«سربرنیتسا» نقطه تاریک تاریخ اروپا

8 ـ 6 ژولای 1995 (17 ـ 15 تیر 1374)
نیروهای صرب حلقه محاصره شهر سربرنیتسا را که طی چند سال جنگ دهها هزار آواره مسلمان را از مناطق شمال شرق بوسنی در خود جای داده بود تنگ تر کردند1. حدود 600 نظامی هلندی مسلح با سلاح سبک از آوارگان محافظت میکردند. مواد غذایی به پایان رسیده و از ماه می نیز هیچگونه موادغذایی به این منطقه محاصره شده وارد نشده بود.
توپخانه نیروهای صرب منطقه را زیر آتش خود گرفته بودند مدافعین مسلمان شهر خواستار بازگرداندن سلاح های خود از نیروهای سازمان ملل شدند که این تقاضا مورد قبول واقع نشد. فرمانده هلندی نیروهای سازمان ملل در تماس با مرکز فرماندهی نیروهای سازمان ملل در سارایوو خواستار حمایت هوایی گردید.
9 ژولای 1995 (18 تیر 1374)
صربهای بوسنی آتش حملات خود را تشدید کرده و در نتیجه هزاران آواره در مقابل پیشروی صربها از اردوگاههای اطراف بسوی شهر در حال گریختن بودند . صربها در حین پیشروی حدود 30 سرباز هلندی را از ایستگاههای بازرسی گروگان گرفتند. یک سرباز نیروهای حافظ صلح هنگام عقب نشینی نیروهای هلندی از شهر توسط یکی از آوارگان بشدت زخمی شد.
10 ژولای 1995 (19 تیر 1374)
پس از اینکه صربها مقر نیروهای هلندی را زیر آتش گرفتند سرهنگ کارمن فرمانده نیروهای هلندی خواستار حمایت هوایی سازمان ملل شد. فرمانده نیروهای سازمان ملل در ابتدا با این درخواست مخالفت کرد ولی پس از اینکه فرمانده هلندی درخواست خود را تکرار کرد با درخواستش موافقت شد. قبل از اینکه جنگنده های سازمان ملل وارد عمل شوند حملات صربها متوقف و لذا حمله ای به صربها صورت نگرفت . با فرارسیدن تاریکی حدود 4 هزار نفر از آوارگان در خیابانهای شهر سرگردان و مضطرب بودند. تجمع زیادی در اطراف یگانهای هلندی مستقر در شهر بوجود آمده بود . فرمانده هلندی به رهبران شهر گفته بود اگر تا ساعت 6 صبح صربها از اطراف منطقه امن اعلام شده عقب نشینی نکنند مواضع آنها بشدت بمباران خواهد شد.
11 ژولای 1995 (20 تیر 1374)
نیروهای صرب عقب نشینی نکردند . اما ساعت 9 صبح از سارایوو به فرمانده هلندی اطلاع دادند که درخواست وی برای حمایت هوایی بشکل صحیحی ارایه نشده است . در ساعت 10 30 درخواست دیگری به سارایوو ارسال شد ولی جنگنده ها میبایست برای سوختگیری به پایگاههای خود در ایتالیا بازگردند . حوالی ظهر بیش از 20 هزار آواره که غالبا زن . کودک و افراد ناتوان بودند بسوی پایگاه نیروهای هلندی در پوتوچاری سربرنیتسا هجوم آوردند . ساعت 14 30 دو هلندی دو بمب بسوی مواضع صربها در اطراف سربرنیتسا پرتاب کردند . صربها در پاسخ به منظور F 61 فروند جنگنده جلوگیری از حملات بعدی تهدید به کشتن گروگانهای هلندی و بمباران آوارگان کردند. دو ساعت بعد ژنرال « راتکو ملادیچ » فرمانده نیروهای صرب همراه تیم خبرنگاران وارد شهر سربرنیتسا شد. ملادیچ عصر همان روز فرمانده نیروهای هلندی را فراخواند و به وی التیماتوم داد که مسلمانان برای حفظ جان خود باید سلاحها را تحویل دهند.
12 ژولای 1995 (21 تیر 1374)
اتوبوسها برای انتقال زنان و کودکان به مناطق تحت کنترل مسلمانان وارد شهر شدند . صربها تمام مردان بین 12 تا 77 سال را برای بازجویی به اتهام جنایت جنگی جدا کرده بودند . گفته میشود در طول 30 ساعت حدود 23 هزار زن و کودک را از منطقه خارج کردند و هزاران تن از مردان مسلمان نیز در داخل کامیونها و انبارهای شهر نگهداری می شدند.
حدود 15 هزار رزمنده مسلمان نیز تلاش داشتند شبانه زیر آتش توپخانه صربها از طریق کوههای اطراف به سوی مناطق تحت کنترل مسلمانان فرار کنند.
13 ژولای 1995 (22 تیر 1374)
اولین گروه از اجساد غیرنظامی مسلمانان در یک انبار در روستایی از منطقه KRAVICA بدست آمد. نیروهای حافظ صلح در مقابل 14 سرباز گروگان هلندی حدود 5 هزار مسلمان را که به پایگاه نیروهای هلندی پناه آورده بودند را تحویل صربها دادند.
16 ژولای 1995 (23 تیر 1374)
اولین گزارشات قتل عام سربرنیتسا پس از رسیدن بازماندگان سربرنیتسا که پس از یک راهپیمایی طولانی به مناطق تحت کنترل مسلمانان رسیده بودند منتشر شد. در نتیجه مذاکرات سازمان ملل و صربها نهایتا " نیروهای هلندی مجوز خروج از سربرنیتسا را دریافت کردند و تمام سلاحها. مواد غذایی و داروهای خود را نیز رها کردند. پنج روز بعد نیروهای صرب شهر سربرنیتسا را اشغال کردند . گفته میشود بیش از 7000 مسلمان در این واقعه بقتل رسیدند .
کوتاهی جامعه بین‌الملل
در اوایل سال 1995 (1374) با میانجیگری آمریکا و اروپائیان یوگسلاوی سابق 2 با استقلال بوسنی موافقت کرد و برای پایان دادن به جنگ قرار شد نیروهای حافظ صلح در مناطق حساس بوسنی مستقر شوند. این درحالی بود که شورای امنیت سازمان ملل در سال 1993 (1372) هنگامی که صربها حملات خود به مناطق مسلمان نشین را تشدید کرده بودند شهر سربرنیتسا را به همراه سارایوو توزلا. گوراژده و بیهاج منطقه امن اعلام کرده بود. بدین معنا که این نسل کشی در مقابل چشم نیروهای حافظ صلح و در منطقه ای که از سوی سازمان ملل امن اعلام شده بود بوقوع پیوست .
در قضیه نسل کشی سربرنیتسا در دادگاه وجدان بشریت که غرب و اروپا بیش از دیگران داعیه دار بشردوستی دارند علاوه بر عاملین صرب . سازمان ملل و دولت هلند روی نیمکت متهمین قرار دارند. اعتراف شخصیتهای غربی در این مورد تاییدی بر این ادعا است «جک استروا» وزیر خارجه سابق انگلیس طی سخنانی بدین مناسبت اظهار داشت : دنیا از اینکه موفق نشد کشتار صربها در جنگ بوسنی را متوقف کند. شرمنده است . «کوفی عنان»  دبیرکل سابق سازمان ملل نیز سربرنیتسا را همواره موجب عذاب وجدان سازمان ملل عنوان کرد. «مارک براون» نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل هم طی عبارات مشابهی اظهار داشت : سربرنیتسا همواره تاریخ سازمان ملل را خدشه دار خواهد کرد.
صربها متهم ردیف اول
نسل کشی سربرنیتسا در زمان حکومت میلوشوویچ متهم و زندانی اصلی دادگاه لاهه که چند سال گذشته قبل از صدور رای دادگاه در زندان این دادگاه بر اثر بیماری درگذشت بوقوع پیوست . جنایات انجام شده بحدی بود که دولتهای بعدی وی علی رغم میل باطنی خود نمی توانستند نسبت به تقصیر این جنایات اعتراف نکنند.
جامعه بین الملل برای جبران کوتاهی های خود دولت صربسکای بوسنی را مجبور نمود با تشکیل کمیته ای حقیقت یاب عاملان حادثه سربرنیتسا را مشخص کند. دولت صربسکا نیز پس از وقت کشی های فراوان نهایتا کمیته ای بدین منظور تشکیل داد . گفته میشود در گزارش تهیه شده کمیته مذکور اسامی 19000 نفر صرب بعنوان عاملین کشتار سربرنیتسا ذکر شده است که از این تعداد 892 نفر از آنها هنوز در ادارات دولتی مشغول بکار میباشند . البته هنوز تمام عاملین جنایت سربرنیتسا شناسایی یا مجازات نشده اند و حضور این افراد در منطقه سربرنیتسا عامل بوجود آمدن ناامنی بین بازگشت کنندگان مسلمان به این منطقه می باشد.
از سوی دیگر جامعه بین الملل برای جبران گذشته تاریک خود در جنگ بوسنی و همچنین معرفی چهره عدالت جوی خود به قربانیان جنگ بوسنی و مردم جهان همواره از دستگیری «کاراجیچ 3 و ملادیدیچ 4» بعنوان کسانیکه عامل اصلی جنایات صربها در بوسنی بودند. حمایت کرده است . با توجه به اینکه کنترل اطلاعاتی و امنیتی بوسنی و منطقه توسط سازمانهای اطلاعاتی کشورهای قدرتمند حاضر دربوسنی انجام میشود و از سوی دیگر ناتو نیز به همراه نیروهای نظامی کشورهای اروپایی در بوسنی و کشورهای همسایه حضور دارد ولی هنوز موفق به دستگیری و انتقال دو فرد مذکور به دادگاه لاهه نشده است عدم توانایی یا عدم وجود اراده سیاسی برای دستگیری کاراجیچ و ملادیچ نقطه ضعف بزرگ کشورهای غربی بویژه آمریکا در بالکان میباشد. زیرا اگر واقعا ناتوان از دستگیری اینها میباشند بنابراین معرفی خود بعنوان کشورهایی با توانایی بالای نظامی ـ امنیتی سراب و دروغی بیش نیست و اگر هم فاقد اراده سیاسی برای این کار میباشند بنابراین معلوم میگردد شعار عدالت طلبی و حمایت از حقوق قربانیان خالی از هرگونه صداقت و حقیقت است .
پس از گذشت چند سال جمعی از بازماندگان سربرنیتسا (همسران . مادران و فرزندان قربانیان) از دولت هلند بخاطر اقدامات نیروهایش در زمان حضور در سربرنیتسا. شکایت کردند. گفته میشود در صورتی که دادگاهی بدین منظور تشکیل شود دولت هلند و سازمان ملل متهمین اصلی این دادگاه خواهند بود. وکلای بازماندگان سربرنیتسا اعلام کرده اند قصد دارند دو دبیرکل سازمان ملل را بعنوان شاهد به این دادگاه فرابخوانند. البته این احتمال وجود دارد که دولت هلند قبل از صدور رای دادگاه با شاکیان توافق نماید و به خانواده های قربانیان غرامت بپردازد. در این حالت دولت هلند می بایست حدود 2 یا 3 میلیارد یورو غرامت بپردازد .
پس از گذشت یک دهه از این حادثه « بوریس تادیچ » رئیس جمهور صربستان بعنوان اولین مقام عالیرتبه صربستان ضمن شرکت در مراسم دهمین سالگرد نسل کشی سربرنیتسا اعلام کرد برای ادای احترام به قربانیان این حادثه در مراسم بزرگداشت آنان شرکت نموده است . وی پیش از سفر به بوسنی به منظور شرکت در این مراسم گفته بود با حضور خود نشان میدهد صربستان نسبت به این حادثه چه احساسی دارد. تادیچ همچنین اعلام کرد به دلایل انسانی تاکید بر محکومیت جنایات جنگی و نیز با هدف اعتمادسازی بین کشورهای منطقه در این مراسم حضور می یابد. از سوی دیگر دولت صربستان نیز چند روز قبل از سفر تادیچ بطور رسمی جنایات جنگی در سربرنیتسا را محکوم کرد. شورای وزیران اتحادیه صربستان و مونته نگرو نیز با صدور بیانیه ای ضمن محکوم نمودن وقوع جنایات جنگی در سربرنیتسا اعلام کرد این شورا عاملان جنایت در سربرنیتسا را عوامل یک رژیم غیردمکراتیک میداند که مورد تنفر اکثریت مردم صربستان و مونته نگرو بودند. با این وجود پارلمان صربستان به رغم فشارهای داخلی و خارجی از محکوم کردن این فاجعه انسانی خودداری کرد. اکثریت نمایندگان پارلمان صربستان خواستار تصویب بیانیه ای بودند که در آن تمامی جنایات جنگی در یوگسلاوی پیشین محکوم شده باشد. حزب دمکراتیک صربستان با توجه به این دیدگاه تاکید داشت محکوم کردن یک مورد جنایت جنگی موجب میشود که دیگر فجایع و جنایات جنگی که از سوی دیگر گروههایی قومی در یوگسلاوی پیشین صورت گرفته . کم اهمیت جلوه کند. احزاب رادیکال و سوسیالیست صربستان نیز اعلام کردند محکوم کردن فاجعه سربرنیتسا به منزله محکوم کردن یک گروه درگیر (صربها) در بحرانهای بالکان است درحالی که گروههای قومی دیگر نیز در این بحرانها مرتکب جنایات جنگی شده اند که باید محکوم شوند. این احزاب و جناحها تاکید داشتند که جنایات جنگی و فجایع انسانی بدون در نظرگرفتن زمان و مکان آنها باید محکوم شوند تا در این زمینه از هرگونه جانبداری و تبعیض اجتناب شود.
به هرحال نمایندگان پارلمان صربستان با دستاویز قراردادن این دیدگاه مانع از تصویب بیانیه ای در محکومیت فاجعه انسانی سربرنیتسا شدند. تعدای از نمایندگان پارلمان صربستان تاکید داشتند سازمانهای غیردولتی این کشور تلاش می کنند برخی مسئولین سیاسی را به دخالت در فاجعه سربرنیتسا متهم کنند. دراگولیوب کویسیچ از نمایندگان حزب دمکراتیک صربستان در پارلمان گفت یک جبهه ضدصربستان توسط سازمانهای غیردولتی این کشور تشکیل شده که منافع ملی را هدف قرار داده است .
پس از گذشت یک دهه از این حادثه دادگاه لاهه در حکم صادره خود در مورد شکایت بوسنی علیه یوگسلاوی سابق اعلام کرد در سربرنیتسا نسل کشی بوقوع پیوسته است و در نتیجه عاملین آن می بایست پاسخگو بوده و همچنین نتایج این نسل کشی از بین برود. البته دادگاه علی رغم انتظار مسلمانان صربستان را عامل این نسل کشی معرفی نکرد و نیروهای پلیس و ارتشی صربهای بوسنی را عامل وقوع این جنایت اعلام کرد. رهبران مسلمان بوسنی در حالیکه از همه موارد مندرج در حکم دادگاه ابراز رضایت نمیکردند تلاش فراوانی را بکار بستند تا با استفاده از محکومیت ارتش و پلیس صربهای بوسنی در رای دادگاه مشروعیت جمهوری صربسکا را زیر سئوال برده و از سوی دیگر منطقه صربسکا را نیز از صلاحیت و حاکمیت موجودیت صربسکا خارج نمایند.5 این موضوع را مخالفت شدید صربهای بوسنی مواجه شد .
در بهار امسال جمعی از شهروندان مسلمان سربرنیتسا در اعتراض به وضعیت نابسامان امنیتی ـ اقتصادی و اجتماعی خود و حمایت از طرح خروج صربرنیتسا از حاکمیت صربهای بوسنی در سارایوو تجمع اعتراض آمیزی برگزار کردند. این عده با برپایی چادرهایی در سارایوو اعتراض خود را ادامه دادند. باتوجه به مخالفت صریح صربها با این درخواست و همراهی ضمنی جامعه بین الملل تجمع کنندگان پس از گذشت 5/2 ماه بدون دست یابی به نتیجه ای به اعتراض خود پایان دادند. البته جامعه بین الملل برای اینکه مقداری از عصبانیت مسلمانان بکاهد ضمن انتخاب نماینده ویژه ای در سربرنیتسا بمنظور انجام هماهنگی بیشتر برای بهبود شرایط زندگی آنها کنفرانسی برگزار نمود که در این کنفرانس قرار شد کشورها و سازمانهای بین المللی 35 میلیون یورو برای توسعه سربرنیتسا کمک کنند .
هر ساله مراسم باشکوهی برای بزرگداشت یاد و خاطره قربانیان این حادثه در شهر سربرنیتسا برگزار میشود.
مسلمانان نقاط مختلف بوسنی مهاجرین بوسنی که در طول جنگ از کشور گریخته و هم اکنون در کشورهای مختلف اروپایی مقیم شده اند و همچنین بازماندگان قربانیان حادثه سربرنیتسا در این مراسم شرکت می کنند. در این مراسم هر ساله حدود 700 جسد قربانیان سربرنیتسا که در طول سال از گورهای دستجمعی کشف و شناسایی شده اند بطور دست جمعی بخاک سپرده میشود (در یک گور دسته جمعی که در سال 2001 میلادی با حضور بیل کلینتون رئیس جمهوری سابق آمریکا باز شد . بیش از یک هزار و 237 بوسنیایی دفن شده بودند . )
در خاتمه باید به این نکته توجه کرد که حادثه سربرنیتسا نشان داد در جهان متمدن امروز در زمانی که حقوق بشر در صدر اولویت برخی کشورها قرار گرفته است تکرار جنایات جنگ دوم جهانی امکان پذیر می باشد. البته این امکان فقط در منطقه ای میتواند تکرار شود که قربانیان آن مسلمانان باشند. البته نمونه هایی از این دست در مناطق دیگری از این کره خاکی نیز قابل مشاهده است .