تقابل دموکراسی و قدرت در ترکیه

سرویس خارجی: ارتش ترکیه در سال‌های 1960، 1971 و 1980 اقدام به کودتا کرد. بر اثر فشار این نهاد نظامی دولت اسلامی اربکان نیز در سال 1997 مجبور به کناره‌گیری از قدرت شد، به نحوی که عده‌ای این اقدام ارتش را «کودتای پست مدرن» نام نهادند.

نهاد ارتش خود را یگانه مفسر «کمالیسم» در ترکیه می‌داند به همین دلیل در برهه‌ای از زمانها تفسیرش از اصول آتاتورک به خشونت گراییده است.

عبدالله گل وزیر کنونی خارجه ترکیه به عنوان تنها نامزد کسب پست ریاست جمهوری این کشور نتوانست در دور اول انتخابات رای لازم را کسب کند.

ارتش ترکیه بیم آن دارد که با انتخاب «گل» به عنوان رئیس‌جمهوری ترکیه سکولاریسم و تفکر لائیک خدشه‌دار شود، اما تجربه حکومت حزب «عدالت و توسعه» خلاف این فرض را ثابت می‌کند.

شاید انتخاب گل باعث شود نقش جدیدی برای ارتش تعریف شود.

درباره تحولات اخیر ترکیه با دکتر اسدالله اطهری، کارشناس مسائل خاورمیانه گفتگویی انجام داده‌ایم که چکیدۀ آن در پی می‌آید:

ارتش در ترکیه خود را مدافع سکولارها می‌داند. تفسیر کمالیسم و تبیین منافع ملی نیز بر عهده ارتش گذاشته شده است.

ارتش همچنین نگران است که دولت اردوغان مسائل مربوط به شریعت و یا اسلام سیاسی را وارد زندگی مردم کند. به همین جهت بیانیه صادر کرده و باعث شد تا مردم اندکی به خیابان‌ها بیایند و اعتراض خود را بیان کنند.

هم اکنون در ترکیه نهادهای مربوط به تفکرات مدنی با نهادهای مربوط به قدرت در تقابل با یکدیگر قرار گرفته‌اند. اطهری افزود: نگرانی ارتش ترکیه بی‌مورد است، چرا که روسای حزب عدالت و توسعه بارها اعلام کرده‌اند که به اصول آتاتورک، عدم دخالت دین در سیاست و محافظه‌کاری پایبند هستند. این کارشناس مسائل خاورمیانه در بخش دیگری از سخنان خود تصریح کرد: سکولاریسم موجود در ترکیه با دیگر جوامع سکولار متفاوت است. سکولاریسم در ترکیه از نوع شرقی آن و الهام گرفته از اندیشه‌های دانشمندان فرانسوی است و به نوعی می‌توان گفت این تفسیر از سکولاریسم، افراطی‌ترین نوع آن است. اطهری گفت: سکولاریسم موجود در ترکیه هیچ شباهتی به دیگر مدل‌های موجود در غرب ندارد و چون از فرانسه ریشه گرفته، با تمام ظواهر مذهبی مخالفت می‌شود. و ارتش خود را محق به محافظت از آن می‌داند. وی افزود: در حال حاضر تفکر آتاتورک در اروپا زیر سؤال رفته و گزارش کمیسیون حقوق بشر اتحادیه اروپا نیز مؤید این قضیه است. در تفکر دموکراتیک، جامعه مدنی بر دولت مقدم است، در حالیکه در اندیشه‌های آتاتورک دولت مقدم بر جامعه مدنی فرض شده و یکی از شعارهای آتاتورک «اتاتیزم» یا دولت‌گرایی است.

اطهری خاطرنشان کرد: براساس توصیه اتحادیه اروپا، ارتش باید به وظایف ذاتی خود بپردازد و به فرامین دولتی که محصول جامعه مدنی است، گوش فرا دهد. اطهری اعلام کرد: در صورتی که ارتش در روند جاری سیاسی ترکیه دخالت کند تمام پروژه‌های آمریکا در خاورمیانه با شکست مواجه می‌شود، چرا که دولت فعلی ترکیه به عنوان نماینده اسلام سازگار با مدرنیته معرفی شده است. وی گفت: در زمان حکومت حزب «عدالت و توسعه» هیچ قانونی بر مبنای شریعت تصویب نشده است. اطهری افزود: اقدام اخیر ارتش را می‌توان در راستای امتیازگیری تفسیر کرد.