بازپس‌گیری امتیازها

شرکت یوکوس در دوران خصوصی‌سازی توانسته بود با خرید منابع و شرکت‌های دولتی، به سرعت رشد کند و به جایگاهی مناسب میان شرکت‌های نفتی بین‌المللی دست یابد. از تغییر دیدگاه زمامداران روسیه درباره نقش و سهم دولت در حاکمیت و مالکیت بر منابع نفت و گاز، این شرکت به فرار مالیاتی و ارتشا متهم و با فشار دولت به ورطه نابودی کشیده شد. «یوگانسگ نفتگاز»، بزرگ‌ترین شرکت تولیدکننده زیرمجموعه یوکوس، به گونه‌ای مشکوک و به قیمتی ناچیز به شرکت گمنام «بایکال فاینس گروپ» به فروش رسید. این شرکت نیز پس از اندک زمانی، «یوگانسک نفتگاز» را به شرکت دولتی «روسنفت» فروخت.

تصاحب 75 درصد از سهام پنجمین تولیدکننده نفت روسیه به نام «سیبنفت» از سوی گازپروم، یکی دیگر از معامله‌های اجباری از این دست، به شمار می‌رود. گاز پروم که تنها 016/3 درصد از سهام شرکت سیبنفت را در اختیار داشت، در سال 2005، در بزرگ‌ترین معامله نفتی روسیه، 66/72 درصد از سهام شرکت سیبنفت را به مبلغ 13 میلیارد دلار خریداری کرد. گفتنی است که این شرکت در سال 1995 به مبلغ 100 میلیون دلار فروخته شده بود.

دولتی‌سازی مجدد

شرکت سیبنفت در سال 2005 نزدیک به 700 هزار بشکه در روز نفت تولید می‌کرد و یکی از پنج شرکت نفتی بزرگ روسیه به شمار می‌آمد. این معامله از دید دنیای غرب، یک گام بزرگ در دولتی‌سازی مجدد صنعت نفت روسیه ارزیابی شد که البته در قیاس با تصاحب شرکت یوکوس، به روش ملایم‌تری انجام می‌شد، زیرا «رومان آبراموویچ» بدون دردسر و حاشیه‌سازی با فروش سهام خود به دولت، خود را از شر اتهام‌هایی از نوع یوکوس رهایی بخشید. خودرو کوفسکی، همتای او در شرکت یوکوس، هم بزرگ‌ترین شرکت‌های زیرمجموعه خود را از دست داد و هم به 9 سال حبس محکوم شد.

انحصار در تولید گاز

روند تصاحب شرکتهای نفتی، زمینه‌‌های نگرانی شدید دیگر شرکت‌های نفتی فعال در روسیه را فراهم کرده بود تا اینکه پوتین در 31 ژانویه 2006 به طور رسمی اعلام کرد که پس از این، روسیه در پی در اختیار گرفتن هیچ شرکت نفتی دیگر نخواهد بود. این خبر برای شرکت‌های نفتی دلگرم‌کننده بود، اما اندکی بعد، مجلس دومای روسیه، حق انحصاری صدور گاز طبیعی را به شرکت دولتی ـ گازپروم واگذار کرد و به این ترتیب، روش جدیدی برای کاستن از مشارکت خارجی‌ها در پروژه‌های سود‌آور نفت و گاز، ابداع شد. به واسطه همین قانون، گازپروم قدرت یافت تا پروژه ساخالین ـ 2 را در اختیار گیرد.

فشار بر آن دسته از شرکت‌های خارجی که امتیاز بهره‌برداری از ذخایر عظیم نفت و گاز روسیه را در اختیار دارند، از دیگر مصداق‌های بازپس‌گیری امتیازها و تمایل به دولتی‌سازی صنعت نفت روسیه به شمار می‌آید. پس از فشارهای سنگین به شرکت شل و شرکایش در پروژه ساخالین ـ 2 شرکت گازپروم 50 درصد به علاوه یک سهم از این پروژه‌ها به دست آورد. سهام شل از 55 درصد به 5/27 درصد منهای یک سهم و سهام میتسوبیشی و میتسوبیشی نیز از 25 درصد و 20 درصد از مجموع به 5/22 درصد کاهش یافت. با این معامله، شرکت گازپروم توانست به 1/1 میلیارد بشکه ذخیره نفت و 500 میلیارد متر مکعب ذخیره گاز دسترسی یابد. انتظار می‌رود که با بهره‌برداری کامل از این پروژه، صادرات نفت به 160 هزار بشکه در روز و صادرات «ال.ان.جی» به 9 میلیون و 600 هزار تن در سال برسد.

اصرار بر بازپس‌گیری امتیازات

مقام‌های روسیه در باز‌پس‌گیری این گونه امتیازات مصمم هستند. شرکت «تی‌ان‌کی ـ بی‌پی»، وابسته به «بی‌پی» انگلیس در روسیه، برای واگذاری امتیاز بهره‌برداری از میدان «کوفیکتا» و شرکت «توتال» برای حوزه «خاریاگا» تحت فشار مقام‌های روسیه قرار گرفته‌اند. شرکت «بی‌پی» در سال 1992 مجوز بهره‌برداری از میدان گازی «کوفیکتا» با بیش از 1/2 تریلیون متر مکعب ذخیره گاز طبیعی را به دست آورد. پس از تاسیس شرکت «تی‌ان‌کی ـ بی‌پی» مجوز یاد شده نیز، همچنان در اختیار این شرکت باقی ماند و شرکت «روسیا پترولیوم» به عنوان مجری، توسعه میدان را به عهده گرفت.

شرکت «تی‌ان‌کی ـ بی‌پی» 4/46 درصد از سهم این شرکت را در اختیار دارد و شرکتهای «اینتروس» و «ایرکوتسک» نیز، به ترتیب 8/52 و 2/11 درصد از سهام آن را به خود اختصاص داده‌اند.

تأخیر در توسعه

پس از اینکه انحصار صدور گاز طبیعی به شرکت گاز پروم واگذار شد، شرکت «تی‌ان‌کی ـ بی‌پی»، امید خود را برای دسترسی به شبکه خطوط لوله صادراتی گاز طبیعی از دست داد، از این رو توسعه این میدان را به تاخیر انداخت. مقام‌های دولت روسیه نیز این شرکت را تحت فشار گذارده‌اند تا طبق قرارداد امتیازی اولیه تولید از این میدان را افزایش دهند، در غیر این صورت مجوز بهره‌برداری را باطل خواهند کرد. براساس مجوز داده شده برای توسعه این میدان می‌بایست در سال 2007 دست کم 9 میلیارد متر مکعب گاز تولید شود. در حالی که با این روند، تولید گاز از 5/2 میلیارد متر مکعب فراتر نخواهد رفت. شرکت «تی‌‌ان‌کی ـ بی‌پی»، دسترسی نشدان به بازارهای صادراتی و کافی نبودن تقاضای بازار داخلی را علت اصلی این مشکل می‌داند. این شرکت مدعی است که تا پایان سال 2006 افزون بر 405 میلیون دلار سرمایه‌گذاری در این میدان داشته است. در همین حال به سبب مخالفت گاز پروم، نتوانسته است برای ساخت خط لوله انتقال گاز طبیعی به چین و کره جنوبی اقدام کند. آخرین خبرها حاکی از آن است که این شرکت برای واگذاری سهام عمده این میدان به گاز پروم در حال مذاکره است.

این روزها، از این دست معاملات اجباری‌گونه باری بازپس‌گیری امتیازهای نفت و گاز، در روسیه فراوان است. با سیاست‌های جدید دولت روسیه، دو شرکت بزرگ دولتی گاز پروم و روسنفت، تقریبا تمام منابع هیدروکربوری مهم روسیه را در اختیار می‌گیرند. براساس تفاهم‌های صورت گرفته، از این پس، دو شرکت دولتی بزرگ روسیه برای حفظ و افزایش کنترل بر منابع انرژی روسیه، به اقدام‌های مشترکی مبادرت خواهند ورزید. به این ترتیب، دو شرکت یاد شده برای تصاحب سهام دیگر شرکت‌های داخلی و خارجی با یکدیگر به رقابت نخواهند پرداخت و با تقسیم منافع حاصل از خرید سهام دیگر پروژه‌ها، در عمل در انحصاری کردن بازار انرژی روسیه، گام بر می‌دارند.

اقدامات نگران‌کننده

شرکت‌ها و ناظران خارجی از این گونه اقدام‌های روسیه به شدت ابراز نگرانی کرده و آن را با نظام مبتنی بر بازار مغایر دانسته‌اند. پوتین در پاسخ به این گونه اظهارنظرها اظهار داشت که شرکت‌های خارجی در روسیه، 26 درصد از ذخایر نفت و گاز را در اختیار دارند، در حالی که سهم شرکت‌های روسی از منابع انرژی خارجی بسیار اندک است. دولت روسیه با این اظهارنظرها، به طور رسمی و تلویحی، از روند موجود ابراز خرسندی می‌کند. به این ترتیب، برخلاف دهه 1990 شرکت‌های خارجی فعال در روسیه نه تنها از دستیابی به منابع انرژی، محروم خواهند بود، بلکه مجبورند سهم عمده امتیازهایی را که پیش‌تر به دست آورده‌اند، به شرکت‌های دولتی روسیه واگذار کنند.