تنگه هرمز رقیب ندارد

[ترجمه: محسن خزائی]

تنگه هرمز مهمترین گلوگاه حمل و نقل نفت جهان است و به نظر مى‌رسد این اهمیت طى سال‌‌هاى آینده على‌رغم تلاش کشورهاى عربى حاشیه خلیج‌فارس براى انتقال نفت خود از راه‌‌هاى دیگر همچنان ادامه داشته باشد. تنگه هرمز آبراهه‌اى با ۶۰۰ مایل طول است که تنها راه خروج آبى از خلیج‌فارس مى‌باشد. این منطقه در تنگ‌ترین محل خود ۳۴ مایل عرض دارد و دو مسیر دو مایلى براى ورود و خروج تانکرهاى نفت با فاصله دو مایل از هم دارد. در سال ۲۰۰۶ کشورهاى حاشیه خلیج‌فارس یعنى عربستان، ایران، عراق، کویت، قطر و امارات متحده عربى در کل ۱۸ میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه نفت در روز صادر نمودند که از این میزان ۱۷ میلیون بشکه از طریق تنگه هرمز به بازارهاى جهانى ارسال گشت. این میزان یک پنجم مصرف نفت دنیا را تشکیل مى‌دهد. کشورهاى مذکور با ۷۲۸ میلیارد بشکه ذخیره نفت، ۵۵ درصد کل نفت دنیا را در خود جاى داده‌اند. همچنین بیش از 5‎/3 میلیارد فوت مکعب گاز طبیعى توسط تانکرهاى حمل گاز مایع از این تنگه به مقصد آسیا، اروپا و آمریکاى شمالى ارسال مى‌گردد.

واردات خالص نفت کشورهاى عضو سازمان همکارى اقتصادى و توسعه (OECD) از کشورهاى حاشیه خلیج‌فارس در سال ۲۰۰۶ روزانه ۱۰ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه بوده است که ۳۱ درصد واردات نفت این کشورها را در سال مذکور تشکیل مى‌دهد. گفتنى است که واردات نفت آمریکا از منطقه خلیج‌فارس در این سال روزانه دو میلیون و ۲۰۰ بشکه یعنى ۱۷ درصد کل نفت وارداتى این کشور بوده است. لازم به ذکر است صادرات بقیه نفت تولیدى کشورهاى حاشیه خلیج‌فارس از طریق خطوط لوله موجود در ترکیه و عربستان و به ترتیب از راه دریاى مدیترانه و دریاى سرخ انجام مى‌شود.

برخى کشورهاى حاشیه خلیج‌فارس در گذشته براى دورى از انتقال نفت خود از طریق تنگه هرمز دست به ساخت چندین خطوط لوله‌اى زدند ولى بیشتر این خطوط لوله به دلایل سیاسى ـ جغرافیایى و اقتصادى بلااستفاده مانده‌اند.

براى مثال خط لوله ۷۴۵ مایلى که با طى کردن عرض کشور عربستان از خلیج‌فارس به دریاى سرخ منتهى مى‌شود و روزانه توانایى انتقال پنج میلیون بشکه نفت را دارد در حال حاضر با کمتر از نصف ظرفیت خود کار مى‌کند. همچنین خط لوله انتقال میعانات گازى که به موازات خط لوله ۷۴۵ مایلى انتقال نفت ساخته مى‌شود قرار است با ظرفیت ۵۵۵ هزار بشکه در روز تا سال ۲۰۰۸ براى تغذیه مجتمع‌‌هاى پتروشیمى موجود در ساحل دریاى سرخ به بهره‌بردارى برسد.

خط لوله ترانس عرب که از عربستان به لبنان مى‌رود، در سال ۱۹۸۴ به خاطر جنگ داخلى لبنان و دلایل اقتصادى از کار باز ایستاد. و هم‌اکنون على‌رغم ظرفیت ۵۰۰ هزار بشکه‌اى آن، روزانه تنها ۵۰ هزار بشکه نفت از خود عبور مى‌دهد.

در مورد عراق، خط لوله‌اى که از جنوب این کشور شروع مى‌شود و به موازات خط لوله شرقى ـ غربى عربستان تا ساحل دریاى سرخ امتداد مى‌یابد، در سال ۱۹۹۰ پس از حمله عراق به کویت بسته شد و عربستان در سال ۲۰۰۱ آن را مصادره کرد و آن را براى انتقال گاز طبیعى به دریاى سرخ تغییر کاربرى داد. عراق در سال ۱۹۷۵ به منظور فراهم ساختن امکان انتقال نفت‌خام از میدان نفتى رمیله به ترکیه و از کرکوک به خلیج‌فارس، خط لوله‌اى دوطرفه ساخت. خط لوله دو طرفه ۶۰۰ مایلى کرکوک در عراق را به بندر جیهان در ترکیه متصل مى‌کند سال‌‌هاست کمتر از ظرفیت خود کار مى‌کند. همچنین خط لوله دوطرفه عراق، سوریه، لبنان که از کرکوک به سوریه مى‌رود از زمان اشغال عراق در سال ۲۰۰۳ مورد استفاده قرار نگرفته. عراق از این لوله براى انتقال ۲۰۰ هزار بشکه نفت در روز از جنوب این کشور به پالایشگاه‌‌هاى سوریه در سال‌‌هاى ۲۰۰۳-2001 استفاده مى‌کرد. این در حالى است که کل ظرفیت این خط لوله دوطرفه ۷۰۰ بشکه در روز است. طبق برآورد آژانس بین‌المللى انرژى تولید نفت خلیج‌فارس از ۲۳ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۰۶ تا سال ۲۰۱۵ به ۲۶ میلیون بشکه خواهد رسید. این رقم تا سال ۲۰۲۰ بیش از ۳۸ میلیون بشکه در روز تخمین زده مى‌شود. این افزایش تولید موجب افزایش سهم خلیج‌فارس از کل تولید نفت جهان به میزان ۳۳ درصد تا سال ۲۰۳۰ مى‌گردد. این در حالى است که در سال۲۰۰۶، سهم خلیج‌فارس از تولید جهانى نفت ۲۸ درصد بوده است. بى‌شک بازار نفت از نام خلیج‌فارس بیگانه نیست؛ منطقه‌اى که بیشترین ذخایر نفت و حتى گاز را هم به خود اختصاص داده، اکنون و در قرن ۲۱ به جولانگاه خریداران بازار تبدیل شده است. امروز جداى از اعضاى آفریقایى و آمریکایى اوپک، بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت در سواحل خلیج‌فارس به حوزه‌‌هاى مصرف صادر مى‌شود. به عبارتى تأمین بیش از یک چهارم تقاضاى جهانى نفت تنها و تنها از سوى کشورهاى حاشیه‌اى خلیج‌فارس ساخته است. نقشه انرژى دنیا نشان مى‌دهد که جنوبى‌ترین نقاط خلیج‌فارس تا شمالى‌ترین نواحى سیبرى با یک خط فرضى که خاور میانه را نیز در بر مى‌گیرد به خط تولید در دنیا مشهور است.