پیمان مکه برای آفریقایی‌ها

روسای جمهوری سودان و چاد با امضای تفاهم‌نامه صلح در شهر ریاض (پایتخت عربستان) به توافق رسیدند. «حسن البشیر» (رئیس‌جمهور سودان) و «ادریس دبی» (رئیس‌جمهور چاد) با امضای این تفاهم‌نامه که در تاریخ 13 اردیبهشت ماه 1386 (سه مه 2007 میلادی) به ثبت رسید، اختلافات مرزی خود را که در این چند ساله اخیر خسارات فراوانی به بار آورده به طور موقت پایان دادند.

این بار دو طرف در شهر مقدس مسلمانان (مکه) توافق کردند به اختلافات مرزی چندین ساله پایان دهند.

درگیری‌ها میان دو کشور آفریقایی سودان و چاد بار دیگر در ماه گذشته بالا گرفت. در ماجرای اخیر سربازان دولتی چاد به هنگام تعقیب شورشیان این کشور وارد خاک سودان شده و با نیروهای حکومتی خارطوم درگیر شدند. بر اثر این درگیری‌ها دست کم 30 تن (از جمله 17 سرباز سودانی) کشته شدند. این در حالی است که مقام‌های حکومتی چاد ورود به خاک سودان را رسماً تایید کرده اما دلیل آن را تعقیب شورشیانی اعلام کردند که صدها نفر از شهروندان چادی را کشته بودند.

در درگیری‌های گذشته دو طرف با میانجیگری کشورهای دیگر از جنگ صرف نظر کرده و اختلاف‌ها را (به صورت موقت) کنار گذاشتند. با این وجود گذشت زمان باعث تشدید اختلاف‌های سودان و چاد شده است. برای نمونه می‌توان به نشست ماه ژانویه سران اتحادیه آفریقا در سال جاری میلادی اشاره کرد. در این اجلاس نظر ابتدایی شرکت‌کنندگان بر این موضوع بود که سودان ریاست اتحادیه آفریقا در سال 2007 را بر عهده گیرد اما این مساله با مخالفت شدید چاد مواجه شد و مقامات دولتی این کشور تهدید کردند در صورت احراز ریاست اتحادیه آفریقا توسط سودان، چاد به طور رسمی از این اتحادیه خارج خواهد شد. سرانجام نیز رهبران آفریقایی برای حفظ وحدت قاره با ریاست سودان مخالفت کردند.

نکته مهم دیگر این مساله است که در هر تنش دولت چاد پیش‌دستی کرده و به طرف سودانی اعلام جنگ می‌کند، اما حکومت سودان با اتخاذ مواضع ملایم‌تر اعلام می‌دارد که خواهان جنگ نیست و مذاکره را برای رفع تنش لازم و کافی می‌داند. شاید بتوان دلیل رفتار ملایم سودان را در این دانست که از آنجا که سودان پهناورترین کشور آفریقاست و در سال‌های اخیر درگیری‌های داخلی فراوانی را در جنوب و غرب خود دیده است و یکی از دلایل اصلی درگیری‌های داخلی سودان را شاید بتوان وسعت زیاد و عدم توانایی دولت در برقراری امنیت دانست، از این رو سودان خسارت‌های فراوانی را بر اثر جنگ‌های داخلی متحمل شده است. درگیری‌های جنوب سودان با توافق میان شورشیان و دولت مرکزی در سال 2005 پایان یافت اما تنش‌های غرب این کشور همچنان رو به وخامت و بحرانی‌تر شدن می‌نهد. «بحران دارفور» و فشارهای بین‌المللی ناشی از آن هر روز بر دولت سودان و رئیس‌جمهور «عمرالبشیر» افزایش می‌یابد تا هر چه سریع‌تر با عقب‌نشینی از مواضع خود شرایط منطقه دارفور را به حالت عادی باز گردانند. در چنین شرایطی دولت سودان توانایی درگیری تازه (آن هم با کشوری دیگر) را ندارد و در صورت وقوع چنین اتفاقی احتمال بازنده بودن سودان بسیار بالا خواهد بود.

درگیری اخیر چاد و سودان تغییراتی هم در دل خود داشت. با وجود آنکه در ابتدا «چاد» به خاطر عبور از مرز سودان از این کشور عذرخواهی کرد اما «مطرف سیکیک» یکی از مقام‌های ارشد وزارت خارجه سودان در گفت‌وگو با تلویزیون این کشور گفت: عذرخواهی کافی نیست، باید تضمین‌هایی مبنی بر عدم تجاوز مشابه در آینده ارائه شود. اما بی‌شک مهم‌ترین موضع‌گیری مربوط به عمرالبشیر رئیس‌جمهوری سودان بود. به گزارش خبرگزاری رویترز البشیر اعلام کرد: سودان به دنبال «تجدید روابط حسنه» با چاد است. این اظهارات را رئیس‌جمهور سودان در یک کنفرانس خبری و پس از گفت‌وگو با «امبکی» رئیس‌جمهوری آفریقای جنوبی بیان کرد. رئیس دولت سودان همچنین اضافه کرد: «ما امیدواریم به یک روابط حسنه مجدد و درک مناسب میان دو کشور دست یابیم.» البشیر در حالی این سخنان را بیان داشت که طرف چادی زبان تهدید را برگزیده و سعی در پیچیده‌تر کردن ماجرا داشت.

نکته جالبی که پیمان مکه در خود داشت، پیشتازی و ثمربخش بودن میانجیگری عربستان در این موضوع بود. سودان و چاد در حالی به پیشنهاد میانجیگری عربستان سعودی پاسخ مثبت دادند که آفریقای جنوبی و لیبی نیز برای حل اختلافات ایشان تلاش‌های بسیاری کرده بودند. «تابو امبکی» رئیس‌جمهوری آفریقای جنوبی بارها در تماس با رهبران سودان و چاد خواستار حفظ آرامش از سوی طرفین شده بود. «معمر قذافی» (رهبر لیبی) نیز از طریق «علی تریکی» مشاور عالی خود که وی را به عنوان نماینده ویژه خویش در مساله سودان و چاد بارها به این دو کشور برای گفت‌وگو با رهبران آنها گسیل داشته، درصدد رفع تنش‌های اخیر بین چاد و سودان برآمد.

در عین حال تنها چند روز پیش از توافق مکه، سودان و چاد در شهر «طرابلس» (لیبی) به توافقاتی دست یافته بودند. خبرگزاری رویترز گزارش داد در مذاکرات طرابلس دو کشور برای پایان بخشیدن به مناقشات مرزی خود، یک «کمیته نظامی مشترک» تشکیل دادند. حتی «علی تریکی» نماینده ویژه لیبی نیز به این خبرگزاری گفت: «هم اکنون ناظران امنیتی و نظامی از کشورهای اریتره و لیبی در مرز سودان و چاد استقرار یافته‌اند تا مقدمات فعالیت کمیته نظامی مشترک را فراهم سازند.» با این وجود، روسای حکومت‌های سودان و چاد ترجیح دادند توافق خود را در عربستان سعودی (یکی از مهمترین کشورهای جهان اسلام و عرب) به ثبت رسانند.

به بیان دیگر از آنجا که سودان و چاد، افرادی از نژاد عرب را در سرزمین خود دارند، بحث قومیت در سیاست ایشان نیز نمود پیدا کرد و پیمان اخیر در یک سرزمین عرب به امضا رسید. حال آنکه در توافقات پیشین چاد و سودان همواره کشوری آفریقایی به عنوان میزبان برگزیده شده بود.

پیمان مکه، در نگاه اول و پیش از هر چیز یادآور توافق فلسطینیان در زمستان گذشته است. اما اکنون، پیمان دیگری در این شهر به امضا رسیده است که تنها مختص آفریقا است. امید است همانگونه که تعهد در این شهر مقدس، آتش خشونت‌ها و درگیری‌های داخلی فلسطینیان را (تا حدودی) فرو نشاند، برای آفریقایی‌ها نیز ثمرات مشابه و مثبتی به همراه داشته باشد. شاید به دنبال اظهار امیدواری عمرالبشیر، رئیس‌جمهوری سودان، حتی در آینده شاهد روابط صمیمانه و دوستانه میان این دو کشور همسایه (سودان و چاد) نیز باشیم!