نگرش واقع‌بینانه به تولید علم در ایران

نویسنده: محمد علی زلفی گل

تلاش و هماهنگی و انسجام ملی صرفا مستلزم وجود شرایط حاد نظیر جنگ و رویارویی با بلایا و ... نیست و اگر نگوییم عرصه زندگی همواره یک عرصه جنگ است، بی تردید عرصه رقابت و سبقت جویی ها است. آنان که در تغییر اوضاع خود و تلاش برای بهبود آن سبقت داشته باشند و تلاش افزون نمایند، مطابق سنت الهی نیز پیشرو خواهند بود: ان الله لا یغیر ما بقوم حتی لا یغیروا ما بانفسهم. اگر هشت سال دفاع و جنگ یک اهتمام ملی به وجود آورده بود، وقتی مبنا بر زندگی در یک سطح ملی است، این هماهنگی و انسجام به نحو مقتضی باید تداوم یابد. امروز این مسأله به لحاظ گرایش عمده رقابت های جهانی به عرصه های علمی باید بسته به وضعیت موجود مورد توجه ویژه قرار گیرد؛ کماآنکه تدوین سند چشم انداز بیست ساله بر آن صحه می گذارد. در این عرصه لازم است برنامه ریزی های دقیق علمی به عمل آید و با نگرشی خاص انجام پذیرید. عقب ماندگی علمی دست کمی از تحمل تبعات حاصل از جنگ ندارد: بیکاری، فقر،‌اعتیاد، عدم وجود شور و نشاط، وابستگی علمی و فنی و بسیاری مسائل دیگر می‌تواند بر اثر سهل انگاری در دنیای رقابتی امروز حاصل شود.

با توجه به آنچه گفته شد، در این نوشتار ضمن مروری بر وضعیت علمی ایران در گذشته و امروز و نیز در مقایسه با کشورهای منطقه، همچنین با ارائه توضیحاتی در خصوص عوامل مؤثر در تولید علم، و عطف توجه به مسائل پیرامون ISI ، نوع نگرش درست به سند چشم انداز توسعه مورد بحث قرار خواهد گرفت.

وضعیت علمی حال و گذشته ایران در ابعاد بین‌المللی

در سال گذشته میلادی (2006) هفت هزار و صد و شصت و هشت (7168) مقاله ISI توسط دانشمندان و پژوهشگران ایران به چاپ رسید و بیش از شش هزار مقاله نیز در مجلات علمی و پژوهشی داخل به چاپ رسیدند. به عبارتی اگر قرار باشد دانشمندان و پژوهشگران کشور تصمیم بگیرند تمامی مقالاتشان را در مجلات داخلی چاپ نمایند، صرف نظر از مسائل داوری و علمی مراحل پذیرش مقاله، نمایه سازی و ملزومات مادی و معنوی چاپ، ضرورت دارد تعداد مجلات علمی-پژوهشی کشور و یا شماره هایی که از این مجلات در سال چاپ می شود، دو برابر گردد. راه سوم این است که تعداد مقالات در هر شماره دو برابر شود. این مسأله نشان می دهد که در هر حال ما نیازمندیم از امکانات بین المللی جهت اثبات توانمندی های ایرانی ها استفاده کنیم. گذشته از آنکه در زمینه علم اساسا نباید عنکبوت وار عمل نماییم، بلکه باید یافته های پژوهشی دانشمندان و پژوهشگران کشور در بوته نقد بین المللی قرار گیرد تا امکان رشد ایشان مهیا گردد.

اکنون در بیش از دویست (200) گرایش علمی، بسته به گرایشات مختلف بین 10 تا 2760 سند علمی بین المللی در ISI توسط پژوهشگران و دانشمندان کشور به چاپ رسیده است- که حکایت از جوانه زدن علمی در اکثر رشته ها و گرایشهای علمی در کشور دارد و امید است در آینده با توزیع منطقی استعداد ها و بر اساس مزیتهای نسبی و منطقه ای، در اکثر رشته های علمی مطرح در دنیا شاهد رشد تولید علم بیش از پیش در کشور باشیم. خوشبختانه در سالهای گذشته تعداد ثبت اختراعات که معیار تولید فن می باشد، نیز در کشور رشد چشمگیری داشته است.

جدول 1: وضعیت علمی کشور ایران در حال حاضر و مقایسه کمی با گذشته بر اساس تعداد اسناد نمایه شده در بعد بین المللی و بر اساس داده های پایگاه اطلاعات علمی ISI

محدوده زمانی

سال میلادی تعداد مقاله

ISI تعداد

سال توضیحات

1978-1900 2636 78 تا پیروزی انقلاب تا سال 1357

1986-1979 1870 8 بعد از پیروزی انقلاب تا سال 1365 تاسیس اولین دوره دکتری داخل در دانشگاه شیراز

1996-1987 2985 10 10 (ده) سال پس از تاسیس اولین دوره دکتری داخل در دانشگاه شیراز

2003-1979 17177 24 بعد از پیروزی انقلاب تا سال 1382

2006-2004 15572 3 در طی 3 (سه) سال گذشته میلادی رشد چشمگیر مقالات در اثر توسعه دوره های دکترا و کارشناسی ارشد داخل کشور

جدول 2: وضعیت دانشمندان برتر کشور ایران در حال حاضر و مقایسه کمی با گذشته بر اساس تعداد اسناد نمایه شده در بعد بین المللی و بر اساس داده های پایگاه اطلاعات علمی ISI

محدوده زمانی سال میلادی محدوده اسناد علمی در ISI تعداد افراد توضیحات

2000-1900 164-10 402 تا سال 1379

2000-1900 164-30 35 تا سال 1379

30 آگوست 2007-1900 435-30 398

30 آگوست 2007-1900 435-50 120

30 آگوست 2007-1900 435-100 33

30 آگوست 2007-1900 435-200 9

جدول 3: مقایسه وضعیت علمی کشورهای ایران و ترکیه با توجه به اسناد علمی نمایه شده در بعد بین المللی و بر اساس داده های پایگاه اطلاعات علمی ISI

سال میلادی تعداد اسناد علمی ترکیه در ISI تعداد اسناد علمی ایران در ISI نسبت ترکیه به ایران

1997 4436 735 03/6

1998 5242 1046 01/5

1999 6041 1186 09/5

2000 6223 1470 23/4

2001 7568 1798 20/4

2002 10044 2450 09/4

2003 12017 3285 65/3

2004 14958 4186 57/3

2005 16073 5414 96/2

2006 17881 7168 49/2

از اطلاعات موجود در جدول شماره 3 نتیجه گرفته می شود که اختلاف ایران با کشور رقیب(ترکیه) در سند چشم انداز، طی یک دهه از 6 (شش) به حدود دو و نیم (5/2) برابر کاهش یافته است. با توجه به توسعه موسسات آموزشی و پژوهشی دولتی و غیر دولتی و همچنین توسعه دوره های دکترا و کارشناسی ارشد و فرهنگ علم دوستی در کشور در صورتی که ظرفیت سازی علمی مورد نظر مهیا شود، بسترسازی مناسب علمی با اختصاص اعتبارات لازم به بخش پژوهش داده شود و مدیران و مسئولان اجرائی کشور سند چشم انداز را میثاق ملی بدانند، قبل از اتمام تاریخ سند چشم انداز، هدف علمی موجود در سند چشم انداز کشور تحقق خواهد یافت و ما کشور ترکیه را نیز از نظر تولید علم در سطح بین المللی پشت سر خواهیم گذاشت.

عوامل موثر در تولید علم:

باید عوامل موثر در تولید علم و فن راشناخت و در صدد رفع موانع تولید علم بر آمد. عوامل موثر در تولید علم مانند: ایجاد و تقویت فرهنگ علم دوستی در جامعه، توسعه منابع انسانی پژوهشگر به عنوان رکن اساسی، توسعه مقاطع دکترا و کارشناسی ارشد، تامین منابع علمی، مجلات، کتب، پایگاه های اطلاعات علمی جهت دستیابی به پیشینه تحقیق، توسعه کارگاه ها و آزمایشگاه ها، توسعه کمی و کیفی مجلات علمی و پژوهشی داخلی و تلاش برای بین المللی کردن آنها به گونه ای که علاوه بر توان پوشش چاپ مقالات محققان داخل کشور، پذیرای مقالات محققان خارجی نیز باشند و در واقع شرایطی ایجاد شود که بخشی از محققان خارجی در تیم ما بازی کنند. همچنین داشتن استانداردهای علمی و مشخص کردن حداقل انتظارات از هر فرد با توجه به موقعیت خویش، مدیریت عالمانه، سیاست گذاری علمی و نظارت صحیح می تواند در تولید علم موثر واقع شود. عدم وجود هر یک از این عوامل مانع تولید علم می گردد.

ضرورت تدوین استانداردهای علمی و پژوهشی

امروزه استاندارد سازی و رعایت آن در تمامی زمینه ها در جامعه بشری پذیرفته شده است. با توجه به بلوغ نسبی موسسات آموزشی و پژوهشی دولتی و غیر دولتی و همچنین صنایع در کشور، به نظر می رسد تدوین و اصلاح استانداردهای علمی و پژوهشی، با لحاظ شاخص های بومی و بین المللی جهت افزایش کمی و کیفی تولید علم و فن در کشور ضروری است؛ زیرا موسسات آموزشی و پژوهشی در حال برنامه ریزی و گام برداشتن برای احراز رتبه های برتر منطقه ای و جهانی هستند و در صورتی به این توفیق دست خواهند یافت که در استاندارد سازی مجموعه خویش موفق باشند و در جهت استفاده بهینه از منابع مادی و انسانی شان تلاش نمایند. چنانچه کشور ما به این مرحله از موفقیت برسد، خواهد توانست در میدان رقابت ملی و جهانی وارد شود و با کسب جایگاه مورد انتظار مردم و نظام در منطقه و جهان،در جذب نخبگان بالقوه و بالفعل موفق باشد.

برای روشن شدن بحث، مثالی از عرصه علم ورزش و تربیت بدنی-  به عنوان علم فردا - آورده می شود: قهرمان و پهلوان ملی با یک قهرمان و پهلوان بین المللی متفاوت است. به همین دلیل برای قهرمان و در نهایت پهلوان جهانی شدن، حضور در عرصه رقابت های ورزشی جهان و محک خوردن در حد استانداردهای جهانی ضروری است. پذیرفتنی نیست کسی را که در عرصه ملی پهلوان است، پهلوان جهانی به حساب آورند. اما اگر کسی در ورزشی بومی که در جهان ناشناخته است و یا میدان رقابت جهانی برای آن موجود نیست، قهرمان و پهلوان شود، می توان با اتکا به عملکرد او ابتکار عمل را از جهانیان ربود و آن ورزش را بین المللی و جهانی کرد و استانداردهای جهانی را برای آن طراحی نمود. چرا ما همیشه مشق بنویسیم و دیگران سرمشق. در عرصه علمی هم همین داستان مصداق دارد. مسلما کشوری که بخواهد در سطح جهانی ادعای علم و فن نماید، چاره ای جز تن دادن به استانداردهای علم جهانی به ویژه برای علوم طبیعی را ندارد. ما می توانیم مدعی علوم انسانی و علوم خاص بومی و مذهبی خودمان باشیم، اما باید خودمان هم استاندارد تعیین و تدوین نماییم تا ملاک عمل قرار گیرد.

هدف نهایی از داشتن استاندارد علمی، استفاده بهینه از امکانات مادی و معنوی کشور در راستای رشد و ارتقا معنویت، ثروت، سلامت، امنیت، قدرت و توسعه جامع کشور است. در تعریف استانداردهای علمی، حداقل انتظارات از دانشجویان دکترا و کارشناسی ارشد، اعضای هیئت علمی، پژوهشگران و دانشمندان در هر مقطع، سال و یا دوره مشخص می شود.

در تعریف استانداردهای علمی، ضروری است برخی نکات مورد توجه ویژه قرار گیرد: ماهیت رشته ها، کمیت و کیفیت سند علمی، محل و موقعیت انجام پژوهش و تلاش علمی، نوع سند علمی، اخلاق علمی، ماهیت بومی علم، ماهیت بین المللی علم، نظری و عملی بودن، دایره، محیط و محل انتشار، نوع ارتقای مرتبه و مقطع تحصیلی.

این استانداردها باید به گونه ای باشند که موجب رقابت سالم بین افراد و موسسات علمی جهت جذب نخبگان بالقوه و بالفعل گردند و به گسترش مرزهای دانش، علم، فن وتکنولوژی و در نهایت ارتباط دانشگاه با صنعت و جامعه و نهایتا رشد و ترقی کشور منجر شوند.

سیستم نمایه سازی مستندات علمی جهت نمایه نمودن

در راستای حفظ پویایی حرکت علمی مبتنی بر استاندارد، ارائه گزارش از طرح های پژوهشی، مقالات علمی، کتب، اختراعات، ابداعات و اکتشافات ضروری است. در کنار آن لازم است این استانداردها در یک فرایند پویا و مداوم اصلاح و تعریف شوند. برای پرداختن بهتر به این مسأله، در اینجا به یک نمونه سیستم نمایه سازی بین المللی و برخی از تواناییهای آن اشاره خواهد شد و در خصوص مشابه جدیدالتاسیس داخلی آن مطالبی ارائه خواهد گردید.

چرا توجه بهISI ؟

پوشیده نیست که متولیان علمی کشور به مجلاتی که در ISI نمایه می شوند، بهای زیادی می دهند و متقابلا مجلات علمی - پژوهشی داخلی مورد بی مهری آنها قرار می گیرد. طبعا علت این مسأله، در نوع خود سؤالی است که باید به آن پاسخ داده شود و نگارنده با تکیه بر اطلاعات خود، جهت روشن شدن بعضی از واقعیتها نکاتی خدمت خونندگان عزیز تقدیم می نماید.

ما باید بپذیریم که امکانات مادی، وقت، انرژی و منابع انسانی در سطح جهان در مقایسه با حجم نا دانسته ها و مجهولات بشری بسیار ناچیز است. لذا جهت استفاده بهینه از منابع مادی و انسانی موجود، جهت غلبه بر مجهولات بشری و حرکت در راستای گسترش مرزهای علم، فن و فکر، باید از تحقیقات و پژوهشهای تکراری جلوگیری به عمل آید. به همین دلیل ضرورت دارد سیستمی در سطح ملی و بین المللی وجود داشته باشد که به محققان و پژوهشگران امکان ردیابی موضوعات مورد تحقیق خویش را بدهد. یعنی ضرورت دارد یک محقق قبل از آنکه بخواهد مسئله ای را حل کند یا راه حل جدیدی برای آن ارائه دهد و موضوع را مورد پژوهش قرار دهد، از سوابق قبلی در خصوص موضوع و مسئله مورد نظر اطلاع داشته باشد. اطلاع داشتن از پیشینه تحقیق، از انجام پژوهشهای تکراری و به طور خلاصه، از هدر رفتن منابع مادی، وقت، انرژی و منابع انسانی جلوگیری می‌نماید.

از طرف دیگر برای ارزیابی کار پژوهشگران و نتایج یافته های پژوهشی منتشر شدة ایشان، به شاخصهای علم سنجی از جمله میزان ارجاع یا استناد به مقالات علمی و گزارشات علمی محققان (Citation) نیاز است؛ گذشته از آنکه خود محققان جهت اطلاع از میزان اثر گذاری گزارشات و مستندات علمی چاپ شده خویش باید بدانند چه کسانی و در چه مقالاتی به گزارشات و مستندات علمی خودش (مقالات ، کتب و غیره) ارجاع داده و استناد نموده اند؛ ضمنا آیا ارجاعات مثبت بوده یا منفی؟ یعنی آیا پژوهشگر و نویسنده در مقاله اش یافته های پژوهشی منتشر شدة شما را تایید یا رد نموده است و دلائل ایشان در تایید و رد چیست؟ علاوم بر این موارد، هر مؤسسه‌، شرکت و یا دانشگاه خصوصی یا دولتی نیاز دارد که پژوهشگران مجموعه خود را ارزیابی نماید و طبعا برای این ارزیابی به شاخص‌هایی نیاز دارد و چنانچه این مقایسه و ارزیابی در سطح جهانی مطرح باشد، لازم خواهد بود شاخص‌های مورد قبول جامعه جهانی به عنوان معیار مد نظر قرار گیرند. - و چنانکه می دانیم: مهمترین معیار در سطح بین المللی، میزان اثر‌گذاری یافته‌‌های پژوهشی در گسترش مرزهای دانش بشری اعم از علم و فکر است و ISI از آنجا که امکانات و اطلاعات مذکور را در اختیار پژوهشگران و محققان در سطح جهانی می دهد، مورد اقبال جهانیان قرار گرفته است.

البته ISI تنها سیستم نمایه سازی در دنیا نیست و نواقص قابل توجهی نیز دارد و هر ساله بخشی از این نواقص را بر طرف می‌نماید. با این همه، ISI همچنان در بین مراکز و سیستمهای نمایه سازی موجود در سطح جهانی و نیز به لحاظ گسترة کاری و حجم پوشش اطلاعات، یک پایگاه اطلاعات علمی بی نظیر است. لذا متولیان پژوهش کشور به دلائل فوق سعی می نمایند پژوهشگران کشور را جهت حضور پر رنگ تر هم در استفاده از این بانک اطلاعاتی و هم در مشارکت و اثر گذاری در اطلاعات موجود در آن تشویق نمایند‌.

لازم به ذکر است: بعضا سؤال می شود چرا ما باید علم خودمان را در اختیار بیگانگان قرار دهیم و یا انرژی و وقت خویش را صرف علومی کنیم که برای کشور بازده آنی ندارد. به نظر می رسد این سؤال، تا اندازه ای مسأله را یکجانبه می بیند. باید توجه نمود که علم باعث رشد آگاهی و تقویت فهم و ادراک و تعامل جهانی می گردد و برای بالندگی خود نیازمند همفکری و تعامل در سطحی گسترده است. علم در محیط بسته نه رشد می کند و نه وارد می شود. از این رو علم حصار نمی پذیرد. گذشته از این، ما صرفا بهره دهنده به دیگران نیستیم بلکه پیش از آنکه بر ISI بیفزاییم، از حاصل تحقیق دیگران و از جمله اروپاییها و ... بهره می گیریم و بخش عمده ای از آنچه از این رهگذر تولید می شود، بازخورد استفاده از ISI و محققان بین المللی است و لازم است در این زمینه منصفانه برخورد نمود. به همان نسبت که حاصل تحقیق ما از رهگذر چاپ در ISI در اختیار جهانیان قرار می گیرد، بسیار بیش از آن از همین رهگذر در اختیار ما قرار می گیرد. این که آنها قابلیت آن را دارند که از نتایج تحقیقات ما به سرعت استفاده می کنند و در زمینه های مختلف به صورت کاربردی از آنها بهره می گیرند، نشان از اهتمام آنها در عمل به دانسته ها دارد و گرنه اگر چنین اهتمامی در سمت ما باشد، ما بسیار بیشتر از آنها می توانیم از رهگذر تولیدات علمی آنها رشد کنیم. وقتی مقاله ای بر اساس تحقیق انجام شده در ایران، در یک مجله علمی بین المللی چاپ می شود و آنها بر اساس چاپ آن مقاله بهره برداری لازم را می برند اما علیرغم انجام تحقیق در ایران، این بهره برداری داخلی از آن به عمل نمی آید، نشان می دهد بین تولید و مصرف ما شکاف وجود دارد و یا به عبارت بهتر ما اساسا زمینه ای برای مصرف تولیدات علمی در کشور ایجاد ننموده ایم.
پس در طرح سؤال مذکور نوعی اشتباه در نگرش به مسأله نهفته است؛ یعنی ما باید بپرسیم چرا ما نمی توانیم از حاصل تولیدات علمی، اعم از این که این تولید در داخل صرت گرفته باشد یا در خارج، بهره ببریم. در جواب این سؤال پاسخهایی لازم است که هیچ کدام اساسا به ISI و موضوعات مشابه آن مربوط نیست. درواقع طرح درست سؤال، جوابهای بسیار متفاوتی را پیش پا خواهد گذاشت. در اینجا است که حرکت در چارچوب یک برنامه توسعه جامع و دارای چشم انداز و ابعاد مختلف نمود و ضرورت می یابد. بنابراین ما نیز برای آنکه بتوانیم در علم و اخلاق جهانی مشارکت جدی داشته باشیم، در هر صورت باید به عرصه تعامل علمی وارد شویم و از تمامی امکانات بین المللی که یکی از آنها ISI است، به بهترین نحو ممکن بهره ببریم و با استفاده از این تریبون ارزشمند توانایی‌های علمی، فکری، دینی، اخلاقی و فنی خویش را به جهانیان عرضه کنیم و بر آنها تاثیر گذاریم. قهر کردن با این تریبون بین المللی به نفع ملت و کشور نبوده و نخواهد بود. به نظر نگارنده، منتقدان ISI باید تلاش نمایند و بخواهند که سیستم نمایه سازی بومی منطبق بر فرهنگ دینی و بومی یا به عبارت دیگر ISI اسلامی و داخلی تحقق یابد تا نقش تمامی علوم و به ویژه علوم بومی در توسعه علمی و پایدار کشور مؤثرتر واقع گردد.

چرا تاسیس سیستم نمایه سازی علم و فن بومی ISI اسلامی با سرواژه ISC

ضمن تشکر از مسئولان امر و از جمله آقای دکتر مهراد، رئیس کتابخانه منطقه ای دانشگاه شیراز که در تاسیس سیستم نمایه سازی علم و فن بومی کشور و کشورهای جهان اسلام پیشقدم شدند و به خواست منطقی و حیاتی دانشمندان، اندیشمندان و پژوهشگران کشور جامع عمل پوشاندند، همانگونه که در خصوص پایگاه اطلاعات علمی ISI گفته شد، ضرورت وجود چنین سیستمی در داخل کشور برای نمایه سازی علم و فن بومی جهت جلوگیری از تحقیقات تکراری و همچنین ارزیابی علم و فن داخلی ضرورت دارد. در حال حاضر پژوهشگران و محققانی که یافته‌های پژوهشی شان را در سطح ملی منتشر می نمایند، نمی توانند تحقیقات انجام شده را ردیابی نمایند و نیز برای آنان اطلاع از میزان اثر گذاری و استنادات علم و فن داخلی میسر نیست. در زمینه طرحهای کاربردی نیز سیستمی وجود ندارد که یک طرح با یک شکل و شمایل در مراکز مختلف به صورت تکراری انجام نپذیرد. به همین دلیل، تاسیس سیستم نمایه سازی علم و فن بومی به یک پروژه ملی تبدیل شد که البته اهمیت آن به خوبی مورد تفهیم و حمایت ملی قرار نگرفته است. در سال جاری برای تاسیس چنین سیستم حیاتی و سرنوشت سازی (سامان دهی علم و ساخت استخر دانش کشور) از سوی دولت تنها سیصد ملیون تومان(300 ملیون تومان) اختصاص داده شد؛ در حالیکه اگر مسئولان کشور به اهمیت آن واقف شوند، پی خواهند برد که هر گونه سرمایه گذاری در این زمینه، خدمتی بزرگ به ملت و کشور است. لذا انتظار می رود در سالهای اولیه تأسیس مرکز نمایه سازی ، به این مرکز کمک لازم به عمل آید تا این نهاد جدید التاسیس با محدودیت منابع مادی، انسانی، سخت افزاری و نرم افزاری مواجه نباشد. مطمئنا این مرکز پس از تکمیل و رسیدن به بلوغ، درآمدزا خواهد شد و خواهد توانست هزینه های روزآمد شدن و حیات خود را تامین نماید.

با راه اندازی موفقیت آمیز این مرکز - یعنی ISC - به عنوان سیستم ISI اسلامی و داخلی، از پژوهشها، طرحهای پژوهشی و پایان نامه های تکراری و به تبع آن هزینه های غیر ضرور در داخل کشور جلوگیری خواهد شد و از منابع مادی و انسانی نهایت بهره وری به عمل خواهد آمد. علاوه بر این، محققان و نویسندگان مقالات در سطح ملی خواهند توانست خودشان را ارزیابی نمایند.
دستیابی پژوهشگران به پیشینه تحقیقات و پژوهشهای علم و فن بومی، زمینه را برای تقاضاگرا نمودن دستاوردهای پژوهش، جلب نگرش و گرایش فرا ملی به یافته های پژوهشی و اولویت های بومی را نیز فراهم خواهد نمود؛ به گونه ای که محققان خارجی نیز با رجوع به اطلاعات این مرکز علاقه مند خواهند شد در زمینه موضوعاتی پژوهش کنند که مورد نیاز کشور ما باشد. آنان از این طریق در واقع در تیم ما بازی خواهند کرد و از طرفی چنانچه طرحی در کشور منتج به فن و محصولی شده و یا دانش لازم جهت کاربردی شدن در آن نهفته باشد، با بهره مندی از اطلاعات موجود در مرکز نمایه سازیISC ، امکان تماس با مجری طرح و سازمان مربوطه و یا نویسنده مقاله جهت تجاری کردن وجود خواهد داشت. در مواقع لزوم، شرکتها و صنایع مختلف می توانند با مراجعه به این مرکز مشاورین مناسب خویش را بیابند.

ایجاد چنین سیستمی باعث تقویت مجلات علمی داخلی، امکان ارزیابی، رتبه بندی و اعتباردهی علمی و دستیابی به ضریب تاثیر (Impact Factor)آنان را نیز فراهم می نماید. مطمئناً این اطلاع رسانی مورد استقبال پژوهشگران خارجی نیز قرار خواهد گرفت؛ زیرا همانگونه که ما در مسیر توسعه علمی و دسترسی به اطلاعات علمی هزینه صرف می نماییم، آنان نیز دست کم برای کسب اطلاع از وضعیت و حرکت های علمی کشورهای گوناگون از جمله ایران چنین هزینه ای را متقبل خواهند شد.

مزیت مهم دیگر سیستم نمایه سازی بومی، ایفای نقش مقابله علمی بویژه در مواقعی است که برخی کشورها شاهراه های اطلاع رسانی خود را مسدود و جمهوری اسلامی ایران را با تحریم موقت مواجه می سازند. مطمئنا تأثیر تحقق سیستم نمایه سازی علم و فن بومی در رشد علمی و پژوهشی کشور، با هیچ فاکتور دیگری از جمله افزایش بودجه پژوهشی قابل مقایسه نخواهد بود. ضمنا با راه اندازی این سامانه، بحث و جدل رشته های علوم انسانی نیز با توجه به ارزیابی علمی مجلات داخلی حل خواهد شد. امروزه داشتن سامانه اطلاعات اجرایی محرمانه حتی در مدیریت اجرایی کشورها برای دستیابی به پیشینه تصمیم سازی و تصمیم گیری از اهمیت ویژه برخوردار است؛ زیرا امکان استفاده از تجربیات گذشته را در اختیار می گذارد. یعنی در آینده نزدیک ما باید سیستم نمایه سازی اجرایی را نیز داشته باشیم.

پس در کل مزایای سیستم نمایه سازی و ضرورت آن را چنین می توان برشمرد: 1- دستیابی به پیشینه تحقیق 2- داوری جدی مقالات، طرحها، کتب، پایان نامه ها و نظارت بر آنها 3- انتخاب پژوهشگران، دانشگاها و پژوهشگاه های برتر 4- دستیابی به میزان اثربخشی بروندادهای پژوهشی 5- توزیع بهینه بودجه پژوهشی بر اساس رعایت تفاوتهای فردی و سازمانی 6- سیاست گذاری علم و فناوری 7- ارائه مشاوره مناسب به صنایع و جامعه.

نتیجه

امروزه دنیا توسعه دانش مدار را دنبال می کند. کشور ایران نیز برای رسیدن به توسعه پایدار و دانش بنیان مبتنی بر جهان بینی اسلامی تلاش می نماید. در کشور منابع لازم برای دستیابی به چنین توسعه ای مهیا است و با مدیریت و سیاستگذاری صحیح برای هر بخش توسط اهل فن می توان به بهره وری بهینه دست یافت. برای مدیریت کارآمد، باید به علم و دانش مجهز شد و برای تولید علم باید برنامه ریزی و بسترسازی لازم نمود.

پیش از این، برخی از عوامل مهم و تاثیر گذار در تولید علم برشمرده شد. با این توجهات، نباید توفیقات علمی پژوهشگران، دانشمندان و اندیشمندان بین المللی کشور را نادیده گرفت. اگر تولید علم در کشور به ثروت تبدیل نمی شود، تحقیقات کاربردی جایگاه مناسب خویش را در کشور ندارد، به علوم بومی بهای لازم داده نمی شود، دانشگاه با صنعت و جامعه رابطه ندارد دلیل بر نقص در کار و فعالیت علمی پژوهشگران، دانشمندان و اندیشمندان بین المللی کشور نیست، بلکه دلیل ضعف مدیریت منابع است، چرا که علیرغم داشتن اهرمهای مدیریتی، منابع، امکان تدوین استانداردهای جدید، قانونگذاری و نظارت بر حسن اجرای آن، از این امکانات استفاده نمی شود.

بعضا، چنانکه گفته شد، ضمن زیر سؤال بردن کارکرد مجلات ISI در ساختار تولید علم کشور به نظر می رسد خواه ناخواه تلاش محققان داخلی که در این مجلات تحقیقات خود را منتشر می سازند و باعث اعتلای نام ایران می شوند نیز مورد اجحاف قرار می گیرد و مسأله به گونه ای جلوه می کند که گویی این محققان تحقیق و علمی را که با هزینه ملی و داخلی تولید می شود، رایگان (و حتی با پرداخت پول جهت چاپ مقالاتشان) در اختیار کشورهای دیگر قرار می دهند. اما چنانکه گفته شد، اصلا صورت مسأله متوجه مشکل موجود نیست و علت در نواقص دیگری است که لازم است به گونه ای واقع بینانه نگریسته و چاره جویی شوند.

یکی از انتقادات وارده در زمینه ISI این است که برخی مجلات علیرغم پایین بودن سطح اعتبار علمی شان، در ازای دریافت وجه خاصی از افراد ، مقالاتشان را چاپ می کنند. قطعا نمی توان منکر وجود چنین مسأله به طور کامل شد اما به هر حال هر وقت کالای با ارزشی وارد بازار می شود، معادل تقلبی آن هم ظاهر می گردد اما آیا به دلیل اینکه دلار تقلبی در جامعه وجود دارد، می توان نتیجه گرفت دلار بی ارزش است. همین واقعیت برای علم و مستندات علمی هم می تواند وجود داشته باشد؛ ولی با نظارت دقیق و صحیح اهل فن، یعنی هیئت های ممیزه دانشگاهها و موسسات علمی، می توان ماهیت واقعی آنها را مشخص نمود. اما در سطح جدی و معتبر مسأله، مسلما مجله ای که متعلق به دیگران است و هزینه اداره آن با خودشان است، مطالب بی ارزش علمی را چاپ نخواهند نمود و اگر چنین کنند، اعتبار خودشان را زیر سوال برده اند. بنابر این مقاله علمی و پژوهشی، سند علمی و میزان ارجاعات و استنادات را باید معیارهای غیر قابل انکار در سنجش واقعی تولید علم به حساب آورد.

نکته بعدی، واقعا چند درصد از اعضای هیئت علمی دانشگاه ها و موسسات علمی نقش پر رنگ در تولید علم دارند. چرا برای به میدان آمدن کسانی که نقششان در تولید علم کمرنگ است، آسیب شناسی، نیاز سنجی، نیاز آفرینی و برنامه ریزی نمی شود. این چه فرهنگی است که به پای افرادی که برای رسیدن به هدف درست، معقول و منطقی سازمان، جامعه و خویش تلاش می کنند، راه می روند و می دوند، سنگ زده می شود. کشور ما در شرایطی است که وحدت و امید به آینده، ترغیب و تشویق افرادی که به وظیفه خویش عمل می کنند، باید در دستور کار مسئولان امر قرار گیرد و مدیران اجرایی کشور با استفاده از اهرمهای مدیریتی خویش جامعه را به سمت اجرای برنامه های ضروری جهت تحقق اهداف موجود در سند چشم انداز 20 ساله کشور هدایت نمایند تا با تحقق اهداف مقدس این میثاق ملی پیروزی حاصل شود.

نگرش درست به چشم‌انداز بیست ساله

وجود برنامه ای برای آینده کشور که بر اساس آن بتوان ایرانی آباد، آزاد، متمدن و دین مدار را ساخت، ضرورت غیر قابل انکار دارد. طبعا با همین توجه بود که از سوی مسئولان کشور سند چشم انداز 20 ساله تدوین گردید. با توجه به آنچه در تئوری و برنامه های این چشم انداز منعکس شده، می توان گفت چنانچه اهداف موجود در این سند تحقق پیدا کند، آینده ای با نشاط و امن برای تمام ایرانیان به ارمغان خواهد آورد. لذا انتظار می رود موارد زیرجهت تحقق اهداف موجود در این سند مورد توجه و اهتمام هر ایرانی، در هر پست و مقامی، قرار گیرد:

1- سند چشم انداز 20 ساله کشور به عنوان میثاق ملی و اولویت اول کشور در نظر گرفته شود و هر ایرانی با هر قومیت، دین و آیینی، خویش را در قبال تحقق اهداف موجود در آن متعهد بداند و صدا و سیمای جمهوری اسلامی در خصوص آن با تولید و پخش برنامه های مختلف نقش کلیدی خویش را به خوبی بازی نماید. هر بخشی از اهداف سند که تحقق پیدا می کند، برای مردم باز گو شود و تمام امکانات کشور جهت حمایت مادی و معنوی از این میثاق ملی بسیج گردد.

2- مسئولان کشور اولاً بر اساس میزان تعهدی که به حرکت در راستای تحقق اهداف موجود در این میثاق ملی از خود نشان می دهند انتخاب گردند و ثانیاً سعی گردد از تمامی ایرانیان و تمامی ظرفیتهای کشور استفاده شود. در انتصاب و انتخاب مسئولان سعی گردد شایسته سالاری به معنای واقعی به کار گرفته شود و چنین نباشد که خدای ناکرده به خاطر مسائل سیاسی و جناحی بخشی از پتانسیل کشور حذف گردد. ثانیاً ارزیابی مدیران بر اساس میزان تلاش آنها در جهت تحقق اهداف سند که در ارتباط با حوزة مسئولیت آنها می باشد، صورت پذیرد.

3- بستر سازی و هزینه لازم جهت تلاش علمی و پژوهشی نخبگان صورت پذیرد، زیرا دانایی و توانایی، اساس سند چشم انداز و میثاق ملی است. بنابر این مراکز و سازمانهایی که ماهیت علمی و فنی دارند، باید مورد توجه ویژه قرار گیرند و سعی شود مورد حمایت جدی اعم از مادی و معنوی مسئولین کشور قرار گیرند.

4- چون میثاق ملی دانایی محور است، مسلماً دانشگاهها و پژوهشگاهها در تحقق اهداف این میثاق ملی جایگاه ویژه ای دارند. لذا منطقی است که محور و مدار کشور، مراکز علمی باشند و به صورت ملی مورد حمایت مادی و معنوی قرار گیرند. تمامی مسئولان و مردم این محیط‌ها را مقدس بدانند و اگر قرار است صرفه جویی و محدودیتی در کشور به عمل آید، این محدودیت شامل دانشگاهها و پژوهشگاهها نشود. با عالم‌، پژوهشگر‌، دانشجو‌، آموزش و پژوهش سخاوتمندانه برخورد شود. منظور نگارنده این است که اگر می خواهیم به اهداف متعالی میثاق ملی برسیمف باید طبق برنامه های مصوب، اعتبارات و هزینه های پیش بینی شده جهت تحقق اهداف موجود در آن نیز تحقق پیدا کند. این مطلب از آن رو مورد تأکید قرار میگیرد که به عنوان مثال در سال 1384 که اولین سال اجرای اولین برنامه پنج ساله از سند چشم انداز20 ساله کشور بود، مقرر گردید 2/1 درصد از درآمد ناخالص ملی صرف پژوهش و تحقیق شود؛ اما سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور آن را در حد 6/0 درصد از درآمد ناخالص ملی کاهش داد. بودجه فصل تحقیقات سال 1385 و 1386 در حد سال 1383 باقی ماند. البته مجلس محترم شورای اسلامی توزیع آن را در بودجه سال 1385 دستکاری و اصلاح نمود و این اقدام به افزایش جدی سرانه بودجه پژوهشی دانشگاهها و موسسات آموزشی و پژوهشی کشور منجر گردید. این اقدام ظاهرا پسندیده بود و جای تحسین دارد، ولی کافی نیست؛ زیرا هر برنامه ای راهکارها و سازو کارهای خاص خودش را می‌طلبد: حرکت در مسیر دانایی در دنیای تکنولوژیک و مدرن امروز بدون وسیله‌، تجهیزات و داشتن ملزومات پژوهش بسیار کند و نا محسوس خواهد بود.
این در حالی است که بسیاری از تجهیزات موجود در دانشگاهها و پژوهشگاههای کشور یا مستهلک شده و یا داده های آنها در مقایسه با دستگاه های جدید مورد استفاده در دنیا از استانداردهای لازم برخوردار نبوده و نمی توانند به تولید علم شتاب دهند.از این رو برای دستیابی به رتبه اول علم و فناوری در منطقه بر اساس سند چشم انداز باید بپذیرم که همانگونه که تولید علم به تولید فن و تکنولوژی منجر می شود، تکنولوژی جدید هم برای تولید علم ضروری است. با این حال و علیرغم این محدودیت ها دانشمندان و پژوهشگران کشور به خوبی توانسته اند با مدیریت پروژه های تحقیقاتی و پایان نامه های دانشجویان دکتری و کارشناسی ارشد جایگاه علمی و فنی ایران را روز به روز در دنیا ارتقا دهند که اطلاعاتی در این خصوص در جداول آغاز این نوشتار ارائه گردید.