موضوع سپر دفاعی موشکی و بازخوانی مواضع آمریکا و روسیه در ماهعسل خرچنگی
چانهزنی در باطن، ماهیگیری در ظاهر
محمدحسین روانبخش
«برنامه دفاع موشکی» از جمله طرحهای بحث برانگیز و تنشزایی است که آمریکا در فضای ایجاد شده بعد از حملات تروریستی یازدهم سپتامبر 2001 توانسته آن را مطرح کند و به بهانه مبارزه با ترورسیم سعی در اجرای آن نماید. براساس آن چه آمریکا ادعا میکند لازم است که سپری دفاعی، آمریکا و اروپا را در برابر حملا ت موشکی احتمالی از جانب منطقه خاورمیانه حفظ کند. گفته میشود اجرای این برنامه میتواند موشکهای شلیک شده از زمین یا دریا را هنگام شلیک، حرکت و یا ورود به جو، ردیابی و نابود کند و پس از تکمیل آن تمامی موشکهای پرتاب شده به خاک آمریکا یا مناطق تحت پوشش این برنامه، قبل از اصابت به هدف در فضا منهدم خواهند شد. با این حال منتقدین این برنامه در آمریکا یا در میان متحدین این کشور، معتقدند فناوری چنین سپرهای دفاعی پرهزینه و غیرقابل اعتماد است و برنامه دفاع موشکی آمریکا ممکن است به یک مسابقه تسلیحاتی جدید منجر شود.
آمریکا در طرح این برنامه خواستار همکاری متحدینی چون انگلیس و استرالیا در آن بوده است و در واقع آنها را به شرکت در این برنامه در قبال زیر پوشش دفاعی طرح قرار گرفتن، تشویق کرده است. استرالیا، کره جنوبی، ژاپن، انگلیس و رژیم اشغالگر قدس از جمله کشورهایی هستند که در این طرح همکاری دارند که اجرای طرح در آن کشورها مانع چندانی نداشته است اما طرح آمریکا برای ساخت مرکز ردیابی در جمهوری چک و آتشبار موشکی در لهستان (به عنوان بخشی از طرح برنامه دفاع موشکی) از همان زمان که چنین موضوعی مطرح شد مورد مخالفت شدید روسیه قرار گرفت و طی ماههای اخیر، این موضوع باعث تنش شدیدی میان واشنگتن و مسکو شد.
سابقه برنامهای با هدف سپرموشکی به دهه 50 میلادی برمیگردد که برنامهای برای استقرار سیستم انهدام موشکهای شوروی - و بعدها چین - قبل از اصابت آنها به هدفهای خود مورد توجه قرار گرفت، اگر چه در دهه 80 میلادی بود که این برنامه به عنوان تلاشی برای تحت پوشش قرار دادن تمامی خاک ایالات متحده آمریکا مطرح شد. در سالهای اولیه دهه 80، رونالد ریگان رئیسجمهور وقت آمریکا، برنامه گستردهای را تحت عنوان طرح دفاع استراتژیک (معروف به جنگ ستارگان) برای حفاظت آن کشور در برابر حملات موشکهای حامل کلاهک اتمی مطرح کرد که بنا به ادعای برخی مقامات آمریکایی، در نهایت باید به از کاراندازی و حذف تمامی زرادخانههای هستهای در جهان منجر میشد! براساس آن طرح، یک سیستم کامل را داری برای ردگیری و انهدام موشکهای شوروی سابق قبل از اصابت آنها به هدف در آمریکا، تمامی خاک آمریکا را تحت پوشش قرار میداد. این برنامه بعد از زمامداری رونالد ریگان کمتر دنبال شد و با پایان دوران موسوم به جنگ سرد تقریبا فراموش شد اما در سال 2002 جورج دبلیو بوش اعلام کرد که با توجه به امکان دستیابی گروههای تروریستی و کشورهای به زعم وی یاغی به کلا هکهای اتمی، ایالات متحده آمریکا برنامه دفاع موشکی را با جدیت دنبال خواهد کرد. همزمان دو کشور انگلیس و دانمارک نیز با ارائه تسهیلاتی برای استقرار سیستمهای راداری و موشکی، از آمریکا خواستند این دو کشور را نیز تحت پوشش سپر دفاع موشکی قرار دهد.
در سالهای بعد، آمریکا مذاکراتی را با لهستان و چند کشور دیگر اروپای شرقی در مورد تعمیم دفاع ضد موشکی به این کشورها دنبال کرد. مقامات آمریکایی تاکید داشتند که هدف از نصب سیستم دفاع ضد موشکی در اروپای شرقی مقابله با روسیه نیست بلکه حفاظت از اروپائیان در برابر حملات موشکی کشورهای دیگر است. این «کشورهای دیگر» به نظر مقامات آمریکایی بیشتر دو کشور «کره شمالی» و «ایران» عنوان شده است. در حالی که میان این دو کشور تفاوتهای بسیار زیادی وجود دارد.
کره شمالی سال گذشته دست به آزمایش موشک مجهز به کلاهک هستهای زده است در حالی که ایران در طول این سالها همواره زیرنظر آژانس بینالمللی انرژی اتمی به فعالیت هستهای پرداخته و تاکید داشته که هدفش بهرهبرداری صلحآمیز از انرژی هستهای است. ایران به عنوان عضو N.P.T به این قرار دارد پایبند بوده و در میان گزارشهای بازرسان آژانس و محمد البرادعی مدیرکل این آژانس هیچگاه اثری از فعالیت خارج از مقررات آژانس دیده و گزارش نشده است اما آمریکا و متحدانش در طول این سالها، با فشار بر کشورهای دیگر، سعی در محدودیت فعالیتهای هستهای ایران با اهرم شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی و همچنین شورای امنیت سازمان ملل متحد داشته و در کنار آن دائما به تبلیغات منفی علیه ایران پرداخته است.
از جمله تبلیغات دروغین و مغرضانه آمریکا، متهم کردن ایران به سعی در ساخت بمب اتمی بوده است. این در حالی است که روسیه کمتر با این موضع آمریکا موافق بوده و سعی کرده به نوعی نقش واسطه در میان ایران و آمریکا را بازی کند؛ اگرچه بسیاری از صاحبنظران داخلی ایران ـ از جمله بعضی نمایندگان مجلس ـ معتقد بودند که روسیه قابل اعتماد نیست و نباید به قولهای مقامات این کشور دل بست. رفتارهای متناقض و چرخشهای هر چند وقت یک بار این کشور، عدم پایبندی این کشور به هر قول دیپلماتیک را نشان میدهد. عدم مخالفت جدی این کشور در شورای حکام و شورای امنیت با نظرات آمریکا همواره مشهود بوده است. با این همه روسیه و چین دو کشور عضو دائم شورای امنیت و گروه 8 هستند که برخلاف بقیه هماهنگی و تبعیت کامل از نظرات آمریکا ندارند.
علیرغم این موضوع باید گفت که مخالفت روسیه با برنامه دفاع موشکی آمریکا، ربطی به ایران نداشت. 22 ژانویه (دوم بهمن 85) هنگامی که کاخ سفید اعلام کرد قصد دارد با استقرار سیستم رهگیر موشک در لهستان و تاسیسات راداری در جمهوری چک با تهدید موشکی کشورهایی نظیر ایران و کره شمالی مقابله کند، سران کرملین به شدت با این تصمیم به دلیل این که تاسیسات فوقالذکر در نزدیکی روسیه نصب میشود مخالفت کردند و آن را تهدیدی برای امنیت کشورشان به حساب آوردند. ولادیمیر پوتین رئیسجمهور و سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه هم نسبت به احتمال آغاز جنگ سرد و مسابقه تسلیحاتی جدید هشدار دادند اما روسها به حرف اکتفا نکردند و پوتین در سخنرانی سالانهاش خروج روسیه را از یک پیمان مهم کنترل تسلیحاتی اعلام کرد.
نابودی دو معاهده
در سال 1972 آمریکا و شوروی سابق، قرارداد منع تولید موشکهای ضد بالستیک (ABM) را امضا کرده بودند و براساس آن اجازه داشتند فقط یک سامانه ضدموشکی برای مقابله با شلیک موشکهای بالستیک تاسیس کنند. این سامانه حداکثر 100 سیستم رهگیر و تاسیسات راداری بود. سامانههای دو کشور در ایالت داکوتای جنوبی در آمریکا و اطراف مسکو در شوروی سابق مستقر شدند. این پیمان به توازن استراتژیک میان دو ابرقدرت منجر میشد چون آنها را از دستیابی به توانایی ایمنسازی در مقابل حمله متقابل اتمی باز میداشت اما در دسامبر 2001 جورج دبلیو بوش خروج یکجانبه آمریکا از این پیمان را اعلام کرد تا «طرح دفاع موشکی» را اجرا کند. روزنامههای آمریکایی سیستم دفاع موشکی بوش را «پسر جنگ ستارگان ریگان» نام گذاشتهاند!
پوتین هم در سخنرانی چند ماه قبلش اعلام کرد که دیگر به تعهدات خود در «پیمان نیروهای متعارف در اروپا» پایبند نخواهد بود. این پیمان در سال 1990 میان سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و کشورهای عضو پیمان ورشو در اروپای شرقی با هدف کنترل تسلیحاتی بسته شد. طبق پیمان نیروهای متعارف، شمار تانکهای زرهی، توپخانه سنگین و جنگندههای دو طرف نباید از حد به خصوصی تجاوز میکرد.
تشدید درگیریها
خاویر سولانا مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا (که از طرف غرب مشغول مذاکره با هیات ایرانی درباره موضوع پرونده هستهای ایران هم هست) با شدت گرفتن درگیریها بر سر موضوع سپر دفاعی، از کشورهای عضو این اتحادیه خواست در مورد برنامه بحثانگیز آمریکا که قرار است در اروپا اجرا شود، گفتوگو کنند. سولانا گفت: در حالی که کشورهای عضو اتحادیه اروپا با مسائل امنیتی و حاکمیت ارضی روبرو هستند باید آگاه باشند که اگر اجازه بدهند اجزای تشکیلدهنده سپر دفاعی پیشنهاد شده از سوی آمریکا به سرزمین آنها منتقل شود این احتمال وجود دارد که روابط این منطقه با کشورهایی مانند روسیه تحت تاثیر قرار بگیرد.
حرفهای رد و بدل شده بین آمریکا و روسیه در این مدت، نوسانات عجیبی داشت. بعد از تهدید اولیه روسیه، دولت این کشور اعلام کرد که رئیسجمهور آمریکا در تماس تلفنی با پوتین در 28 مارس (8 فروردین) پیشنهاد داده که جزئیات بیشتری در مورد طرح سپر دفاعی برای روسیه تشریح شود. دولت مسکو هم از این طرح استقبال کرد اما پس از چندی ولادیمیر پوتین در گفتوگویی با روزنامه ایتالیایی «کوریرادلا سرا» هشدار داد که اگر آمریکا به گسترش سیستم دفاع موشکیاش به اروپای شرقی ادامه دهد، این کشور میتواند موشکهایش را به سمت اهدافی در اروپا نشانهگیری کند. وی در ادامه گفت: طرح آمریکا برای گسترش سیستم موشکی موجب مسابقه تسلیحاتی جدیدی خواهد شد و در آن صورت روسیه مسئولیتی درباره این وضعیت ندارد چون آمریکا مساله را شروع کرده است.
یک هفته قبل از این اظهارات، روسیه یک موشک قارهپیمای جدید را آزمایش کرده بود که پوتین به صراحت آن آزمایش را پاسخی به اقدامهای آمریکا دانست که به گفته وی «توازن استراتژیک» در جهان را بر هم زده است.
این سخنان پوتین، به نوعی تکمیلکننده اظهارات قبلی او در فوریه و در اجلاس جهانی امنیت در مونیخ آلمان بود که پوتین در آن، دولت آمریکا را متهم کرده بود که بیش از اندازه به زور متوسل میشود و به دنبال تسلط بر کل جهان است. آن اظهارات پوتین برای ایرانیها هم جالب توجه بود، چون ایران همواره همین سخن را گفته و دلیل اصلی مقابله آمریکا با برنامههای صلحآمیز هستهای خود را به دلیل ایستادگی تهران در مقابله سلطهجویی و استعمار آمریکا میداند.
اظهارات پوتین باعث واکنش کاندولیزا رایس هم شد که در سنای آمریکا به انتقاد از وضعیت حقوق بشر در روسیه پرداخت و گفت که آن کشور در دوره زمامداری پوتین شاهد سیر قهقرایی در روند گسترش دموکراسی بوده است.
این اظهارات متقابل در حالی صورت گرفت که پیش از آن گزارش شده بود پوتین و رایس توافق کردهاند که در اظهارات علنی خود درباره کشور متقابل از لحنی ملایم بهره جویند اما طرح دفاع موشکی آمریکا این توافق را هم تحت تاثیر قرار داد.
سیستمی که هنوز ناقص است
اگر آمریکا بتواند حرف خود را به کرسی بنشاند و سپر دفاع موشکیاش را در اروپای شرقی مستقر کند، سیستمی را کامل خواهد کرد که در حال حاضر فقط در آمریکا، انگلیس و دانمارک مستقر است.
10 رهگیر در منطقهای به بزرگی یک زمین فوتبال در لهستان مستقر خواهند شد و اهداف را در ارتفاع بسیار بالا و از طریق فقط «برخورد صرف» منفجر خواهند کرد.
قطعات یک سیستم راداری هم که پیش از این در اقیانوس آرام جنوبی مستقر بود، پیاده شده تا به جمهوری چک انتقال یابد. رهگیرها و رادار احتمالا به یک رادار هشداردهنده در منطقه قفقاز مرتبط خواهند شد.
سیستم سپر موشکی آمریکا برای مقابله با موشکهای بالستیک یا قاره پیمایی طراحی شده که بیش از 5 هزار کیلومتر (3100 مایل) برد دارند. تاسیسات زمینی این سیستم فعلا شامل 8 رهگیر در آلاسکا و 2 تای دیگر در کالیفرنیا است.
در خارج از خاک آمریکا هم پایگاهها را دارای در فلائینگ دلیز (Fylingdales) انگلیس و تولی (Thule) در گرینلند ـ قلمرو کشور دانمارک ـ واقع شدهاند.
مقامات رسمی هزینه نهایی استقرار این تاسیسات در خاک اروپا را بین یک میلیارد و 600 میلیون تا 2 میلیارد و 500 میلیون دلار تخمین میزنند.
منحنی مسیر یک موشک بالستیک قارهپیما را میتوان به چهار مرحله تقسیم کرد. اولین مرحله، فاز پرتاب است که 200 تا 300 کیلومتر اول حرکت موشک را در بر میگیرد.
این فاز در موشکهای با سوخت جامد تا 3 دقیقه و در موشکهایی با سوخت مایع تا 5 دقیقه طول میکشد. موشک در پایان این مرحله شامل کلاهک هستهای، سیستم کنترل، موتورهای کوچک و وسایلی است که برای کمک به نفوذ در سیستم دفاعی دشمن طراحی شدهاند. صدها هزار قطعه کوچک تولید پارازیت در موشک جاسازی شدهاند تا سیستم راداری دشمن مختل شوند.
در فاز دوم که توسط سیستم کنترل برنامهریزی میشود کلاهکها تکتک به سمت هدف پرتاب میشوند. هر موشک عموما میان 30 تا 40 کلاهک حمل میکند.
در فاز سوم موشک که تمامی کلاهکهای واقعی و قلابی خود را پرتاب کرده، در ارتفاع 1200 کیلومتری به حرکت ادامه میدهد. زمان این مرحله بین 15 تا 20 دقیقه است.
فاز چهارم، آخرین و کوتاهترین مرحله است و کمتر از یک دقیقه طول میکشد. بقایای موشک با سرعت 7 کیلومتر بر ثانیه وارد جو میشوند و بالاخره از بین میروند.
بهترین زمان برای هدف قرار دادن یک موشک بالستیک همان مرحله اول یا فاز پرتاب است. اما این تنها در صورتی رخ میدهد که سیستم دفاع موشکی در کمتر از 500 کیلومتری محل پرتاب موشک با سوخت مایع (یا 300 کیلومتری موشک با سوخت جامد) مستقر شده باشد.
جوک سال
جنگ لفظی روسیه و آمریکا در یکی دو ماه گذشته به حدی بالا گرفت که کاندولیزا رایس و رابرت گیتس وزرای خارجه و دفاع آمریکا مجبور شدند با انتشار مقالهای مشترک در روزنامه دیلی تلگراف 26 آوریل (6 اردیبهشت) اعلام کنند سیستم دفاع موشکی آمریکا محدود است و برای مقابله با دشمنی فرضی با زرادخانه کوچک طراحی شده که ممکن است قصد باجگیری داشته باشد. رایس همچنین هراس روسیه از این سیستم را «مضحک» خواند.
علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران هم استقرار سیستم دفاع موشکی آمریکا به بهانه تهدید ایران را «جوک سال» توصیف کرد.
اظهارات تهدیدآمیز پوتین بین کشورهای اروپایی بازتاب وسیعی داشت. سازمان ناتو ضمن محکوم کردن اظهارات وی، روسیه را تنها کشوری دانست که از هدف قرار دادن اروپا با موشک سخن به میان آورده است. دولت انگلیس هم به طور رسمی از روسیه پرسید که آیا واقعا خواهان رابطهای سازنده با غرب است؟! نیکولا سارکوزی رئیسجمهور جدید فرانسه هم گفت که در اجلاس گروه 8 در آلمان با پوتین، بیپرده و رک برخورد خواهد کرد.
اجلاس گروه 8 ، جایی برای آتشبس
علیرغم تهدید سارکوزی، اجلاس گروه 8 در آلمان به محلی برای آتشبس و گفتوگو تبدیل شد. بوش پیش از اجلاس گروه 8 در مورد نزاع دو کشور بر سر سیستم دفاع موشکی از لحنی آشتیجویانه استفاده کرد و گفت: روسیه به اروپا حمله نخواهد کرد. روسیه دشمن ما نیست و نیازی به واکنش نظامی ندارد زیرا ما با روسیه جنگ نداریم. روسیه یک تهدید هم نیست. پوتین هم در این اجلاس به خبرنگاران گفت: اگر آمریکا و روسیه به طور شفاف در مورد دفاع موشکی با یکدیگر همکاری کنند هیچ یک از طرفین مشکلی نخواهد داشت. اما نقطه اوج آشتی، پیشنهاد غیرمنتظره پوتین در اجلاس گروه 8 مبنی بر استفاده مشترک دو کشور آمریکا و روسیه از پایگاه راداری به نام قبله (Gabala) در خاک جمهوری آذربایجان (که در اجاره روسها است) بود! پوتین گفت: روسیه و آمریکا میتوانند برای ایجاد سپر دفاع موشکی که از تمام اروپا محافظت خواهد کرد به طور مشترک از سیستم رادار مستقر در جمهوری آذربایجان استفاده کند.
پوتین همچنین اعلام کرد که با رئیسجمهور آذربایجان در این زمینه گفتوگو کرده و وی موافقت کرده که واشنگتن و مسکو از پایگاه رادار مستقر در این کشور برای این منظور استفاده کنند.
بوش در این اجلاس، پیشنهاد پوتین را جالب توصیف کرد و مقامات کاخ سفید هم اعلام کردند که این طرح را بررسی خواهند کرد. تام اسنو سخنگوی کاخ سفید در واکنشی گفت: آمریکا از تمایل روسیه برای مذاکره بر سر دفاع موشکی دلگرم شده و طرح استقرار سپر موشکی برای مدتی متوقف میشود.
ایستگاه رادار قبله بنای بتونی عظیمی است که بیش از هر چیز دیگری در این منطقه مجاور با کوههای قفقاز در نزدیکی مرز روسیه به چشم میآید.
این ایستگاه جزیی از سیستم دفاعی روسیه است که از زمان شوروی سابق برای ردگیری موشکهای شلیک شده با برد شش هزار کیلومتر مورد استفاده بوده است.
این ایستگاه کاملا عملکردی محرمانه دارد و با ایستهای بازرسی و حصارهای الکتریکی محافظت میشود.
پیشنهاد ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری روسیه برای استفاده مشترک از ایستگاه رادار قبله در پروژه دفاع موشکی مایه تعجب بسیاری در این کشور کوچک شوروی سابق شد.
الهام علیاف، رئیسجمهوری آذربایجان واکنش مثبتی نسبت به این پیشنهاد ولادیمیر پوتین از خود نشان داده و گفته است که این امر میتواند به نفع منافع استراتژیک این کشور باشد.
البته انتظاری هم جز این نبود. آذربایجان به واسطه نفتخیز بودن مورد توجه آمریکا است و طی سالهای اخیر پای آمریکا را به حوزه خزر باز کرده است و تحت حمایت و تحریک آن کشور، تبدیل به مهمترین مانع درتوافق بر سر رژیم حقوقی دریای خزر شده است.
ماهعسل خرچنگی
ملاقات هفته گذشته دو رئیسجمهور روسیه و آمریکا در کنبانکپورت (Kennebunkport) اقامتگاه خانوادگی بوش پدر، ماهعسلی بود که بعد از آتشبس در اجلاس گروه 8 ترتیب داده شد.
این دیدار بوش و پوتین برخلاف دیدارهای رسمی قبل، یک دیدار تفریحی در منطقهای دریایی بود. در این دیدار دو روزه قرار بود بر سر سپر دفاعی آمریکا گفتوگو شود اما رسانهها تصاویری از روابط دوستانه، ماهیگیری و تفریح دو رئیسجمهور را مخابره کردند. غذاهایی هم که در پذیرایی از آن استفاده میشد دریایی بود و طبیعتا شامل خرچنگ هم میشد. رسانههای آمریکایی این دیدار را «اجلاس خرچنگ» نام نهادند.
بوش پدر و پسر به همراه پوتین به ماهیگیری رفتند و پوتین توانست از آبهای آمریکا، ماهی شکار کند اما هیچ اطلاعی از چگونگی و نتایج گفتوگوهای دو رئیسجمهور منتشر نشد.
پوتین در این دیدار، پیشنهادهای جدید خود را برای همکاری در چارچوب سپر دفاعی آمریکا مطرح کرد. او این بار از استفاده از رادار جمهوری آذربایجان هم فراتر رفت و گفت که میتوان تاسیسات رادار جدیدی در جنوب روسیه تاسیس کرد تا همکاری مشترک میان دو کشور بر سر دفاع موشکی و هشدار درباره آن ممکن شود. او همچنین پیشنهاد تاسیس مرکز دیگری در یکی از پایتختهای اروپایی مثل بروکسل را هم داد. بوش هم از موضوع کلی پیشنهاد پوتین برای استقرار یک دفاع موشکی منطقهای حمایت کرد اما حرفی که نشانگر پذیرش (یا عدم پذیرش) پیشنهاد روسیه باشد، نگفت. ضمن اینکه با احتیاط تاکید کرد که همچنان باور دارد جمهوری چک و لهستان بخش جداییناپذیر سیستم دفاع موشکی هستند. بدین ترتیب معلوم شد که ماهعسل خرچنگی عملا هیچ نتیجهای نداشته و شاید داستان تهدیدها دوباره شروع شود. ضمن اینکه بوش در پایان این دیدار یک جمله دیگر هم گفت: «مواضع دو کشور آمریکا و روسیه در قبال برنامه هستهای ایران نزدیکتر شده است».
رئیسجمهور آمریکا در هر فرصتی سعی دارد برنامه هستهای ایران و برنامه سپر دفاعی را به هم پیوند دهد و این هم در راستای همین سیاست خصمانه و ناجوانمردانه آمریکا است. پوتین ولی در این باره سخنی نگفت تا نشان دهد روسیه همچنان در قبال موضوعات دیگر جز تهدیدات امنیتی روسیه، موضعگیری واحدی ندارد و بر اساس شرایط هر روز (یا حتی هر ساعت) تغییر موضع میدهد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
