب کارهای سیاسی، موضعی و موقتی هستند.
به عنوان مثال ملک عبدالله شش سال از رفرم سیاسی طرفداری کرد، اما در طی این مدت بخاطر مخالفت‎های داخلی نتوانست به پیشرفت‎ها قابل قبولی دست یابد. از سوی دیگر اکنون که وی تصمیم گرفته است پرشتاب‎تر از قبل حرکت کند و اصلاحات سیاسی و اقتصادی را دچار دگرگونی‎های اساسی نماید آشوبگرانی در مخالفت با سیاست‎های وی فضای سیاسی و اجتماعی کشور را دچار تشنج می‎کنند و با وارد کردن شوک‎های تروریستی ملت را در رسیدن به اصلاحات اساسی دلسرد می‎کنند.
گفتنی است سعد خیر به عنوان دومین مرد قدرتمند اردن بطور گسترده‎یی مورد احترام عموم بود و ریاست سازمان اطلاعات که در کثر کشورهای عربی از جایگاه ویژه برخوردار است، را بر عهده داشت. سرویس‎های اطلاعاتی در اغلب کشورهای عربی آنچنان از اهمیت بالایی برخوردارند که اگر فردی از جانب آنها پشتیبانی شود می‎تواند برای مدت‎های بسیار طولانی از قدرت سیاسی ویژه‎یی برخوردار باشد. در این بخش شبکه‎های اطلاعاتی گسترده‎یی وجود دارند که از نفوذ بسیار نامحدودی در منفذهای سیاسی و اقتصادی برخوردارند که می‎توانند همچون اهرم سیاسی قابل توجهی، سیاست کشور را در دست داشته باشند.
سعد خیر در این سرویس اطلاعاتی یکی از موثرترین و بانفوذترین اشخاصی بود که در نزد جورج تنت رییس سابق سازمان جاسوسی امریکا (سیا) از اهمیت ویژه‎یی برخوردار بود و همیشه از سوی وی حمایت و پشتیبانی می‎شد. اما ملک عبدالله علی‎رغم تمام تجربه و محبوبیت وی، او را از ریاست اطلاعات برکنار و به سمت مشاور امنیت ملی منصوب نمود. جایی که وی می‎تواند به تلاش‎های ضد تروریسم سابق خود ادامه دهد. این حرکت پادشاه اردن بسیاری از سیاستمداران را در سردرگمی خاصی رها ساخت. اگر چه وی طی دو ماه اخیر گام‎هی دیگری نیز برای وارد ساختن شوک سیاسی و مات و مبهوت کردن جامعه اردن برداشته است. از جمله این حرکات می‎توان به تشکیل دولتی جدید در اوایل سال اشاره کرد که در آن اصلاح‎طلبان از جایگاه ویژه‎یی برخوردارند.
همچنین منصوب کردن رییس جدید کاخ سلطنتی و تغییر رییس امنیت ملی را نیز می‎توان از جمله تلاش‎های خیره کننده ملک عبدالله دانست. از آنجایی که این اقدامات به دنبال سفر ماه مارس گذشته ملک عبدالله به واشنگتن صورت گرفت، زمزمه‎هایی بر سر زبان‎های مردم اردن افتاد که معتقد بودند این حرکات در نتیجه فشار امریکا بر اردن صورت گرفته است. اگرچه مدارک قابل توجهی در این زمینه دیده نشده و در واقع می‎توان گفت زمانی که ملک عبدالله به تشریح طرح‎های اصلاحی خود در اجلاس ماه مارس در کاخ سفید پرداخت جرج بوش رییس جمهوری آمریکا با آنها موافقت کرد، اما هشدار داد که این امر باید آرام و بتدریج صورت گیرد.
در این هنگام ملک عبدالله دریافت که همه موسسات موجود در کشور به اتفاق با طرح‎های وی و با برنامه اصلاحی موافق نیستند تا جایی که یکی از مشاوران ارشد او گفت: اکنون یک جناح، مخالفت جناح دیگر است و یک بخش آنچه را که بخش دیگر انجام می‎دهد قبول ندارد. زمانی که پادشاه تصمیم گرفت تا با به وجود آوردن یک تیم اصلاح‎طلب که سخت کار می‎مند برنامه‎های اصلاحی‎اش را به پیش ببرد مردم در بهت و حیرت باقی ماندند. در این مسیر می‎بایست بسیاری از موانع مادی و معنوی کنار گذاشته می‎شدند تا هیچ مشکلی برای رسیدن به اصلاحات وجود نداشته باشد. این مشاور ارشد گفت در این شرایط بود که ملک عبدالله تصمیم گرفت تا رییس اطلاعات و رییس امنیت ملی را از کارشان برکنار کند و به سمت های دیگر منصوب نماید.
وی در این باره می‎گوید: موسسات و سازمان‎های اطلاعاتی می‎خواستند همچنان مستحکم به کارهایشان ادامه دهند و از نفوذشان برای ادامه اهدافشان استفاده کنند. آنها احساس می‎کردند که با بازگشایی درهای سیاسی کشور به روی اصلاحات، قدتشان را از دست خواهند داد. آنها موضوعات سیاسی و امنیتی را سر در گم کرده و قاعده آنها را بر هم زده بودند. در این بخش از دنیا (خاورمیانه) اطلاعاتی بودن، چیزی است که آنها همیشه می‎خواستند باشند و قدرت و نفوذشان را از آن کسب کنند. آنها دوست داشتند برای ابد در سرویس های اطلاعاتی باقی بمانند تا از گزند تنش‎های سیاسی در امان باشند.