در سایه سار کلام رهبری (بخش دوم)

رضا رفیع
«از خودخواهی‎ها باید استغفار کنیم. خودخواهی، نقطه مقابل خودخواهی است. دل خودخواه به همان اندازه که خودخواه و خودپرست است، از خداخداهی و خداپرستی دور است. این خودخواهی به معنای وسیع کلمه، شامل حمایت از خود، از حزب خود، از جناح خود، از خویشاوند و وابسته خود و از دوست و رفیق صمیمی خود می‎شود. حمایتی بی‎استدلال و متعصبانه و حمیت‎آمیز. بسیاری از اختلافات جامعه سیاسی ما ناشی از همین اشکال است.»
- مقام معظم رهبری
مولی علی(ع) در نهج‎البلاغه، آنجا که به بیان این اصل متقن الهی و انسانی می‎رسد که: «آنچه را بر خود نمی‎پسندی، بر دیگران نیز را مدار»؛ بلافاصله در ادامه آن به مووضع «خودخواهی» می‎پردازد و می‎فرماید: «و اعلم ان الاعجاب ضد الصواب و آفه الالباب»؛ یعنی بدان که خودبینی، آدمی را از راه راست برمی‎گرداند و آفت عقل است.
خودخواهی و خودپسندی و خودبینی
این هر سه به کفر می‎کشد تا دانی
در جایی دیگر نیز از همان حضرت روایت شده که: «عجب المرء بنفسه احد حساد عقله»؛ یعنی خودپسندی انسان یکی از اموری است که با عقل وی حسادت و دشمنی می‎ورزد.
«خودبینی» ریشه در نفس و هوای نفسانی انسان دارد. این ضعف و نقصان فکری و روحی، آسان‎ترین هموار‎ترین نقطه نفوذ شیطان به ساحت آسمانی وجود انسان است. چرا که انسان خودبین در حقیقت از مقام و منزلت خدای خویش غافل است و این غفلت، خود زمینه‎ساز تسلط شیطان بر پهنه افکار و اعتقادات آدمی است.
رسول گرامی اسلام فرمود: «اعدی عدوک نفسک التی بین چنبیک»؛ بالاترین دشمنان تو همان نفس اماره و احساسات سرکش توست که از همه به تو نزدیکتر و در میان دوپهلوی تو قرار گرفته است. صائب تبریزی، برگردان این کلام زیبا را، شیرین و دلنشین به نظم درآورد است:
بستر راحت چه اندازیم بهر خواب خوش
ما که چون دل، دشمنی داریم در پهلوی خویش
رهبر معظم انقلاب، در ادامه مباحث معرفتی و اخلاقی که در دیدار صمیمی خود با کارگزاران حکومت مطرح نمودند، با اشاره به رذیلت اخلاقی «خودخواهی»، ازآن به عنوان یک منش اخلاقی در جبهه مقابل «خودخواهی»، نام بردند و ریشه بسیاری از مناقشات و اختلافات موجود در عرصات فکری و سیاسی را در پیروی از این رویۀ سوءاخلاقی دانستند. در وجود هر فرد و جامعه‎ای که درجات خدابینی و خداخواهی تنزل پیدا کند، به همان میزان بر اثر غفلت پیش آمده، توجه به خود نفسانی و خودبینی زمینی افزایش پیدا می‎کند؛ چرا که این دو مقوله اساساً از دو آبشخور منفک و نامتجانس با یکدیگر نشأت می‎گیرند و هرگز جمع شدنی نیستند. تمام بزرگان و اولیای الهی با پا گذاشتن بر روی خودبینی‎های نفسانی خود، درجات و مراتب عظمای خداطلبی و خداخواهی را طی طریق کرده‎اند. سعدی در کتاب بوستان خود، به ذکر داستانی از «بایزید بسطامی» می‎پردازد که چو از گرمابه بیرون آمد...
یکی طشت خاکسترش بی‎خبر
فرو ریختند از سرایی به سر
این عارف واصل، بی آنکه روی در هم کشد و بنالد، کف دست به شکرانه بر سر و روی خویش می‎مالد و سعدی در اینجا می‎گوید:
بزرگان نکردند در خود نگاه
خدابینی از خویشتن بین مخواه
حضرت آیت‌الله خامنه‎ای در حوزه غفلت‎ها و خطاهایی که در سطح مدیران و دولتمردان کشور مطرح است، به ارائه پنج سرفصل معرفتی پرداختند و استعفار از این موارد غفلت‎زا را در جهت اصلاح جامعه و تادیه حقوق افراد آن لازم و ضروری دانستند. غفلت‎ و بی‎خبری از جمله صفات ناپسند اخلاقی و انسانی است که مانع رسیدن افراد به کمال مطلوب و بازماندن آنان از قافله سعادت و سلامت شده و نهایتاً موجبات افسوس و حسرت آدمی را فراهم می‎آورد.
عطار نیشابوری در «اسرارنامه» حکایت شخص ناشنوایی را نقل می‎کند که در راه می‎خوابد، به امید آنکه پس از مدتی بیدار شده، همراه کاروان به راه خود ادامه دهد. اما او را چنان خوابی درمی‎گیرد که هرگز از آمدن و رفتن کاروان خبردار نمی‎شود. و چون بیدار می‎شود، بیداری او توأم با حسرت و دریغ و احساس تغابن همراه می‎گردد.
چو شد بیدار، خواب از دیدگان رفت
بدو گفتند ای کر، کاروان رفت
چرا خفتی که کرد آخر چنین خواب
که بگذشتند همراهان اصحاب
ز خود غافل مشو در هیچ حالی
که تا هر ساعتی گیری کمالی
با عنایت به خطرات افزون «غفلت» است که مقام رهبری، کارگزاران حکومت را از تخلق به آن برحذر می‎دارند و در سرفصل‎هایی که فراروی ایشان می‎گشایند، به بیان تیتروار مواردی می‎پردازند که اگرچه از فرد صادر و ساطع می‎شود، اما چون به دلیل جایگاه سیاسی و اجتماعی شخص، آثار فراگیر و گسترده آن دامنگیر تمام جامعه و شهروندان آن می‎شود، توجه به آنها و گریز و پرهیز این غفلتها و استغفار از آنها برای دولتمردان و کارگزاران حکومت اسلامی لازم و ضروری است.
1. رهبر معظم انقلاب، در تعریف خصیصه غیردینی «خودخواهی»، آن را از حیطه و حوزه تعریف فردی‎اش خارج نموده و در عرصه و گستره کلان‎تر و بزرگتری در میدان معرکه سیاست و اجتماع مطرح کرده و از مصادیق بازار این نوع خودخواهی، مواردی چون حمایت متعصبانه و بی‎استدلال اهل سیاست و حکومت از خود، از آشنایان همفکر و همراه خود و از حزب سیاسی متبوع خود عنوان نمودند و آنان را از غفلت در برابر خودخواهی به معنای وسیع کلمه برحذر داشتند.
2. ایشان همچنین اجتناب از «اختلاف» را محور عمده و اساسی تمام فعالیت‎های سیاستمداران کشور اعلام کردند و آن را گاه ناشی از برانگیختن احساسات قومی، مذهبی و سیاسی دانستند و گاه بر اثر تبدیل اختلافات فکری به کشمکش‎های اغواگرانه و بی‎حاصل، که در هر شکل و صورتی که دارد، باید به شدت از آن پرهیز و دوری کرد، چه این خود گناهی بزرگ و آفتی سترگ برای یک جامعه اسلامی به حساب می‎آید: «از جمله گناهانی که مسئولان باید از آن استغفار کنند، بی‎اعتنایی در مقابل اختلافات است.»
در کتاب شریف «نهج الفصاحه» از قول رسول گرامی اسلام(ص) روایت شده است که ایشان فرمود: «اتقوالله و اصلحوا ذات بینکم.»، از خدای بترسید و جلو اختلافات همدیگر را بگیرید. همچنین از آن رسول آفتاب نقل شده است که: «من جادل فی خصومه بغیر علم لم یزل فی سخط الله حتی ینزع» یعنی هر کس که بی‎جهت و ناآگاهانه مناقشه کند، تا وقتی که دست برنداشته، مورد غضب خدا قرار دارد. و شاید به همین اعتبار است این کلام معروف که: «لو سکت الجاهل رفع الاختلاف»!
بسیاری از مناقشات اختلاف برانگیز، یا بر اثر ورود جاهلانه به مباحثی است که در حد تخصص و معرفت انسان نیست و یا ورود نادرست و جنجال را به مقولاتی است که نیازمند بحث و فحصی کارشناسانه از سوی اهل علم و خبرگان آن است. در همین راستا و با عنایت به همین معناست که رهبری انقلاب می‎فرماید: «اختلافات فکری ایرادی ندارد و بنده به معنای حقیقی کلمه و به معنای وسیع آن به آزادی بیان معتقدم: اما اگر حرفها و مسائلی که محل طرح و استدلال و بحث درباره آنها مجامع کارشناسی و تخصصی است، به صورت اغواگرانه در محافل عمومی مطرح شود، نمی‎توان این کار را آزادی بیان نامید.» و این اشاره به همان کلام ساده اما حکمت‎آموز بزرگان فرهنگ و ادب ما دارد که می‎گوید: «هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد».
اختلاف بین ارکان حاکمیت و شکاف انداختن میان مسئولان اصلی کشور که باید از تمام انرژی و اهتمام خود به صورت جمعی، متمرکز و هماهنگ و هدفمند برای ساختن و پیشبرد اهداف و آرمان‎های جامعه استفاده کنند، لطمه‎ای بزرگ و مخرب بر ارکان استقلال و آزادی و اقتدار ملی جامعه و حکومت اسلامی وارد می‎آورد. و از چنین اختلافات مصیبت‎بار و تشتت‌آفرینی است که به تعبیر رهبر معظم انقلاب. باید از آن استغفار و در پیشگاه خداوند تبارک و تعالی نسبت بدان توبه و ابراز ندامت کرد. افزایش بصیرت و معرفت معنوی خداشناسانه و دوری و پرهیز از خودخواهی و خودپسندی، راز و رمز موفقیت در نیل به انسجام و وحدت و در امان ماندن از اختلافات بنیان سوز در سطح جامعه و گروه‎ها و گرایش‎های سیاسی و کارگزاران دلسوز حکومت است. و چه خوش گفت حضرت «مولانا» که:
در کف هر یک اگر شمعی بدی
اختلاف از گفتشان بیرون شدی
تا این چراغ معرفت و تا این مصباح هدایت در کف مردم ما و مسئولان ما باشد، ردپای هیچ اختلاف و انشقاقی در گفتار و رفتر آنان به چشم نخواهد خورد. با اتکاء و اتکال به همین نور خدایی و اجتناب از ظلمت خودبینی در عرصه‎های اجتماعی و سیاسی است که با وجود تمام تلاش‎های وسیع دشمن در سالهای اخیر برای ایجاد اختلاف و شکاف در ارکان حاکمیت، همچنان که رهبر معظم انقلاب عنوان نمودند، با هشیاری برخی مسئولان، راه بر پیشرفت و نفوذ این توطئه سد شد. آری، به «اتفاق» جهان می‎توان گرفت.