بررسی عملیات کربلای4

دلایل انتخاب منطقه
پس از پیروزی فاو که باعث به هم خوردن موانه نظامی به نفع ایران شد، لازم بود در اقدامی دیگر که از اهمیت ویژه و هدف استراتژیک برخوردار باشد، سرنوشت جنگ به نقطه نهایی رهنمون شود. برای این منظور، منطقه جدی می‌بایست از شرایطی برخوردار می‌بود که هدف‌‌های مورد نظر تحقق می‌یافت.
منطقه عمومی بصره در جنوب، مهمترین مناطقی بودند که از تابستان سال 1361 همواره برای عملیات‌های بزرگ و سرنوشت ساز مورد توجه فرماندهان بودند و عملیات‌های متعددی در این جبهه‌‌ها انجام شده بود: شرق بصره (عملیات رمضان)، هورالهویزه (عملیات خیبر و بدر) و فاو عملیات والفجر 8 مناطقی بودند که طی سال‌های 1361 تا 1364 عرصه نبرد میان رزمندگان اسلام و دشمن بودند. تنها منطقه‌ای که در آن عملیاتی، صورت نگرفت. منطقه ابوالخصیب، جزیره مینو و بخشی از زمین شلمچه بود که در میان هدف‌های مطرح در اطراف بصره،‌به دلیل نزدیکی به شهر، مهم‌تر از بقیه بودند. به همین دلیل،‌استحکامات،‌آرایش سلاح و یگان‌‌های دشمن نیز در این منطقه ( با تاکید بر شلمچه) بیشتر از سایر مناطق موجب شد که طی چهار سال پس از عملیات رمضان، فرماندهان نظامی توجه جدی به این منطقه کنند.
افزون بر این اهمیت شهر بصره که هدف اصلی استراتژی نظامی جمهوری اسلامی پس از فتح خرمشهر به شمار می‌رفت. مهمترین عامل در انتخاب این زمین برای عملیات کربلای 4 بود.
از دیگر ویژگی‌هایی که باعث انتخاب این منطقه برای عملیات شد. عوارض موجود در زمین غرب اروند در منطقه ابوالخصیب بود. زیرا وجود نهارها،‌نخلستان‌ها و کانال‌های کشاورزی و نیز عدم وجود استحکامات در منطقه پتروشیمی تا بصره، این منطقه را قابل تصرف و پدافند می‌نمود.
همچنین به دلیل آن که دو جناج منطقه عملیاتی از شمال به آب گرفتگی شلمچه و کانال ماه‌گیری و از جنوب به خور زبیر و زمین‌های باتلاقی اطراف آن محدوده شده بود،‌قدرت تحرک دشمن ضعیف برآورد می‌شد.
مزیت دیگر منطقه عملیاتی واگذاری مسوولیت حفظ و اداره آن به سپاه‌های سوم و هفتم عراق بود. این مساله با توجه به مانور عملیات که از نفوذ از میان خط حد دو سپاه بود،‌یکی از ویژگی‌های برجسته منطقه عملیات به شمار می‌رفت.
طرح مانور
مانور در این عملیات نقش اساسی و تعیین کننده‌ای داشت. زیرا تجربه عبور از رودخانه تاروند این بار می‌بایست در طول رودخانه انجام می‌گرفت و این عبور که خود تاکتیک ویژه عملیات به شمار می‌رفت در صورت تحقق، جنبه‌های دیگر آن که شامل شکستن خط، پاک سازی، نفوذ در عمق و تسلط برچند راه (ورودی شهر بصره) می‌شد، تحول عظیمی در جنگ ایجاد می‌کرد.
از این رو از اردیبهشت تا مهر 1365 و سپس آذرماه همان سال، بحث‌های مختلف و طرحهای گوناگونی ارایه شد ولی به دلیل معایب آنها منتفی گردید. یکی از موضوعات اساسی در طرح‌های ارایه شده از نظر فرماندهان سپاه وابستگی ابتکار ویژه به غافل‌گیری دشمن بود.
بدین ترتیب پس از یک دور بحث طرحی تصویب شد که مورد توافق کلیه فرماندهان بود.
در جلسه (16/7/1365) پس از بحث و گفتگو،‌سرانجام فرماندهان یگان‌ها مانور عملیاتی از پنج ضعلی در شملچه تا جزیره سهیل در مقابل جزیره مینو را پذیرفتند. آنها پذیرفتند که زمین شلمچه بر زمین مقابل جزیره مینو ترجیح دارد. همچنین،‌اهمیت زمین دو طرف اروند و ابوالخصیب و نیز تاکتیک ویژه برای عبور از تنگه مورد قبول واقع شد.
در پایان این جلسه،‌فرمانده سپاه گفت: « برادران عزیز، همه توجیه هستند و احتیاجی به توضیح اهمیت عملیات نیست. این سومین منطقه‌ای است که برای رفتن به سمت بصره در آن عمل می‌کنیم .
منطقه رمضان ( شرق بصره) هور (الهویزه) و اینجا، خدای ناکرده اگر از ما کوتاهی سربزند،‌مسوولیت ما خیلی سنگین است. ما باید با تمام قدرت تکلیفمان را انجام دهیم آن وقت، هرچه خدا خواست اینجا یک شجاعت بزرگ و تدبیر دقت بالایی می‌طلبد.
این تاکتیک و شیوه جنگی که ما برای این عملیات مهیا کرده‌‌ایم دشمن آمادگی‌اش را ندارد و از (از زرف ما) احتیاج به توکل و ایثار بالایی دارد. برادرها باید مسائل را باهم حل کنند و تا آخرعملیات،‌دست آخوت و برادری به هم بدهند. چوناین عملیات با همیاری و همکاری پیش می رود.
لذا باید تقسیم کار کنید و همدیگر را کمک کنید. از نیمه دوم مهرماه کار آمده سازی منطقه عملیات با جدیت پیگیری شد. در حین این پیگیری و پیشبرد امور،‌بحث مانور بازهم مطرح شد و سرانجام در آذرماه فرمانده سپاه با دریافت نظرات و مسائل جدید، طی جلسه‌‌ای با آقای هاشمی،‌خط جدید کاری را به نیروی زمینی سپاه ابلاغ کرد.
مطابق آخرین تصمیم‌گیری و جمع‌بندی وضع موجود،‌تا برای انجام عملیات کربلای 4 چهارمین زمین شلمچه،‌ابوالخصیب منطقه مقابل جزیره ام‌ الرصاص و جزیره مینو و انتخاب شد. این چهار منطقه از نظر مانور آتش، و عقبه و پشتیبانی به یکدیگر وابستگی داشتند. از این رو، هرکدام به یک قرارگاه سپرده شد.
خط حد قرارگاهها نیز به شرح زیر مشخص گردید:
1- قرارگاه نجف، از شمال پنج ضعلی در شلمچه تا جزایر بوارین و ام الطویه.
2- قرار گاه قدس، عبور از تنگه و پیشروی در پتروشیمی و الوالخصیب.
3- قرارگاه کربلا، مقابله با پاتک دشمن از مقابل جزیره ام الرصاص و پیشروی تا جاده دوم و سوم این قرارگاه تامین کل منطقه عملیاتی را نیز به عهده داشت.
4- قرارگاه نوح، تامین جناب چپ و پیشروی در مقابل جزیره مینو.
نیروی موردنیاز برای عملیات 325 گردان برآورد شد، اما تنها 250 گردان مهیا شد که در قالب 13 لشگر و 12 تیپ مستقل وارد عملیات شدند.
آمار نیروها عبارت بودند از 23733 پاسدار رسمی، 66847 سرباز و 113231 نیروی بسیح در مجموع، 203811 تن نیروی انسانی برای عملیات در اختیار سپاه پاسداران بود.
شرح عملیات
طی چند روزی که به زمان عملیات باقی مانده بود بمباران و آتش توپخانه عراق روز به روی افزایش می‌ِیافت. صبح روز سوم نیز اطراف پل فجر ،‌نهر عرایض، سواحل کارون، اوایل جاده خرمشهر حوالی ایستگاه هفت و برخی نقاط دیگر،‌بمباران شد و آتش توپخانه دشمن نیز فزونی یافت. پس از تاریک شدن هوا در روز سوم (زمان آغاز عملیات) عراقی‌ها به ریختن فلز به وسیله هواپیما و شلیک منور دست زدند.
از ساعت 19 تا 21 بیش از پنج مورد گزارش در مورد اقدامات دشمن به قرارگاه مرکزی رسید. با آن که اوضاع نگران کننده می‌نمود، اما تحلیل کلی فرماندهی آن بود که شرایط عادی است . از ساعت 21 غواص‌ها به درون رودخانه رها شدند. اما پس از حدود نیم ساعت در ساعت 21:35 برادر عزیز جعفری اطلاع داد دشمن با تیربار نیرو‌ها را زیر آتش گرفته است. این تحرک دشمن نیز مانند شبهای گذشته عادی قرض شد، لذا دستور داده شد همه در ساعت 22:30 پای کار باشند. اما 22:38 دقیقه لشکر امام حسین(ع) خبر داد که دشمن روی خط، منور زیادی انداخته و داخل رودخانه نیز با تیربار به نیروها حمله کرده است. تمام این اقدامات دشمن داخل تنگه متمرکز شده بود همان جایی که می‌بایستی تاکتیک ویژه عملیات انجام می‌گرفت.
در ساعت 22 فرمانده قرارگاه قدس اعلام کرد که لشگر 31 عاشورا متوقف شده است و امکان استفاده از لشکر 41  ثارالله(ع) نیز وجود ندارد، و تیربار دشمن در خط و روی آب نیروها را هدف قرار داده است. در محور قرارگاه قدس لشکرهای 14 امام حسین(ع)، 21 امام رضا(ع) و 31 عاشورا در ساعات نخست حمله و قبل از درگیری تلفات زیادی متحمل شدند. با این همه فرمانده قرارگاه ابراز می‌داشت، شرایط حاد نیست.
عدم تحرک خاص دشمن در محورهای قرارگاه نوح،‌ کربلا و نجف و نیز عادی بودن شرایط در آن محورها، موجب و تقویت این برداشت فرماندهی شده بود، اما شرایط در محور قرارگاه قدس به کلی با شرایط محورهای دیگری متفاوت بود.
به هر صورت، حدود ساعت 22:08 با خبرهای گوناگون که رسید فرماندهی پی برد که دشمن تک را کشف کرده است،‌اما اوضاع به سختی قابل اداره و بازگشت به شرایط قبل از حمله بود. و از سوی دیگر،‌ هنوز تا اندازه‌‌ای امیدواری وجود داشت. از این رو، در ساعت 22:30 سوم دی ماه 1365 رمز عملیات قرائت شد و یگان‌ها در تمام محورها عملیات را آغاز کردند و این در شرایطی بود که این بار، دشمن عملیات را آغاز کرده بود.
با آغاز حمله سراسری در منطقه عملیاتی در محور قرارگاه‌های نجف، قدس، نوح و کربلای نیروها دست به پیشروی زدند و هدف‌هایی نیز تصرف شد. این وضعیت موجب آرامی در قرارگاه شد، اما در ساعت 10/24 دقیقه لشگر 14 امام حسین(ع) خبرداد،‌این یگان نتوانسته است در جزیره بلجانیه قایق‌‌های حامل نیرو را پیاده کند و دشمن از سمت جزایر بوارین و ماهی مانع عبور این قایق‌ها شده و تعدادی از‌آنها نیز منهدم شده‌اند. قرارگاه قدس  نیز اطلاع داد نوک جزیره ماهی‌ پاک سازی نشده است و دشمن روی تنگه به شدت تیراندازی می‌کند.
در جزیره ام الرصاص، لشکرهای 8 نجف، 14 امام حسین(ع)، 25 کربلا و 41 ثارالله وارد عمل شده و ضمن شکستن خطهای اول دشمن،‌پیشروی در عمق را آغاز کردند . لشکر 25 که وارد جزیره ام الرصاص شده بود،‌نتوانست تا صبح سرپل به دست آمده را توسعه دهد.
در محور قرارگاه نجف، لشکر 19 فجر توانست وارد پنج ضعلی شود ودر محور دیگر نیز لشکر 57 حضرت ابوالفضل پیشروی کرد.
وضعیت در منطقه شلمچه از شرایط بهتری نسبت به سایر محورها برخوردار بود.
در منقطه جزیره مینو،‌قرارگاه نوح تیپ 33 المهدی توانست خط را بشکند اما با نیرو‌های دشمن مواجه شد که با سختی توانست پس از پاک سازی با تیپ 32 انصار الحسین در خط اول الحاق کند. اما وجود آتش در جناح راست این محور را تهدید می‌کرد.
در این حال لشکر 7 ولی عصر (عج) نیز توانست وارد جزیره سهیل شود برپایه خبرهای رسیده از اطلاعات قرارگاه خاتم (سپاه) دشمن دو اقدام اساسی را در دستور کار خود قرار داد. اول اجرای آتش روی دهانه کارون و تنگه دوم جلوگیری از پیشروی لشکر 19 فجر و تیپ 57 ابوالفضل در داخل پنج ضعلی در محور شلمچه .
علاوه بر این در ساعت یک بامداد رادیو عراق خبر حمله ایران را همراه با نقطه و محورهای آن اعلام کرد، موضوعی که درگذشته سابقه نداشت. به ویژه در این خبر اعلام شد که این حمله بین سپاه‌های هفتم و سوم انجام گرفته است و لشکرهای 11و15 درگیر هستند.
این خبر، احتمال هوشیاری و آگاهی دشمن را از حمله، در ذهن فرماندهی بیشتر تقویت کرد.
پس از آن که عبور از تنگه( محور اصلی عملیات) ناممکن شد عبور از جزایر ام الرصاص و ام البابی، محور تلاش جبهه خودی قرار گرفت.
اما در ساعت 10/2 بامداد قرارگاه کربلا اطلاع داد که دهانه کارون از ناحیه پشت‌ام الرصاص، زیر آتش دشمن قرار دارد و همه قایق‌های حامل نیروهای تیپ‌ انصارالحسین آسیب‌ دیده‌اند فرمانده قرارگاه نوح نیز وضع تیپ 33 المهدی را نامناسب گزارش کرد.
علاوه بر این،‌در ساعت 20/2 بامداد فرمانده لشکر 8 نجف شرایط یگان خود را در جزیره‌ام الرصاص سخت توصیف نمود و این در حالی بود که انهدام وسیع قایق‌ها به دست دشمن،‌امکان انتقال نیرو را به جلو با مشکل مواجه کرده بود. ضمن آن که تردد نیروها به دلیل آتش دشمن به سختی امکان پذیرش بود.
در ساعت 17/3 بامداد لشکر 7 ولی عصر(عج) اعلام کرد، دقایقی در اختیار ندارد و بخشی از جزیره سهیل را نیز پاکسازی نکرده است. در شلمچه نیز، لشکر 19 فجر و تیپ 57 ابوالفضل توان حفظ پنج ضعلی را نداشتند و در محور بوراین نیز مشکل به وجود آمده بود. از این رو،‌در ساعت 10/6 صبح به قرارگاه نجف اجازه داده شد،‌عقب نشینی کند.
اوضاع در قرارگاه‌های دیگر نیز مساعد نبود،‌داخل جزیره‌ام الرصاص الحاق صورت نگرفته بود،‌لشگر 25 کربلا نتوانست سرپل خود را در جزیره‌ام البانی توسعه دهد، لشکر 8 موفق به پاکسازی هدف‌های خود در جزیره ‌ام‌الرصاص نشد و تیپ انصار الحسین نیز نتیجه روشنی به دست نیاورد.
یگان‌های دیگر نیز شرایط مشابهی داشتند. از این رو فرماندهی با تشکیل جلسه‌ای دستور داد جزیره‌ام الرصاص حفظ شود و در محورهای دیگر یگان‌ها عقب نشینی کنند.
اما در پی اظهار خوش‌‌‌بینی چند تن از فرماندهان و دریافت برخی خبرها، بار دیگر برای ادامه عملیات امیدواری ایجاد شد و برخی تلاش‌ها نیز صورت گرفت.
اما از حدود ساعت11 صبح عراق علیه مواضع رزمندگان دست به پاتک زد و سرانجام در ساعت 45/23 دقیقه شب (چهارم) توقف عملیات اعلام شد.
بدین ترتیب به منظور حفظ قوا و طراحی دوباره عملیات آتی،‌از ادامه نبرد اجتناب شد. در این عملیات 985 تن از نیروهای خودی شهید و 8071 تن مجروح شدند.
علل عدم موفقیت عملیات
عوامل تاکتیکی و استراتژیکی مختلفی در ناکامی کربلای 4 دخالت داشتند، اما نقش عوامل زیر برجسته و تعیین کننده‌تر بود.
1- آگاهی عراق از مکان و زمان عملیات که بیشتر موهون اطلاعاتی بود که آمریکا به تلافی ماجرا مک فارلین در اختیار این کشور قرار داده بود. منابع اطلاعاتی و جاسوسی آمریکا دقیق‌تری و جزیی‌ترین خبرها را درباره عملیات کربلای 4 در اختیار عراقی‌ها قرار دادند.
اظهارات مقامات عراقی در مورد اهداف عملیات و نتیجه آن حاکی از آن بود که اطلاعات ارسالی به عراق حاوی نکات قابل ملاحظه‌ای بوده است. در این باره وزیر دفاع عراق گفت:« هدف ایران شهر بصره بوده و هست... ایرانی‌ها اگر موفق می‌شدند هدف‌های خود را تحقق بخشند،‌ارتباط میان سپاه سوم و هفتم را قطع می‌کردند و تمام فاو و خور عبدالله و شمال بصره را به اشتغال خود در می‌آوردند. علت شکست کنونی این است که ما آماده بودیم و نقشه‌های لازم را طرح کردیم ... و از درس‌های فاو استفاده کردیم.»
وزیر دفاع عراق ضمن تشکر از آمریکا اظهار داشت: « ما به خاطر این اطلاعات از آنان تشکر می‌کنیم اما به آنان خاطر نشان می‌کنیم که در مقایسه با برخوردشان با ایران، در این مورد تعادل برقرار نبوده است.
2- تجربه دشمن از عملیات وفا و عبور غواص‌ها ازاروند و نیز مسلح کردن زمین در محورهای حمله، آن گونه که امکان مقابله با مهاجمان را برای آنها فراهم می‌ساخت.