بررسی روند خصوصی‌سازی در جهان

تاروردی چگینی
رئیس روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان خصوصی‌سازی
در بررسی روند خصوصی‌سازی در جهان با استفاده از مرکز آمار و اطلاعات بانک جهانی می‌بینیم که طی سالهای ۲۰۰۵ – ۲۰۰۴ در ۶۲ کشور در حال توسعه ‪ ۴۰۰معامله در جهت خصوصی‌سازی به ارزش ‪ ۹۰میلیارد دلار از بخش دولتی به بخش خصوصی انجام گرفته است. در سال ‪ ۲۰۰۴، ۱۷۰ واگذاری به ارزش ‪۳۳ میلیارد دلار و در سال ‪ ۲۰۰۵ با ‪ ۱۵درصد رشد در معامله و ‪ ۷۲درصد رشد در ارزش معاملات به ‪ ۵۷میلیارد دلار رسیده که تقریبا ‪ ۸۰درصد واگذاریها متعلق به ‪۱۰ کشور جهان و کشورهایی که از سال ‪ ۱۹۹۰ از قبیل رومانی، اٌوکراین، پاکستان و مجارستان به این ۱۰ کشور پیوسته‌اند، می‌باشد.
ترکیه و چین یک/سوم ارزش واگذاریها را به خود اختصاص داده‌اند. چین با ‪ ۱۸میلیارد دلار که ‪ ۷۰درصد آن از فروش سهام جزء بانک‌ها و بیمه‌ها و ترکیه به دنبال چین با ‪ ۱۲/۶میلیارد دلار که نصف این مبلغ از فروش‪۵۵درصد ترک تلکام (TurkTelekom) به ارزش ‪ ۶/۵۵میلیارد دلار در جایگاه دوم بعد از چین قرار گرفته است. این دوره بزرگترین دوره معاملات در جهت خصوصی‌سازی در دنیا است. رومانی با واگذاری بانک بازرگانی بانکاکمرشالیا رومانیا (Romana Comerciala Banca) ‪ به ارزش ‪ ۴/۷میلیارد دلار و دیگر معاملات بزرگ در جایگاه سوم قرار دارد و اٌوکراین با فروش کارخانه آسیاب استیل hstalKryvorizکریوریزهستال      ‪به‌ارزش8/4میلیارد دلار در جایگاه چهارم قرار گرفته است. پاکستان با انجام گروه بزرگی از واگذاریها نظیر واگذاری مخابرات خود را در رده این ده کشور قرار داده و همچنین مجارستان با واگذاری فرودگاهها و شرکت‌های نفتی و صنعتی جایگاهی همچون پاکستان را به خود اختصاص داده است.
همتایان منطقه‌ای
در بحث خصوصی‌سازی، اروپا و آسیای میانه هنوز در سطح نخست قرار دارند و همراه با شرق آسیا ‪ ۸۰درصد از ارزش واگذاریها و ‪ ۹ تا از،۱۰ واگذاری عمده را در طول سال‌های ‪ ۲۰۰۴ تا ‪ ۲۰۰۵ به خود اختصاص داده‌اند. جنوب آسیا سهم خود را دو برابر کرده است در حالی که این روند در کشورهای آمریکای‌لاتین به صورت تعجب‌آوری روبه کاهش گراییده. خاورمیانه و شمال آفریقا و همچنین کشورهای صحرای آفریقا روندی نسبتاً بدون تغییری را دنبال کرده‌اند.
اروپا و آسیای‌میانه در رده اول
این منطقه از دنیا ‪ ۴۷میلیارد دلار از ارزش ‪ ۲۰۰ واگذاری را به خود اختصاص داده و سهم خود را از ‪ ۴۰درصد کل ارزش به ‪ ۵۴درصد در طی سالهای ‪ ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۳رسانده است. پیوستن به اتحادیه اروپا یکی از اصلی‌ترین محرک‌ها برای دو کشور نخست یعنی ترکیه با ‪ ۲۶درصد از ارزش کل واگذاری در منطقه مانند (فرودگاهها، بنادر، پتروشیمی، آلومینیوم، نفت، بانک‌ها و بعلاوه شرکت ترک تلکام) و رومانی با ‪ ۱۵درصد ارزش واگذاریها نظیر (سوخت، برق و گاز و همچنین BCR) بوده است. جمهوری چک با واگذاری مخابرات، نفت، پتروشیمی و معادن و کشور هلند با واگذاری بانک‌ها، نفت و گاز و کارخانه‌ها هر کدام ‪ ۱۰درصد از ارزش کل واگذاری منطقه را به خود اختصاص داده‌اند. اوکراین و مجارستان و روسیه فدرال از دیگر کشورهای مهم در این خصوص بوده‌اند.
شرق آسیا: غالب آمدن بانک‌ها در چین
شرق آسیا با ‪ ۲۲میلیارد دلار از ‪ ۵۱واگذاری به عنوان دومین منطقه از لحاظ ارزش واگذاری بوده است و سهم ‪ ۲۵درصدی خود را به طور ثابت حفظ کرده است. چین ‪ ۸۰درصد ارزش واگذاری‌های منطقه شرق آسیا و تقریبا ‪ ۷۰درصد از این واگذاریها از فروش سهام جزء ‪ ۸ بانک به خارجیها که ‪ ۵ تا از آنها از بانکهای بزرگ و شرکتهای بیمه بوده است به خود اختصاص داده است. همچنین فعالیتهایی در زمینه آب، گاز و پایانه‌ها انجام گرفته است. سه کشور دیگر مانند مالزی (با واگذاری بخش نیرو و بنادر)، تایلند (با واگذاری خطوط هوایی و فرودگاهها) و اندونزی (با واگذاری بانکها، نیرو و گاز) سعی کرده‌اند که کمتر واگذاریهای بزرگی را داشته باشند.
جنوب آسیا: جهش پاکستان
جنوب آسیا با ‪ ۸میلیارد دلار از ‪ ۳۹واگذاری سهم خود را از ‪ ۴درصد کل ارزش واگذاری در سالهای ‪ ۲۰۰۳ - ۲۰۰۰به ‪ ۹درصد در سالهای ‪ ۲۰۰۴تا ‪۲۰۰۵ رسانده است. اما این فعالیتها با وجود اینکه منطقه دارای بازار بزرگ سهام منطقه‌ای از شرکت‌های دولتی است فقط محدود به دو کشور می‌باشد.
پاکستان سهم منطقه‌ای خود را به دنبال انتصاب وزیر جدید خصوصی‌سازی در آوریل ‪ ۲۰۰۳از ‪ ۱۵درصد در سال‌های ‪ ۲۰۰۳ – ۲۰۰۰ به ‪ ۵۳درصد در سالهای ‪-۲۰۰۴ ‪ ۲۰۰۵ افزایش داده است.
در میان واگذاریهای اساسی در این کشور، فروش ‪ ۲۶درصد بخش کنترلی شرکت مخابرات که بزرگترین واگذاری به ارزش ‪ ۲/۶میلیارد دلار است و ‪ ۹واگذاری بزرگ دیگر، از قبیل فروش موبایل، بخش‌های بزرگی از برق، پالایشگاه‌های نفت و کارخانه‌های کودهای شیمیایی و سهام عمومی عرضه شده در گاز، نیرو و سوخت در این دوره به چشم می‌خورد. باقی‌مانده ارزش منطقه متعلق به عرضه سهام کوچک شرکتهای بزرگ دولتی هندوستان از قبیل شرکت نفت و گاز طبیعی و شرکت ملی نیروی ترمال ‪(Thermal) می‌باشد. استراتژی واگذاری در هندوستان با سر کارآمدن دولت جدید در سال ‪۲۰۰۴ متوقف گردید.
آمریکای‌لاتین : بیشترین کاهش
کشورهای آمریکای‌لاتین با اختصاص ‪ ۳/۱میلیارد دلار از ‪۲۶واگذاری در سال‌‌های ‪ ۲۰۰۵ - ۲۰۰۴سهم خود را از کل ارزش واگذاریها در سطح جهان از ‪ ۱۷درصد در سال ‪ ۲۰۰۳ - ۲۰۰۰به سه درصد رسانده‌اند.
این کاهش هم ریشه در کاهش پرتفوی بنگاههای دولتی و بخشی هم مربوط به واکنشهای سیاسی و عمومی به خصوصی‌سازی بوده است. شیلی یک/چهارم ارزش واگذاریها را در منطقه از طریق واگذاری امتیاز اخذ عوارض بزرگ راهها، آب و راه‌آهن به خود اختصاص داده است. سهم برزیل از ‪ ۸۵به ‪ ۲۳درصد رسیده و بیشتر واگذاریها از واگذاری 2 امتیاز بزرگ در حمل و نقل و آب و فاضلاب به دست آمده است. مابقی درصد سهم منطقه به واگذاری بانک گراناهارور (‪Granahorrar) در کلمبیا (معامله بزرگ منطقه به ارزش‪ ۴۲۰میلیون دلار)، مخابرات در السالوادور، فرودگاهها در مکزیک و نیروگاههای هیدروالکتریکی و معادن در پرو، اختصاص دارد.
خاورمیانه و شمال آفریقا
این منطقه با ‪ ۲۷واگذاری به ارزش‪ ۷/۵ میلیارد دلار سهم خود را به ‪۸ درصد از ارزش کل واگذاریها که در سالهای ۲۰۰۳ – ۲۰۰۰ ، 11 درصد بوده کاهش داده است. در این منطقه هم دو کشور حدود‪ ۷۰ درصد ارزش واگذاری را به خود اختصاص داده‌است. سهم ‪ ۳۷درصدی مراکش از فروش تلکام ( Marco Telecom ) به ارزش ‪۲/۵میلیارد دلار و سهم ‪ ۳۰درصدی مصر نیز از واگذاری مخابرات مصر به ارزش ‪ ۸۹۲میلیون دلار و همچنین معاملات بزرگی از قبیل واگذاری سیمان، کودهای شیمیایی، پتروشیمی، معادن و نفت بوده است.
مخابرات دوباره به عنوان بخش نخست واگذاری (‪۷۰درصد ارزش واگذاری در منطقه) می‌باشد همچنین از فروش‌هایی که در این دو کشور همراه با عمان و الجزایر (تلفن ثابت)، جمهوری‌اسلامی ایران و تونس (تلفن همراه) انجام گرفته قدردانی کرد.
صحرای آفریقا: چند کشور و چند واگذاری
منطقه صحرای آفریقا با ۲۳ واگذاری به ارزش ‪ ۲۰۰۵ ‪ ۹۷۵میلیون دلار از 1 درصد از کل ارزش واگذاری در سال ‪ ‪ که کمتر از ارزش ۳ درصدی در سالهای 2000 الی 2003 می‌باشد به خود اختصاص داده‌اند. اینگونه فعالیتها فقط اختصاص به تعداد کمی از کشورها دارد در حالیکه بنگاههای دولتی بزرگی وجود دارد. نیجریه با اختصاص ‪ ۷۰درصد که ۴۰درصد از این ۷0 درصد به واگذاری امتیاز‪ ‪ ۲۵ساله بندر اپاپا و بقیه از واگذاری کود شیمیایی و هتل اختصاص دارد. تونس و غنا باهم ‪ ۱۲درصد که اساساً از فروش سهام مخابرات و موبایل به دست آمده به خود اختصاص داده‌اند و بقیه واگذاریها در سودان، کنیا، رواندا، آفریقای جنوبی و ماداگاسکا از فروش مخابرات بوده است.
روند بخشی: خصوصی‌سازی
سه بخش در حدود ‪ ۹۰درصد از ارزش واگذاریها را به خود اختصاص داده است. بخش زیرساخت (مخابرات، برق، گازطبیعی، حمل و نقل و آب) بخش فاینانس (بانک‌‌ها، بیمه‌ها و دیگر خدمات مالی) بخش انرژی (اکتشاف و تولید نفت و گاز و دیگر هیدروکربن‌ها).
بخش زیرساخت
سهم بخش زیرساخت از کل ارزش از 55 درصد در سالهای 2003 ـ 2000 به 42 درصد در سالهای 2004 ـ 2005 کاهش یافته است. در این قسمت دوباره مخابرات بیشترین درآمد را به خود اختصاص داده است و ارزش سهم خود را از زیرساخت از 50 درصد به 60 درصد افزایش داده است. 90 درصد این سهم با 10 واگذاری در 10 کشور به دست آمده است. همچنین حمل و نقل سهم خود را افزایش داده است و از 8 درصد به 21 درصد رسانیده است. واگذاری امتیاز فرودگاهها در ترکیه و مجارستان ـ تایلند و مکزیک 70 درصد ارزش بخش حمل و نقل را به خود اختصاص داده است. 30 درصد باقی مانده بخش حمل و نقل مربوط به واگذاری بنادر و اخذ عوارض جاده‌ها و بزرگ‌راهها در برزیل، شیلی، مکزیک و هندوستان می‌باشد.
سهم برق باز هم پائین آمد و از39 ‪ درصد به ۱۶ درصد با 3واگذاری (مالزی، جمهوری اسلواک و هندوستان) نزول پیدا کرد که این تقریبا نصف ارزش واگذاری می‌باشد. صنعت آب در یک سطح ‪ ۳درصدی ثابت که حدود ۸۰ درصد ارزش این صنعت در کشورهای شیلی (‪ 34درصد) چین (32درصد) و برزیل (17درصد) انجام گرفته است.
بخش فاینانس
سهم بخش فاینانس از‪ ۱۹درصد در سالهای2000- 2003‪ به حدود ‪ ۳۰ درصد در سال‌های ‪ ۲۰۰۵ –2004 افزایش نشان می‌دهد. اما تقریباً ۹۰درصد ارزش واگذاری این بخش از ‪۱۰معامله از فروش سهام جزء ۷ بانک در چین که ‪۶۰ درصد ارزش می‌باشد به دست آمده‌است. باقی‌مانده متعلق به دو واگذاری در اروپا و آسیای‌میانه از فروش مرکز بازرگانی رومانا در رومانی و بانک Pko-Buk Polski می‌باشد. از دیگر کشورهایی که در این بخش فعال بوده‌اند می‌توان کلمبیا، برزیل، آلبانی، صربستان، مصر، لبنان و تونس را نام برد.
بخش رقابتی: در حال رشد
این بخش پس از کاهش در سالهای اخیر ارزش خود را افزایش داده و به ‪۱۳ درصد در سالهای 2004- ۲۰۰۵ رسانده است. تقریبا ۴۰درصد ارزش واگذاری این بخش از فروش کارخانه آسیاب استیل در اٌکراین می‌باشد. همچنین واگذاریهای بزرگی از فروش کارخانه‌ها در هلند، ترکیه، مجارستان، صربستان و مصر انجام گرفته و در پاکستان در این بخش واگذاری کارخانه‌های سیمان، کود شیمیایی و آلومینیوم به بخش خصوصی انجام گرفته. مع‌الهذا خصوصی‌سازی در خدمات افزایش چشم‌گیری داشته است از قبیل واگذاری خدمات بخش هوائی در تایلند، پاکستان، لیتوانی، جمهوری اسلواکی و ترکیه.
انرژی و بخشهای زیربنائی: روندی ثابت
بخش انرژی ‪ ۱۵درصد کل انرژی را به خود اختصاص داده‌ است که عمده فعالیت این بخش متعلق به اروپا و آسیای‌میانه (روسیه، رومانی و هلند) و جنوب آسیا (هندوستان و پاکستان) می‌باشد.
بخش زیربنائی با یک روند ثابت ۲ درصدی که ۹۲ درصد آن از واگذاری در اروپا و آسیای‌میانه (جمهوری چک، اٌکراین، ارمنستان و ترکیه) و ۸ درصد باقی‌مانده متعلق به واگذاری معدن لس‌بامباس پرو می‌باشد بدون تغییر بوده است.
نتیجه
آمار و ارقام بالا نشان می‌دهد که اوج خصوصی‌سازی در دنیا متعلق به سالهای ‪ ۲۰۰۵ – ۲۰۰۴ در بخش‌های بانک، حمل و نقل، مخابرات و بخش‌های رقابتی می‌باشد. کشورهایی از قبیل ترکیه، رومانی، پاکستان و مصر به صورت فعال خصوصی‌سازی را با انگیزه رهبران سیاسی و توافقات بین‌المللی و فشارهای مالی انجام داده‌اند. خصوصی‌سازی در بعضی از موارد (از قبیل بانک‌های چین) درگیر فروش سهام جزء در بازار سرمایه با باقی ماندن کنترل دردست دولت بوده است. تاثیر این قبیل واگذاریها هنوز به صورت سیستمی در حال ارزیابی است وظیفه‌ای که نیازمند بوجود آوردن ظرفیتهای بیشتری برای مانیتور و ارزیابی کردن فعالیت‌هاست. خصوصی‌سازی یک وسیله برای سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی بوده‌است. به منظور تسهیل کردن و به دلیل نبودن توافق بر سر قیمت یا افراد شرکت‌کننده در مزایده؛ خصوصی‌سازی در کشورهای دیگر انجام گرفته. کرواسی ـ مولداوی