تحریم و حمله کارساز نیست

حمیدرضا ابک
سیدمحمد خاتمی رئیس موسسه گفت‌وگوی تمدن‌ها و فرهنگ‌ها، دیروز در مراسم افتتاحیه دومین نشست اجلاس «اتحاد تمدن‌ها» در دوحه قطر سخنرانی کرد. خاتمی که روز جمعه تهران را به مقصد دوحه ترک کرده بود،‌ روز شنبه در گفت‌وگوی تلویزیونی با شبکه الجزیره شرکت کرد و دیروز هم به پرسش‌های روزنامه قطری «الشرق» پاسخ گفت. خاتمی در حاشیه این نشست با کوفی عنان، دبیر کل سازمان ملل متحد و شیخ حسن‌بن محمدبن علی آل ثانی مشاور فرنگی موسسه «پرورش، علوم و توسعه جامعه» قطر نیز دیدار کرد و قرار است در روزهای بعدی دیداری با شیخ حمدبن خلیفه آل‌ثانی امیر قطر داشته باشد. رئیس موسسه گفت‌وگوی تمدن‌ها و فرهنگ‌ها در سخنرانی خود قرار می‌دهند.» وی با اشاره به ظهور ناسیونال سوسیالیسم هیتلری از دل ایده ابرمرد آرمانی فریدریش نیچه (فیلسوف آلمانی قرن نوزدهم) و کشتار هزاران یهودی و غیریهودی در جنگ جهانی دوم به این نکته اشاره کرد که گرچه غربی‌ها بحق مفتخرند که نازیسم و فاشیسم را در عرصه حیات ملی خود منزوی کرده‌اند اما نمی‌توانند انکار کنند که این دو پدیده هنوز هم در صحنه روابط بین‌الملل، در قالب‌ خشونت، خودمداری، سرکوب و اشغال به حیات خود ادامه می‌دهد. خاتمی با اشاره به واکنش‌های مسلمانان در قبال انتشار کاریکاتورهای توهین‌آمیز نشریه دانمارکی، اتفاقات اخیر را مصداقی عبرت‌آموز دانست و در باب نسبت آزادی بیان و مقدسات گفت: «اهانت و ناسزاگویی، آن هم به مقدسات، مصداق اندیشه و آزادی بیان نیست، بلکه عملی است مجرمانه،‌ چون ضرب و شتم و شکنجه.» خاتمی انفجار حرمین شریفین سامرا را زنگ خطری در دنیای پر از سوءتفاهم امروز دانست و اشاره کرد که اتفاقاتی از این دست علاوه بر حرمت‌شکنی و منطق‌ستیزی، می‌تواند منشاء تعارض‌های غیرقابل مهار گردد و بشریت باید با هوشیاری در برابر این جنایت‌ها و انحراف‌ها بایستد. دومین نشست اجلاس «اتحاد تمدن‌ها» به همت گروه عالی‌رتبه اتحاد تمدن‌ها (AOC) تا روز نهم اسفندماه (28 فوریه) در قطر ادامه خواهد داشت. این نشست با سخنرانی امیر قطر و دبیر کل سازمان ملل متحد آغاز شد و خاتمی به عنوان سخنران مراسم افتتاحیه در آن سخنرانی کرد. میزبان نشست دوم شیخه موزه بنت ناصرالمسند، همسر امیر قطر بوده است. گروه عالی‌رتبه اتحاد تمدن‌ها (AOC) با پیشنهاد ساپاته‌رو نخست‌وزیر اسپانیا و حمایت دولت ترکیه و تایید دبیر کل سازمان ملل متحد در سال گذشته میلادی شکل گرفت. کوفی ‌عنان پس از تایید این طرح دستور تشکیل گروه هجده نفره‌ای را برای پیشبرد اهداف این طرح صادر کرد. ریاست این گروه به صورت مشترک به عهده فدریکو مایور مدیر کل اسپانیایی سابق یونسکو و محمد آیدین وزیر مشاور در دولت ترکیه است. سیدمحمد خاتمی، اوبر وردین وزیر خارجه سابق فرانسه، کارن آرمسترانگ مورخ انگلیسی، علی‌العطاس وزیر خارجه اندونزی،‌ انریکه ایگلسیاس رئیس سابق بانک توسعه قاره آمریکا،‌ موزه بنت ناصر‌المسند، همسر امیر قطر، ویتالی نائومیکن رئیس موسسه مطالعات راهبردی مسکو و اسقف دزموند توتو از رهبران جنبش سیاهان آفریقای جنوبی و آرتو اشنیر رهبر میانه‌رو یهودیان آمریکا از اعضای این گروه بین‌المللی‌اند. قرار است این گروه هجده‌نفر تا پایان سال 2006 میلادی طرح‌های عملی خود را برای کاهش درگیری‌ها و جنگ‌ها در دنیا و نزدیک‌تر کردن فرهنگ‌ها و تمدن‌ها به دبیرکل سازمان ملل متحد تحویل دهند. گمان می‌رود هدف اصلی نشست‌های اجلاس «اتحاد تمدن‌ها» که دومین آنها در قطر برگزار می‌شود، رایزنی و هم‌اندیشی برای شناسایی وضع موجود در حوزه نسبت‌های میان تمدنی و فرهنگی در جهان امروز و ارائه پیشنهاد و راهکار برای ارتقای سطح اهداف صلح‌آمیز سازمان ملل متحد در این حوزه باشد.
نخستین نشست اجلاس «اتحاد تمدن‌ها» اوایل آذرماه سال جاری با حضور مقام‌های سیاسی سابق کشورهای مختلف و تعدادی از شخصیت‌های بلندپایه فرهنگی جهان در جزیره ماریوکای اسپانیا برگزار شد. خاتمی در اجلاس مایورکا به مفهوم اتحاد و ائتلاف را به گونه‌ای درک کرد که باعث ایجاد سوءتفاهمی مبنی بر ضرورت ادغام همه فرهنگ‌ها و تمدن‌ها در تمدن و فرهنگ غربی شود. بلکه باید این ائتلاف را به صورت مصداقی و در مواجهه با موضوعاتی مثل استقرار عدالت و مبارزه با تروریسم شکل داد. این گونه است که گفت‌وگوی تمدن‌ها مقدمه‌ای برای این ائتلاف می‌شود. پیشنهاد خاتمی در اجلاس اول بازتاب‌‌های مثبت فراوانی داشت. به گونه‌ای که طرح او در باب نسبت گفت‌وگو و اتحاد تمدن‌ها و ایده مکمل بودن این دو مفهوم در قطعنامه پایانی اجلاس گنجانده شد. حالا خاتمی به قطر آمده بود تا پیام‌آور صلح مسلمانانی باشد که از خشونت و ترور به تنگ آمده‌‍اند و این روزها داغدار اهانت‌هایی هستند که دیگران به دین و آئین‌شان روا داشته‌اند.
گفت‌وگو با الجزیره
حضور خاتمی در قطر بیش از آنکه موضوعی فرهنگی برای ارباب اندیشه باشد، سوژه‌ای سیاسی برای اصحاب رسانه بود. خبرنگار شبکه تلویزیونی الجزیره به سراغ خاتمی آمده بود تا فارغ از بحث‌ گفت‌وگو یا نزاع تمدن‌ها از او درباره مسائل دیپلماتیک پیشاروی ایران در حوزه مسئله هسته‌ای بپرسد. گویا تلاش خاتمی برای ارائه چهره‌ای کاملاً فرهنگی از یک روشنفکر جهان اسلام هنوز به نتیجه قطعی نرسیده است و رسانه‌ها هنوز هم از او توقع موضع‌گیری در باب مسائل سیاسی دارند. خاتمی در گفت‌وگو با خبرنگار الجزیره ضمن اشاره به سابقه بحث مذاکرات هسته‌ای ایران در دوره خودش گفت: «ما نه خواهان ساخت سلاح‌های اتمی هستیم و نه به دنبال آن هستیم. دانشمندان ایرانی در سال‌های گذشته تلاش کردند به ظرفیت فنی دست یابند که البته این ظرفیت بر اساس قواعد بین‌المللی است. منتها معتقدم در عین حال که باید حق دستیابی ایران به این فناوری به رسمیت شناخته شود، ایران هم باید مسیری را در پیش بگیرد که در آن بتواند از طریق تفاهم و با دادن اعتماد به کسانی که نگران داشتن سلاح اتمی ایران هستند،‌ این مشکل را حل کند.» خاتمی پیشتر و در مصاحبه با رسانه‌های داخلی بر ضرورت رفتار توام با تدبیر و مدارا از سوی مسئولان برای پیشبرد مسائل هسته‌ای تاکید کرده بود و گفته بود بایدت مراقب باشیم شرایط به گونه‌ای نشود که از نظر حقوقی، از طرف جامعه بین‌المللی از حق برخورداری از انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای محروم شویم. اما در مصاحبه با خبرنگار الجزیره روی سخنش را به سوی جامعه بین‌المللی برگرداند و گفت: «به خصوص به اروپایی‌ها می‌گویم که مصلحت آنها و منطقه است که مسئله به صورت مسالمت‌آمیز و در داخل آژانس و براساس قوانین مشروع بین‌المللی حل شود و خدای ناخواسته این مسئله به یک بحران تبدیل نشود.»
خاتمی به تبعات ممکن بحرانی شدن پرونده ایران اشاره کرد که گرچه این بحران دامن ایران را خواهد گرفت و برای ما زیانبار خواهد بود و ما هم از آن استقبال نخواهیم کرد اما دنیا هم نباید از خاطر ببرد که دامنه این بحران بسیار فراتر از ایران خواهد بود و اروپا و جامعه بین‌المللی را هم دچار خسارت و زیان خواهد کرد. خاتمی گفت: «گمان می‌کنم تصمیم نهایی دنیا با توجه به این مسئله اتخاذ شود و آنها حاضر نشوند بهای سنگینی در این باره بپردازند.» خبرنگار الجزیره که گویا به مراد دلش رسیده بود در همین لحظه از خاتمی درباره چگونگی و منشاء این بحران سئوال کرد که منظور شما از این بحران دقیقاً چیست؟
رئیس‌جمهور سابق ایران در پاسخ ضمن تصریح این نکته که ایران هنوز سلاح هسته‌ای ندارد و آمادگی و قصد انجام چنین کاری ندارد این پرسش را مطرح کرد که چرا آمریکا و اروپا به قدرت‌های اتمی منطقه فشار نمی‌آورند؟ چرا دولتی مثل اسرائیل می‌تواند سلاح هسته‌ای داشته باشد و دیگران نمی‌توانند. به زعم خاتمی رفتار ناعادلانه و سیاست‌های دوگانه جوامع غربی منشاء بحران در منطقه خاورمیانه بوده است. موضع خاتمی در مورد تهدیدهای جدی آمریکا و اسرائیل هم همان بود که در بهمن ماه و در مصاحبه مطبوعاتی حاشیه نشست «گفتمان اسلام و غرب» در مالزی اعلام کرده بود. وی با اشاره به قیمت بالای نفت در جهان و نیاز مبرم کشورهای صنعتی به نفت و تاکید بر اینکه افزایش فشار بر ایران مسلماً موجب افزایش بهای نفت خواهد شد اظهار داشت که من معتقدم جهان تحمل قیمت بالای نفت را نخواهد داشت و به نظرم با وجود حجم بسیار فشارهای بین‌المللی علیه ایران حمله نظامی یا هر فشار دیگری به ایران ممکن نیست. خاتمی با اشاره به سابقه تهدیدهای آمریکا و اسرائیل در دوران پیش از ریاست جمهوری او و کاهش حجم این تهدیدها در دوران تصدی‌اش بر پست ریاست جمهوری ضمن منتفی دانستن امکان حمل نظامی گفت: ما در موقعیتی هستیم که حتی فشارهای اقتصادی و تحریم‌ها هم در ایران خیلی کارگر نخواهد بود و این اشتباه بزرگی از سوی آمریکا و اروپا است. خبرنگار الجزیره این اظهارات خاتمی را هشداری از سوی سیدمحمد خاتمی خواند و پرسش‌هایش را پیرامون مسئله عراق و وضعیت امروز آمریکا در این کشور مطرح کرد. خاتمی در این باره گفت: «اگر هدفی که آمریکا به خاطر آن وارد عراق شده، یعنی مبارزه با تروریسم و افراطی‌گری را در نظر بگیریم، آنها در این باره کاملاً شکست خورده‌اند. برای اینکه حجم و عمق افراطی‌گری و خشونتی که در عراق می‌بینیم، حتی در دوره طالبان در افغانستان هم وجود نداشته.» خاتمی ضمن ابراز خوشوقتی از اینکه مردم عراق در مسیر استقرار یک دموکراسی سالم حرکت می‌کنند، حضور آیت‌الله سیستانی به عنوان رهبر شیعیان و بزرگترین مبلغ دموکراسی در عراق را از افتخارات شیعیان دانست. خاتمی حضور نمایندگان مختلف مذاهب و فرق در ساختار حاکمیت عراق را بسیار مثبت ارزیابی کرد، اما خشونت‌های برخاسته از آشوب‌های طایفه‌ای را زنگ خطری دانست که ممکن است مسیر حرکت صحیح را به سمت جنگ داخلی منحرف کند که نتیجه آن به نفع شیعیان است و نه به نفع اهل تسنن.
خبرنگار الجزیره در جمله‌ای کنایه‌آمیز به خاتمی گفت این حرف‌ها زیباست اما خوب می‌دانید که بسیاری می‌گویند ایران در امور داخلی عراق دخالت می‌کند، خاتمی در پاسخ او به پیوندهای معنوی و فرهنگی با سابقه میان ایران و عراق اشاره کرد اما گفت تا آنجا که من می‌دانم ایران هیچ دخالتی در امور عراق نداشته است.
وی با اشاره به اقدامات صلح‌جویانه دولت متبوعش درباره رابطه با کشورهای همسایه ابراز امیدواری کرد که این روند همچنان ادامه یابد. خاتمی درباره رابطه ایران و آمریکا اشاره کرد که در حال حاضر نزدیکی ایران و آمریکا دشوارتر از گذشته شده است. خاتمی گفت تصور می‌کنم در دوران ریاست جمهوری کلینتون زمینه‌های رفع سوءتفاهم از طرف دولت ایران و دولت آمریکا فراهم شده بود و من شخصاً معترفم که گام‌هایی که دولت کلینتون و ما برداشته‌ایم مثبت بودند. خاتمی گفت: «اگر دیوار بلند بی‌اعتمادی برداشته می‌شد، این گام‌ها تداوم می‌یافت.» خاتمی وضعیت حاضر را حاصل روی کار آمدن نومحافظه‌کاران آمریکایی دانست که معتقدند همه دنیا باید تابع آنها باشد.
خاتمی درباره خلع سلاح حزب‌الله لبنان گفت: «نمی‌دانم چرا در این باره از ایران سئوال می‌شود. حزب‌الله یک جریان لبنانی و نماینده مقاومت لبنان است.» خاتمی با اشاره به وضعیت فعلی معادلات سیاسی در لبنان گفت: «من معتقدم تا وقتی که اشغال و تهدید به اشغال وجود داشته باشد،‌ مقاومت لبنان باید مسلح باشد.»
پرسش از پیروزی حماس و تحلیل خاتمی در باب آن، پرسشی بود که به راحتی می‌شد از لحن خبرنگار الجزیره آن را حدس زد. او آمده بود تا از خاتمی درباره تمامی جهان اسلام بپرسد. خاتمی ضمن قابل پیش‌بینی بودن پیروزی حماس اشاره کرد که اگر حماس قبلاً هم در انتخابات شرکت می‌کرد مطمئناً اکثریت آرا را به خود اختصاص می‌داد. خاتمی درباره حماس گفت: «این جنبش اعلام کرده که می‌خواهد از طریق مبارزات دموکراتیک به حقوق خود برسد و ما هم باید با حمایت از این حکومت دموکراتیک که نماینده واقعی مردم فلسطین است،‌ گامی به سوی ثبات و آرامش و ایجاد صلحی پایدار و عادلانه در منطقه برداریم و این حمایت حتماً باید شامل حمایت مالی هم باشد.» خاتمی از سوی دیگر تصریح کرد که حق مسلم ملت فلسطین است که از مالیات‌ها و عوارضی که اسرائیل دریافت می‌کند و به حکومت خودگردان می‌دهد، بهره‌مند شود. خاتمی از سوی دیگر تصریح کرد که حق مسلم ملت فلسطین است که از مالیات‌ها و عوارضی که اسرائیل دریافت می‌کند و به حکومت خودگردان می‌دهد، بهره‌مند شود. خاتمی در پایان گفت‌وگویش در باب رابطه ایران با کشورهای حاشیه خلیج‌فارس سخن گفت. وی با اشاره به تلاش‌های دولتش برای رفع سوءتفاهم‌ها میان کشورهای حوزه خلیج‌فارس،‌ ترس این کشورها از یکدیگر را حاصل دسیسه کسانی دانست که امنیت و آرامش و همبستگی این کشورها را نمی‌خواهند. خبرنگار الجزیره به عنوان حسن ختام از سرنوشت ایده گفت‌وگوی تمدن‌ها سئوال کرد. خاتمی این بار با صراحت اشاره کرد که متاسفانه قدرت در درست کسانی است که گفت‌وگوی تمدن‌ها را قبول ندارند و تنها به زور و خشونت ایمان دارند. اما خوشبختانه این آمادگی ذهنی ایجاد شده که تنها راه برای دستیابی به جهانی امن و باثبات، گفت‌وگو است.
گفت‌وگو با «الشرق»
برنامه کاری دیگر خاتمی در حاشیه نشست دوم اجلاس «اتحاد تمدن‌ها» گفت‌وگو با روزنامه الشرق دوحه بود. محور این مصاحبه برخلاف گفت‌وگوی الجزیره ایده گفت‌وگوی تمدن‌ها بود. خاتمی با اشاره به عمق روابط تاریخی فرهنگ‌های عربی و فارسی به خبرنگار الشرق گفت: «باید پل‌های ارتباط میان این دو فرهنگ را روز‌به‌روز مستحکم‌تر کرد.» خاتمی در این مصاحبه خواستار آماده‌سازی فضای مناسب برای گفت‌وگوی تمدن‌ها شد و اعلام کرد که مرکز گفت‌وگوی تمدن‌ها به ریاست وی و با حضور 30 شخصیت سیاسی و فرهنگی از جمله فدریکو مایور و نخست‌وزیران سابق ژاپن و اسپانیا در ژنو تاسیس شد. خاتمی شرط حضور مسئولان سیاسی در این مرکز را عدم حضورشان در حال حاضر در مناصب دولتی دانست. خاتمی ابراز امیدواری کرد که سفرهایش به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس از جمله مصر بتواند به تحکیم روابط بین موسسات فرهنگی کشورهای حاشیه خلیج فارس و موسسات فرهنگی ایران منجر شود.
دیپلمات روشنفکر دیروز حالا به روشنفکری دیپلمات بدل شده است. خاتمی به خوبی آموخته است که حضور یک ایرانی در صحنه‌های بین‌المللی اقتضائات خاص خودش را دارد. از این رو است که وقتی در سرزمین ما در باب مسائل هسته‌ای و پیامدهای انتشار کاریکاتورهای توهین‌آمیز سخن می‌گوید، به آسیب‌شناسی رفتارهای ایرانیان می‌پردازد و آنگاه که در برابر تریبون‌های خارجی قرار می‌گیرد، بر حق غیرقابل انکار ایران در داشتن انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای تاکید می‌کند و توهین به مقدسات را نه تنها لازمه آزادی بیان که دشمن و خصم آن برمی‌شمرد. موضع‌گیری‌های خاتمی در باب اتفاقات اخیر و نامه‌اش به آیت‌الله سیستانی در محکومیت تعرض به حرمین شریفین در سامرا نشان از آن دارد که خاتمی به خوبی آموخته است که یقیناً اول گام‌ برای تحقق ایده گفت‌وگوی تمدن‌ها، هم‌سنخی و هم زبانی با جهان اسلام است. شاید از این رو است که خاتمی این روزها بسیار بیشتر از سال های پیش بر نقش و اهمیت معنویت و دینداری و به خصوص جایگاه دین اسلام تاکید می‌کند. خاتمی دریافته است که برای گفت‌وگو با دیگری ابتدا باید بر زمینی استوار تکیه زد و سخن گفت. وگرنه تئوریزه کردن مبانی گفت‌وگوی تمدن‌ها بر پایه نظرات کانت یا دریدا و اعلامیه فلسفی صادر کردن برای غرب که رویکرد پیشین مدافعان گفت‌وگو در سرزمین ما بود، زیره به کرمان بردن است.