فراموشی کوتاه مدت منافع

عمادالدین فیاضی
روابط دوستانه بین ایران و چین، سابقه تاریخی طولانی دارد. تاریخ این روابط به بیش از دو هزار سال پیش بازمی‌گردد. از گذشته‌های دور، ‌دو ملت تبادلات و دید و بازدیدهای خود را از طریق جاده ابریشم که شهرت جهانی دارد، آغاز کردند و توانستند نیازهای یکدیگر را تامین کنند و مناسبات اقتصادی و فرهنگی بین دو ملت را توسعه دهند.
بنا به موقعیت استراتژیک ایران در خلیج‌فارس و ارتباطش با کشورهای منطقه قفقاز و آسیای مرکزی و نیز موقعیت سیاسی چین و نقش فزاینده این کشور در صحنه جهانی، ‌ارتباط ایران و چین چه در گذشته و چه در حال از حساسیت ویژه‌ای برخوردار بوده است.
در دهه 70 میلادی سیاست چین متمرکز بر رقابت شدید با شوروی بود و از این بابت قرابت و نزدیکی با سیاستهای دولت قبلی ایران داشت. در دوران پس از انقلاب اسلامی، رقابت با شوروی و موقعیت جدید که ایران در منطقه و جهان به وجود آورده بود، ارتباطات دو کشور را وارد مرحله جدیدتری کرد به طوری که در دوران جنگ تحمیلی یکی از معدود دوستان نزدیک ایران در صحنه بین‌المللی محسوب می‌شد.
پس از فروپاشی شوروی و به موازات آن تلاش چین برای ورود به جرگه کشورهای بزرگ یا به اصطلاح کلوپ جهانی، روابط دو کشور وارد مرحله نوینی شد که هم اکنون در آن به سر می‌بریم.
در حال حاضر محور اصلی ارتباطات نزدیک بین دو کشور را باید نظرگاه مشترک آنها در به وجود آوردن جهانی چند قطبی دانست. اگرچه ممکن است هر کدام از دو کشور، از زاویه‌ای مخصوص به خود به این مساله بنگرند ولی به هر حال از مرحله فعلی تلاشهای دو کشور در سطح جهانی در این سمت به یکدیگر گره خورده است.
ایران و چین با رد «جهان تک قطبی»، که واشنگتن را به تلاش برای اعمال آن متهم می‌کنند، در زمینه سیاسی همکاری بسیار نزدیکی دارند.
چینی‌ها از رفتار سلطه‌جویانه آمریکا در قبال کشورهای مستقل حمایت نکرده و به طور کلی با سیاست هژمونی و زورگویی مخالف بوده و بارها با اعمال فشار، ‌تحریم و مداخله در امور کشورها مخالف کرده و می‌کنند. از دیگر سو پکن اهمیت زیادی برای نقش مهم تهران در امر بین‌المللی قائل است. به همین دلیل اساس دیپلماسی چین بر تقویت همکاری و اشتراک مساعی با ایران دیگر کشورهای در حال توسعه استوار است.
شاخصه اصلی و ثابت در کلیه این مراحل را باید روند رو به رشد ارتباطات ایران و چین در کلیه زمینه‌های سیاسی، ‌نظامی، اقتصادی و فرهنگی دانست. چین یکی از بهترین بازارهای دنیا برای تولیدات پتروشیمی است و این امکان درباره همکاری در بخش نفت، بسیار بیشتر است. هم اینک زمینه‌های جدید در روابط دو کشور در بخش همکاری‌های نفتی بروز کرده که بسیار قابل تامل است.
بعد از شرکت‌های فرانسوی و کره‌ای، چین‌ها در یک حوزه نفتی خلیج‌فارس وارد اکتشاف و حفاری برای ایران شده‌اند. از سوی دیگر در اکتشافات داخلی کشور نیز آنها توانسته‌اند جایگاه جدیدی به دست آورند. همچنین در توسعه و تجهیز پالایشگاه‌های ایران و در زمینه خرید گاز طبیعی مایع حضور فعال پیدا کرده‌اند.
این در حالی است که نزدیکی ایران و چین در خصوص ادامه مذاکرات نفتی آمریکایی‌ها را سخت آشفته و نگران کرده است. این یک تحلیل واقع‌گرایانه است که چینی‌ها تلاش خود را برای تلاشهای مضاعفی در رفع نیازمندی‌های انرژی در اقتصادی که در حال گسترش است متمرکز کرده‌اند.
فروش گاز طبیعی و مشارکت چین در ساخت تاسیسات برق در ایران به عنوان دو مورد مهم در همکاری‌های دو کشور حائز اهمیت فراوان است.
همکاری‌های نظامی دو کشور، اما به جنگ ایران و عراق در سالهای 1980-1988 بازمی‌گردد که در آن دوره چین و کره شمالی از مهمترین منابع تسلیحاتی آسیایی ایران بودند و هنوز هم کمابیش این روابط ادامه دارد.
اما مهمترین بحث روز در روابط ایران و چین بحث در خصوص مواضع چین در قبال مسائل هسته‌ای ایران است، در مسائل هسته‌ای ایران تاکنون چینی‌ها برخوردهای متفاوتی داشته‌اند این نکته که چین با بی‌میلی و از روی اکراه در گزارش شدن پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد رای مثبت داد،‌ با توجه به روابط حسنه و دیدگاه‌های استراتژیک پکن نسبت به ایران بدون تردید امری گذرا و کوتاه مدت بوده است. از این رو برخی از کارشناسان اقدام پکن را نشانه‌ای از کنار گذاشتن کوتاه مدت منافع خود برای ثبات منطقه و جهان تلقی کردند. به نظر می‌رسد چین مواضع خود را به سرعت تغییر داده و هیات اقتصادی چین که احتمالاً‌ در ماه‌های آینده به ایران سفر خواهد کرد و آمدن «لوگوازنگ» معاون وزیر خارجه چین که از کارشناسان مسائل خاورمیانه است و دیدار سه روزه او از تهران نخستین نشانه‌های این تغییر سیاست باشد. هر چند پکن مایل است خود را از رویارویی با ایالات متحده و متحدانش دور کند ولی در عین حال علاقه‌مند است از تحریم بر ضد ایران که ممکن است صدور منابع انرژی را به خطر اندازد، جلوگیری کند.
کارشناسان معتقدند: چنانچه چین نیز در پروژه احتمالی غنی سازی اورانیوم در خاک روسیه مشارکت کند، خطر وابستگی صرف به روسیه در تامین سوخت هسته‌ای کاهش می‌یابد.
چین از اینکه گامی در جهت تحریم علیه ایران برداشته شود، هراس داشته و بسیار گران است که این مساله ابعاد پیچیده‌تر و غیرقابل کنترلی یابد.
در مجموع چین به انزوا کشاندن و تحریم ایران را، از سوی واشنگتن نه تنها امری نامطلوب دانسته بلکه معتقد است آمریکا در چنین صورتی باید بهای سنگینی بپردازد.