راهبرد روسیه در بازار گاز

شانا - با وجودی که اروپا از ذخایر گاز بی‌بهره نیست، بیشتر کشورهای اروپایی وابستگی زیادی به واردات گاز دارند؛ به گونه‌ای که هم اکنون نزدیک به 40 درصد از گاز مصرفی اروپا از طریق واردات تامین و پیش‌بینی می‌شود که این میزان واردات تا سال 2020 به بیش از 60درصد افزایش یابد.
بازارهای مصرف اروپا همچنان برای تامین انرژی مواد نیاز خود، به ویژه گاز، به دنبال عرضه‌کنندگان مطمئن هستند تا از این طریق بتوانند امنیت انرژی خود را افزایش دهند. از یک سو، وجود مصرف رو به رشد این فرآورده و از سوی دیگر، تعداد اندک تولیدکننده‌های بزرگ، از جمله روسیه و الجزایر، مخاطرات این بازار را افزایش می‌دهد. کشورهای اروپایی با دنبال کردن هدف‌های خود برای تامین این فرآورده می‌توانند با سرمایه‌گذاری در صنعت گاز و توسعه آن، بازار گاز را به یک بازار آزاد، انعطاف‌پذیر و رقابتی تبدیل و به این ترتیب رقابت بیشتری در آن حکمفرما کنند.
در بازارهای آزاد، میزان عرضه و تقاضا به وسیله ‌سازکار خود بازار در توازن قرار می‌گیرد. تخصیص کارای منابع، افزایش ظرفیت و سرمایه‌گذاری، از مشخصه‌های این بازار است که به مصرف‌کننده امکان انتخاب سطح قابل اطمینان محصول از بین عرضه‌کنندگان متعدد را می دهد. مقایسه بازارها و بازار گاز به خوبی نشان می‌دهد که بازار گاز در کوتاه مدت به توجه ویژه‌ای نیاز دارد. زیرا بخشی از بازار گاز با تقاضای بدون کشش روبه‌روست. تغییرات آب و هوایی و مسائل سیاسی در این بازار نقش ویژه‌ای باز می‌کنند، به گونه‌ای که در صورت محدود نبودن عرضه، قیمت‌ها در سطح پایینی قرار می گیرد و یا با وجود برابر نبودن عرضه و تقاضا در بازار، ریسک به وجود می‌آید.
شرایط خاص این بازار، وابستگی زیاد به واردات گاز در اروپا و برآوردهای رشد سریع تقاضا در این قاره، چالش‌های عمیقی برای این کشورها در بازار گاز به وجود آورده و امنیت عرضه در کوتاه مدت و بلند مدت به جزء جدایی‌ناپذیر ارائه بهتر خدمات به استفاده‌کنندگان نهایی تبدیل شده است. در کوتاه مدت امنیت انرژی به معنای حفظ تنوع عرضه فیزیکی و مشروط به سیستم‌های تکمیل‌کننده، همانند بیمه در مقابل عرضه ناقص است. مصرف‌کنندگان همواره به دنبال کمتر کردن ریسک در یک سیستم معیوب هستند که در بلند مدت با اجرای پروژه‌های سرمایه‌گذاری و متنوع کردن عرضه‌کنندگان و همچنین بهبود زیر ساخت‌ها می‌توانند ریسک کمبود منابع را به کمترین مقدار برسانند. دولت‌ها نیز با برخورداری از نقش بسیار مهم در نظارت بر بازارها همواره به دنبال استانداردهای بالاتر امنیت انرژی هستند تا در صورت بروز بحران بتوانند اقدام‌های مناسب انجام دهند.
امروزه مسأله امنیت در کشورها تعبیرهای گوناگونی یافته است؛ به گونه‌ای که امنیت انرژی را نیز در برمی‌گیرد. روسیه نیز به بازیگر مهمی در اقتصاد جهانی تبدیل شده است که خط‌مشی‌هایی برای کشورها مشخص می‌کند.
وجود ذخایر عظیم نفت و گاز در یک کشور می‌تواند قدرت برتری به آن کشور دهد، چنان‌که روسیه با برخورداری از این ذخایر، نقشی مسلط در این بازار ایفا می‌کند. برگزاری اجلاس گروه هشت در روسیه با حضور کشورهای عضو، آمریکا، ژاپن، کانادا، آلمان، فرانسه، بریتانیا، ایتالیا و روسیه، در پی قطع عرضه گاز به اوکراین در ژانویه و برداشت غیرقانونی این کشور از خطوط لوله گذرا از آن کشور صورت گرفت کشورهای اروپایی با برگزاری این نشست برآن بودند که به تعهدی کلی درباره امنیت عرضه انرژی برسند، تا در صورت بروز چنین وقایعی عرضه گاز به اروپا همچون کشورهای مجارستان، اتریش و ایتالیا، با اختلال دیگر صورت نگیرد و این در حالی است که این کشورها در مقابل روسیه نفوذ اندکی دارند.
وزیران ثروتمندترین کشورهای دنیا به دنبال بالا رفتن هراس از این که قیمت‌های انرژی می‌تواند آسیب شدیدی به رشد اقتصادی دنیا بزند، در مسکو نشستی داشتند و در این نشست کشورها به دلیل بالا رفتن هزینه انرژی اعلام خطر کردند و بر همکاری برای اطمینان از ثبات عرضه اصرار ورزیدند.
در این اجلاس روسیه پیشنهاد کرده است که گزارش‌هایی مانند آنچه درباره ذخیره نفت وجود دارد، درباره گاز هم منتشر شود. همچنین در این نشست مساله تشکیل بازار جهانی گاز بررسی شد. تشکیل بازار جهانی گاز به سبب راهبردی بودن این انرژی ارزشمند و وابستگی کشورهای جهان به مصرف آن، تاثیر بسزایی بر اقتصاد جهانی خواهد داشت.
هر چند که در نگاه اول تشکیل چنین بازاری با تردید همراه است، تفاوت بازار جهانی نفت و گاز با یکدیگر از جمله مسائلی است که باید در نظر داشت. از یک سو متعدد بودن مصارف نفت و شکل‌های مختلف فرآورده‌های آن و از سوی دیگر، وجود کالا و یا فرآورده‌ای که در بازار گاز همواره مورد خرید و فروش قرار گیرد، تردیدها را افزایش می‌دهد. مراحل اکتشاف و استخراج نفت خام، سپس فروش آن در بازار، در دست دولت و یا شرکت نفتی آن کشور است، در حالی که در مورد گاز وضعیت متفاوت است؛ به گونه‌ای که شرایط خرید و فروش گاز به طور معمول میان دو کشور بررسی می‌شود و در صورت به توافق رسیدن، عمل نقل و انتقال آن انجام می‌شود. قراردادهای گاز نیز به طور معمول قراردادهای طولانی مدت است که میان کشورها منعقد می‌شود؛ در نتیجه در بازار جهانی گاز، همواره کالایی برای خرید و فروش وجود ندارد و این مساله فعال بودن این بازار را زیر سوال می‌برد.
بالا رفتن نقش گاز هنگامی آشکارتر می‌شود که این محصول در صنایع گوناگون به کار رود. گوناگونی مصرف گاز به عنوان سوخت بخش حمل و نقل، نیروگاه، همچنین صنایع از مواردی است که کشورها برای این سوخت پاک و تمیز، همواره مدرن دارند، اما از طرفی وجود تنها، خریدار و فروشنده در بازار گاز، از دیگر مواردی است که کارشناسان در قیاس با بازار نفت در نظر می‌گیرند، زیرا در بازار نفت خیلی از نهادها و ارگان‌ها به تنهایی به خرید و فروش فرآورده‌های مورد نیاز خود می‌پردازند.
روسیه می‌کوشد که امنیت عرضه انرژی را در حاکمیت خود قرار دهد و می‌توان اذعان کرد که در یک مقیاس وسیع، پایداری اقتصادی و سیاسی بخش چشمگیری از قاره اروپا به مدیریت عرضه انرژی روسیه وابسته است. روسیه که دومین صادرکننده بزرگ نفت در دنیا است، منافع زیادی از قیمت بالای نفت به دست آورده و بازارهای گرسنه شرق و غرب، مشتریان فراوانی برای این کشور فراهم کرده است. کشورها از زمانی که ناامنی‌ها در خاورمیانه تشدید شد، به سمت تنوع عرضه انرژی خود در مناطقی غیر از خاورمیانه پیش رفتند که روسیه در این میان نقش برتری یافت. همچنین وجود شبکه‌های متعدد خطوط لوله گاز در روسیه و سرمایه‌گذاری‌های فراوان این کشور در بخش گاز سبب شده است که این کشور بخش قابل توجهی از بازارهای مصرف این محصول را در اختیار گیرد. شکل‌گیری بازاری برای گاز همچون بازار نفت می‌تواند به کشورها در تامین نیاز روزافزون کورها به گاز، کمک شایانی کند و تنوع فروشنده در این بازار می‌تواند تا حدودی از سلطه کنونی روسیه بکاهد. بازار جهانی نفت به سبب روش حمل و نقل آسان‌تر، وجود نفتکش‌ها، همچنین موارد استفاده متعدد از آن در صنایع گوناگون و صنایع پایین دستی، بسیار راحت و سریع شکل گرفت، در حالی که شکل‌گیری بازار گاز و جهانی شدن آن به دلایل وجود سرمایه‌گذاری بلند مدت در آن برای احداث خطوط لوله و یا فراهم کردن زمینه‌های صادرات ال.ان.جی دشوار به نظر می‌رسد، اما باید در نظر داشت که شکل‌گیری این بازار می‌تواند تاثیر بسزایی بر اقتصاد جهانی داشته باشد.