نگاهی کوتاه به سازمان «شانگهای»

به گزارش خبرگزاری فارس، هشتمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای در تاریخ 7 شهریورماه در شهر دوشنبه (تاجیکستان) برگزار می‌شود.
پیدایی ایده تاسیس سازمان همکاری شانگهای در آغاز هزاره سوم میلادی که دانشمندان و سیاستمداران، موضوع ورود بشریت به عصر نو و پساصنعتی - اطلاعاتی را دنبال می‌کنند، رویدادی شاخص در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی به شمار می‌آید، چنانکه شکل‌گیری سازمان امری اجتناب ناپذیر و برآیند همین شرایط مبهم و پیچیده اوضاع جاری جهانی به نظر می‌رسد شرایطی که چشم‌آندازی غیرقابل پیش‌بینی و آسیب‌پذیر و همزمان آکنده از چالش‌های تمدنی، زیست محیطی، جمعیتی، قومی، نظامی، نژادی و فرهنگی جدیدی را فرآروی جامعه جهانی قرار داده است، براین اساس و در چنین اوضاعی ایجاد و گسترش و استقرار سازمان همکاری شانگهای امری معقول و موجه شمرده می‌شود.
شکل‌گیری و گسترش سازمان همکاری شانگهای در بستر گرایش جهان به سوی منطقه گرایی و سرعت بخشیدن به روند خودجوش و یافتن جایگاهی بر پایه ارزش‌های تمدنی و قاره‌ای کم و بیش مشترک انجام می‌یابد.
طبیعی است در چنین بستری همگرایی ملت‌های منطقه بر اساس معیارهای قاره‌ای و منطقه‌ای به منظور رویارویی با چالش‌ها و تهدیدهای جهانی و فجایع تقویت می‌شود.
در 26 آوریل سال 1996 و در شهر شانگهای چین پنج کشور روسیه، چین، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان با هدف تقویت اعتماد متقابل و خلع سلاح در مرزهای طولانی خود،‌تشکلی به نام «شانگهای 5» را تاسیس کردند.
در پنجمین نشست سران در شهر شانگهای چین در تاریخ 25 خرداد 1380 (15 ژوئن 2001) کشورهای عضو «شانگهای 5» جمهوری ازبکستان را نیز به عضویت پذیرفتند و با امضای بیانیه‌ای، تشکیل سازمان همکاری شانگهای را اعلام کردند.
یک سال پس از آن و در نشست سران در شهر سن پترزبورگ (ژوئن 2002)، ساختار سازمانی SCO مورد توافق قرار گرفت و سند آن به امضاء رسید، در آن سند مباحث مربوط به تشکیلات حقوقی، سیاسی، اصول و اهداف سازمان مشخص شد.
شناسنامه سازمان:
تاریخ تاسیس: 15 ژوئن 2001
اعضای اصلی: چین، روسیه، ازبکستان، قزاقستان، تاجیکستان و قرقیزستان.
اعضای ناظر: مغولستان،‌جمهوری اسلامی ایران، هند و پاکستان.
کشورهای میهمان: افغانستان و ترکمنستان.
مساحت: بیش از 35 میلیون کیلومتر مربع یا سه پنجم اورآسیا.
جمعیت: (اعضای اصلی و ناظر) بالغ بر 2 میلیارد و ششصد میلیون نفر (600/2 میلیون نفر) معادل یک سوم جمعیت کل دنیا.
زبان رسمی سازمان:‌ روسی و چینی.
اهداف اصلی سازمان (براساس منشور سازمان):
 تقویت اعتماد، دوستی و حسن همجواری متقابل بین دولت‌های عضو.
 تحکیم همکاری‌های منظم در ایجاد و تقویت صلح، امنیت و ثبات در منطقه و ایجاد یک نظم بین‌المللی اقتصادی و سیاسی عقلایی جدید مبتنی بر دموکراسی، عدالت و عقلانیت.
 مقابله مشترک با تروریسم، جدایی طلبی و افراط گرایی، مبارزه با قاچاق مواد مخدر و حمل و نقل سلاح و سایر فعالیت‌های مجرمانه فراملی و همچنین مهاجرت غیرقانونی.
 تشویق همکاری کارآمد منطقه‌ای در حوزه‌هایی مانند: سیاست، تجارت و اقتصاد، دفاع، اجرای قوانین، حفاظت محیط زیست، فرهنگ، علوم و فناوری،‌ آموزش، انرژی، حمل و نقل، مسائل مالی و اعتباری و سایر حوزه‌های مورد علاقه.
 تسهیل رشد فراگیر و متوازن اقتصادی، توسعه اجتماعی و فرهنگی در منطقه از طریق اقدام مشترک براساس مشارکت برابر به منظور دستیابی به رشد پایدار شاخص‌های زندگی و توسعه وضعیت زندگی مردم کشورهای عضو.
 هماهنگ‌سازی روش‌ها برای همگرایی در اقتصاد جهانی.
 بهبود وضعیت حقوق بشر و آزادی‌های اساسی در انطباق با تعهدات بین‌المللی و قوانین ملی دولت‌های عضو.
 حمایت و توسعه روابط با سایر دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی.
 همکاری در پیشگیری از درگیری‌های بین‌‌المللی و حل و فصل صلح‌آمیز آنها.
 تلاش مشترک برای بررسی راه‌حل‌های مسائلی که ممکن است در قرن 21 بروز کنند.
 اصول اساسی و زیربنایی اقدامات سازمان:
1- پیروی از اهداف و اصول تصریح شده در منشور سازمان ملل.
2- احترام به استقلال و حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر.
3- عدم مداخله در امور داخلی و عدم استفاده یا تهدید به استفاده از زور بین اعضاء.
4- برابری بین همه اعضاء.
5- حل و فصل تمام مسائل از طریق مشورت.
6- عدم تعهد و جهت‌گیری علیه هیچ کشور یا سازمان دیگر.
7- باز بودن به روی دنیای خارج و به کارگیری تمام شیوه‌های گفتگو.
8- تعامل و همکاری با دیگر کشورها و سازمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی مربوطه.
9- تضمین امنیت منطقه آسیای مرکزی و حمایت نظام چندقطبی در جهان و دموکراتیک شدن روابط بین‌الملل.
همچنین SCO بر اساس یک مفهوم جدید عمل می‌کند که از آن به عنوان روح سازمان یاد می‌شود و عبارت است از:
 تقویت اعتماد فیمابین، خلع سلاح و تشریک مساعی امنیتی
 اتخاذ شیوه‌ای نوین بین حاکمیت‌ها بر اساس مشارکت و نه حضور در یک ائتلاف
 ارائه سطحی نوین از همکاری‌های منطقه‌ای بر اساس تلاش جمعی در جهت توسعه همکاری صرفنظر از اندازه آن کشور در سطح بین‌المللی
 توسعه مشترک کشورها براساس اعتماد متقابل، سود مشترک، برابری، همکاری و احترام به فرهنگ‌ها و تمدن‌ها
جمهوری اسلامی ایران و SCO
جمهوری اسلامی ایران به همراه دو کشور هند و پاکستان در جریان نشست سران سازمان در تاریخ 14 تیر 1384 در شهر آستانه (پایتخت قزاقستان) به عضویت ناظر سازمان پذیرفته شدند. پیش از این سه کشور، مغولستان نخستین و تنها عضو ناظر سازمان به شمار می‌رفت.
گفتنی است نظر به پیش بینی روند توسعه و چشم انداز تاثیرگذاری سازمان همکاری شانگهای بر تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه در آن زمان، از اوائل سال 1380 نخستین بررسی‌های کارشناسی در خصوص برقراری نوعی تعامل مثبت بین ایران و سازمان یاده شده در وزارت امور خارجه آغاز شد.
نتایج بررسی‌ها نشان می‌داد که بین منافع ملی کشورمان و بیشتر اهداف تعریف شده سازمان در ابعاد سیاسی، اقتصادی و امنیتی، همسویی و سازگاری وجود دارد، ضمن آنکه کشورهای عضو و بخصوص بازیگران اصلی آن یعنی روسیه و چین،‌ به روشنی علاقمندی و تمایل خود را به گسترش اعضای سازمان و پذیرش بازیگران اصلی منطقه همچون جمهوری اسلامی ایران و هند ابراز کرده بودند، براین اساس جمهوری اسلامی ایران درخواست رسمی خود را برای عضویت در سازمان ارائه داد که در جریان نشست سران سازمان همکاری شانگهای در تاریخ 14 تیر 1384 در شهر آستانه پایتخت قزاقستان به عضویت ناظر سازمان پذیرفته شد.
از آن زمان تاکنون ایران در تمامی نشست‌های ساختاری سازمان (در بالاترین سطح ممکن) شرکت داشته است.
سوابق حضور مقامات ارشد ایران در نشست‌های ساختاری سازمان:
نشست سران:
نشست سران بالاترین ارگان سازمان همکاری شانگهای محسوب می‌شود که جمهوری اسلامی ایران نیز از زمان کسب عضویت ناظر تاکنون سه بار در نشست یاد شده که بالاترین سطح را در سازمان دارد، شرکت کرده است که عبارت است از:پنجمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای - آستانه
برای نخستین بار و در جریان نشست سران SCO تاریخ (14 تیرماه 1384) در شهر آستانه (پایتخت قزاقستان) محمدرضا عارف معاون اول وقت رئیس جمهور شرکت داشت که در جریان این نشست عضویت ناظر به جمهوری اسلامی ایران اعطا شد.
ششمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای - شانگهای چین
نخستین حضور رئیس جمهور کشورمان به سفر محمود احمدی‌نژاد رئیس جمهور در نشست سران سازمان در شهر شانگهای چین 25 خرداد 85 (15 ژوون 2006) باز می‌گردد. این نشست به دلیل همزمانی با پنجمین سالگرد تاسیس سازمان همکاری شانگهای با حضور کلیه سران اعضای اصلی و ناظر و با شکوهی فراوان برگزار شد.
هفتمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای - بیشکک
محمود احمدی‌نژاد رئیس جمهور در پاسخ به دعوت رسمی رئیس جمهور قرقیزستان برای دومین بار به عنوان بالاترین مقام در هفتمین نشست سران سازمان در تاریخ 25 مرداد 1386 در شهر بیشکک قرقیزستان حضور یافت.
نشست سران دولت (نخست وزیران و معاونین اول روسای جمهور)
پس از نشست سران، از نظر سلسله مراتب ساختاری در سازمان، نشست سران دولت‌ها در جایگاه بعدی قرار دارد که جمهوری اسلامی ایران نیز پس از عضویت ناظر، به طور مرتب در نشست‌های یاد شده در بالاترین سطح به شرح زیر حضور داشته است:
چهارمین نشست سالیانه رئیسان دولت (نخست وزیران) - مسکو
چهارمین نشست سالیانه رئیسان دولت (نخست وزیران) کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در تاریخ 4 آبان 84 در مسکو با حضور پرویز داودی معاون اول رئیس جمهور و نخست وزیران روسیه، چین، قزاقستان، مغولستان، پاکستان، قرقیزستان، معاون نخست وزیر ازبکستان و وزیر خارجه هند برگزار شد.
پنجمین نشست سالیانه رئیسان دولت (نخست وزیران) - دوشنبه
پنجمین نشست دوره‌ای نخست وزیران سازمان همکاری شانگهای در تاریخ 24 شهریور 84 در شهر دوشنبه برگزار شد که سعیدلو معاون اجرایی رئیس جمهور (به دلیل مسافرت خارجی همزمان رئیس جمهور و معاون اول) در راس هیئتی به نمایندگی از سوی کشورمان در آن حضور یافت.
ششمین نشست سالیانه رئیسان دولت (نخست وزیران) - تاشکند
ششمین نشست دوره‌ای نخست وزیران در شهر تاشکند برگزار شد و داودی معاون اول رئیس جمهوری کشورمان در راس هیئتی در نشست یاد شده شرکت کرد.
مشارکت ایران در سایر نشست‌های ساختاری
طی سال اخیر برخی هیئت‌ها از جمهوری اسلامی ایران برای شرکت در مذاکرات و یا برنامه‌های سازمان حضور و مشارکت داشته‌اند که در کنار برخی همکاری‌ها به طور مشخص می‌توان به دعوت وزیران حمل و نقل و بازرگانی و نیز روسای بانک مرکزی و سازمان حفاظت محیط زیست برای شرکت در نشست‌های سازمان اشاره کرد.