پوشش خبری بحران نیازمند مدیریت حرفه‌ای، سرعت عمل، هوش سیاسی، تحلیل صحیح، تمرکز در تصمیم‌گیری سریع و اجرا و به حداقل رساندن سلسله مراتب اداری و مالی در ساختار تشکیلاتی رسانه است.

دکتر پیمان جبلی استاد دانشگاه و مدیر شبکه تلویزیونی العالم در لبنان هفته گذشته، در نشستی صمیمانه با اعضای تحریریه روزنامه اطلاعات، به بیان خاطرات خود از جنگ اخیر اسرائیل علیه لبنان پرداخت و در دو بخش مدیریت پوشش بحران و خبرنگاری بحران با گرایش بین‌المللی، ضرورت‌ها و موانع خبرنگاری بحران را تشریح کرد پرداخت. او با اشاره به اینکه بحران، تعاریف علمی دارد و با رویدادهای دیگر متفاوت است، گفت: بطور کلی می‌توان یک تعریف دو کلمه‌ای از بحران ارائه داد: حادثه غیرمترقبه و پیش‌بینی نشده که ممکن است یک حادثه طبیعی باشد، مثل سیل و زلزله یا غیرطبیعی، مثل بحران‌های سیاسی ـ نظامی، جنگ‌ها و درگیری‌های سیاسی. استاد علوم ارتباطات با اشاره به اینکه ویژگی‌های بحران،‌ خود تبیین‌کننده ویژگی‌های خبرنگار بحران و مدیریت پوشش بحران است، اضافه کرد: ویژگی‌های بحران عبارتست از: غیرقابل پیش‌بینی بودن یا سخت پیش‌بینی شدن. بحران معلوم نیست کی آغاز می‌شود، کی پایان می‌یابد و دارای چه ابعادی است.

بر این اساس، مدیریت پوشش بحران باید دقیق و حرفه‌ای باشد.

پیش‌بینی ابعاد بحران

دکتر جبلی با بیان اینکه وقتی بحرانی آغاز می‌شود، ‌باید بتوان ابعاد آن را پیش‌بینی کرد،  گفت: روز چهارشنبه‌ای که دو سرباز اسرائیلی به گروگان گرفته شدند، می‌شد پیش‌بینی کرد که بحران به زودی آغاز می‌شود، اما کارشناسان، چه آنها که در لبنان و در وسط ماجرا قرار داشتند و چه افراد خارج از آن، کسی نمی‌توانست پیش‌بینی کند که جنگ تا کی ادامه خواهد یافت.

او اضافه کرد: در مورد ابعاد بحران هم موضوع چندان مشخص نبود. سیدحسن نصرالله دبیرکل حزب‌الله لبنان اخیراً گفت که حتی خود حزب‌الله هم که با گرفتن دو سرباز اسرائیلی می‌دانست که بحرانی پیش می‌آید، نمی‌دانست که اسرائیل تا این حد واکنش نشان می‌دهد. تصور می‌شد جنگ در حد حمله به چند روستا یا بندر خواهد بود و کسی فکر نمی‌کرد 15 هزار واحد مسکونی و تمام پل‌های ارتباطی لبنان منهدم شود. یعنی حتی برای حزب‌الله هم قابل پیش‌بینی نبود که جنگ در چه سطحی و تا کی ادامه می‌یابد؟ مدیر شبکه تلویزیونی العالم در لبنان داشتن سرعت عمل، دقت و بالا بودن هوش سیاسی و رسانه‌ای را برای مدیر بحران ضروری دانست و گفت: تمرکز در ادارۀ بحران مهم است. سلسله مراتب بوروکراتیک که سرعت کار را کند می‌کند، به هیچ وجه جایزه نیست.

تحلیل صحیح بحران

او با تاکید بر ضرورت ارائه تحلیل صحیح از بحران گفت: مدیریت بحران در بحث پوشش خبری، می‌تواند با ارائه تحلیل صحیح از بحران، ابعاد مختلف آن را روشن کند و هاله ابهام را از بحران بزداید. دکتر جبلی اضافه کرد: قرار گرفتن در محیط بحران، کمک زیادی به ارائه تحلیل صحیح از بحران می‌کند. مشابه‌سازی اتفاق‌ها هم می‌تواند منجر به تحلیل صحیح شود. مثلاً 2 ماه پیش از اسارت گرفتن 2 سرباز اسرائیلی، ‌یک سرباز اسرائیلی در غزه به گروگان گرفته شد. آن زمان تحلیل‌ها این بود که اسرائیل دوباره غزه را اشغال می‌کند تا حکومت حماس را از بین ببرد. در عمل، همین اتفاق هم افتاد، یعنی حملات گسترده اسرائیل به مناطق غیرنظامی و مسکونی غزه، کشتار غیرنظامیان، بازداشت مقامات حماس و دولت فلسطین که دست حماس بود.

او گفت: پس با یک تحلیل ساده می‌شد فهمید که اگر اسارت یک سرباز آن واکنش را در پی داشت، پس برای گروگانگیری 2 سرباز هم باید منتظر واکنش شدیدتری بود. در نتیجه‌گیری کلی هم می‌شد از مقایسه این دو حادثه، اینطور گفت که آن ماجرا، باعث شکست و فضاحت اسرائیل در فلسطین شد و نتوانست گروگان را پس بگیرد، ‌پس احتمال اینکه در لبنان هم با شکست مواجه شود،‌ کم نبود. استاد دانشکده صدا و سیما گفت: در تحلیل بحران، همیشه کسانی که در منطقه بحران قرار دارند،‌ با رسانه‌ها و افکار عمومی مستقیماً در ارتباطند، و شناخت کافی از اوضاع دارند، تحلیل جامع‌تر و صحیح‌تری نسبت به کسانی که خارج از این مجموعه هستند، ‌ارائه می‌دهند. به همین دلیل، سیاستگذاران یک سازمان رسانه‌ای، باید به قدرت تحلیل نمایندگان خبری خود در منطقه بحرانی اعتماد کنند و اجازه دهند که آنها بر مبنای اطلاعات و تحلیل خودشان، کار کنند.

تمرکز در تصمیم‌گیری

او تمرکز در تصمیم‌گیری را از دیگر ضروریات کار خبری در منطقه بحرانی دانست و گفت:‌ شاید تصمیم‌گیری ظاهراً کار ساده‌ای به نظر برسد اما حتی در زندگی روزانه هم، تصمیم‌گرفتن یکی از پیچیده‌ترین فرآیندهاست؛ بخصوص اگر قرار باشد سلسله مراتب و ملاحظاتی را طی کند. در این صورت شاید تصمیم وقتی به مرحله اجرا برسد که کار از کار گذشته باشد. دکتر جبلی گفت: در بحران، تصمیم‌گیری باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن و به ساده‌ترین روشها صورت گیرد و اسیر سلسله مراتب نشود. در این مرحله نیز مدیران بالاتر باید به نمایندگان خبری خود اعتماد کنند و تصمیم‌گیری را به آنها بسپارند. او گفت: در رسانه‌ها، تصمیم‌گیری اغلب با یک نفر نیست و حتی در رده‌هایی صورت می‌گیرد که به چشم نمی‌آید. در بحران این ضرورت‌ها بیشتر و فرآیند تصمیم‌گیری پیچیده‌تر می‌شود. دکتر جبلی داشتن اختیارات و اعتماد به نفس کافی را از ضروریات فرد تصمیم‌گیرنده در بحران دانست.

تمرکز در اجرا

رئیس شبکه العالم در لبنان تمرکز در اجرا را نیز با اهمیت دانست و گفت: هنگام بحران،‌ روتین‌های اداری و حقوقی باید به حداقل ممکن برسد. روز دوم حمله به لبنان، ‌من در مرز سوریه ـ لبنان بودم، هیچ کس در مرز نبود جز خبرنگاران نیویورک تایمز و واشنگتن‌پست و چند روزنامه محلی. یعنی درست در روز دوم جنگ، آنها در محل بحران حاضر بودند و این نشان می‌داد که چقدر سرعت عمل دارند. او اضافه کرد: در اعزام گروههای خبری به مناطق بحرانی، باید حداقل روتین‌های اداری و مالی و حداکثر سرعت عمل وجود داشته باشد، زیرا تاخیر در اجرا، موجب از دست رفتن فرصت‌ها می‌شود. دکتر جبلی گفت: گروههای رسانه‌ای اعزامی از ایران، متاسفانه همگی با تاخیر زیاد به لبنان رسیدند و نتوانستند پوشش کامل و دقیقی از جنگ داشته باشند.

نقش ارتباطات

استاد علوم ارتباطات در مورد رابطه مدیریت بحران با ارتباطات گفت: مدیریت نهاد رسانه‌ای یا شخص مسئول پوشش بحران باید از تمامی کانال‌های ارتباطی خود استفاده کند. گروهی که بخواهد در یک منطقه بحرانی منفعل عمل کنند، در جریان کار به بن‌بست‌هایی برخورد می‌کند که به تنهایی نمی‌تواند از آنها بگذرد.

مدیریت بحران باید از دیدگاهها، تحلیل‌ها، نظرات و امکانات همه واحدها و گروهها استفاده کند و آنها را صرفاً به چشم رقیب نگاه نکند.

مسئول شبکه العالم در لبنان گفت: ما در جنگ اخیر، ‌از بسیاری از تلویزیون‌های لبنان کمک‌های خوبی گرفتیم. اس.‌ان.جی ما (دستگاه ارسال تصویر) در صور فعال بود و اس.ان.جی یکی از تلویزیون‌های لبنان درمنطقه دیگری کار می‌کرد. ما با هم قرار گذاشتیم که امکانات‌مان را در هر دو نقطه با هم تقسیم کنیم تا پوشش خبری هر دو جا را همزمان داشته باشیم. در مورد شبکه‌های دیگر هم قبول کردیم که همکاری متقابل داشته باشیم. همه این کارها بخاطر گستره وسیع ارتباطی بود که با دیگر همکاران داشتیم.

تجربه و هوش سیاسی:

مدرس علوم ارتباطات، تجربه و هوش سیاسی را از دیگر ملزومات پوشش خبری بحران دانست و گفت: در جریان جنگ لبنان، تحلیل‌های زیادی از همه جا شنیده می‌شد؛ تحلیل‌هایی که اغلب هیچ نگاهی به واقعیت‌ها و حوادث اخیر لبنان نداشت و هیچ تناسبی هم با الفبای کار سیاسی نداشت. در حالیکه اگر هر تحلیل‌گری، نگاهی به گذشته می‌انداخت، از روز ترور رفیق حریری تا اسارت 2 سرباز اسرائیلی، سلسله حوادثی را بصورت حلقه‌های بهم پیوسته می‌دید که نهایتاً به جنگ می‌انجامید. مثلاً در مورد ترور حریری، هنوز هم اتهامات زیادی به گروه‌های مختلف رده می‌شود اما یک نکته باید مورد توجه قرار گیرد: ‌اخیراً یک کارشناس امنیتی و قضایی آلمان کنفرانسی گذاشت و گفت که سیستم امینتی کورکننده دستگاههای رادار در منطقه و جهان بوده که از آن نوع، فقط ماشین‌های رئیس‌جمهور آمریکا و نخست‌وزیر اسرائیل دارند و اتفاقاً خود این دستگاه، ساخت اسرائیلی‌هاست. از قبل به حریری گفته بودند که این سیستم خیلی گران و ساخته اسرائیل است اما خودش اصرار کرده بود که حتماً از آن استفاده کنید حتی اگر سازنده‌اش آنها باشند.

وقتی ماشین حریری به محل انفجار رسیده، ظاهراً دستگاه ضد ردیاب آن از کار افتاده. چه کسی می‌توانسته چنین سیستم پیشرفته‌ای را از کار انداخته باشد جز سازنده آن؟ پس این ترور می‌تواند کارموساد و اسراییل باشد، با این هدف که منطقه را بحرانی کنند و موج حمله را به سمت سوریه و ایران ببرند.

بعد از این ترور، فشارهای بین‌الملل شروع شد که همه نیروهای نظامی در لبنان و از جمله حزب‌الله باید خلع سلاح شوند، در حالیکه ثابت نشده بود که حزب‌الله عامل ترور حریری بوده است.

او گفت: تحلیل‌گر این ماجراها با هوش و درایت سیاسی، باید به این نکته می‌پرداخت که اگر عامل ترور هنوز مشخص نشده، این موضوع که چه کسانی از ترور نفع می‌برند. معلوم بود و می‌توانست خیلی از ابهام‌ها را برطرف کند.

موانع مدیریت بحران

دکتر جبلی در جمع‌بندی موانع مدیریت بحران گفت:  تسلسل رده‌های تصمیم‌گیری، پیچیدگی فرآیندهای اداری و مالی، ناپختگی سیاسی مدیران بحران و تبدیل شدن شغل حرفه‌ای خبرنگاری به یک کار اداری و عادی از موانعی است که در بحران بیشتر خود را نشان می‌دهد. او اضافه کرد: متاسفانه گاهی کار ژورنالیستی تبدیل به یک کار اداری و معمولی می‌شود و خبرنگار فقط یک کارمند است، سروقت می‌آید و می‌رود.

چنین روحیه‌ای برای پوشش خبری بحران، به کار نمی‌آید و در این شرایط، استفاده از خبرنگاران اعزامی که انرژی و انگیزه بالاتری دارند، ‌خیلی کارآمدتر است. او ساختار دولتی رسانه‌ها را از دیگر موانع پوشش خبری بحران دانست و اضافه کرد: ساختار دولتی رسانه‌ها هر چند نقاط مثبتی دارد اما ضعف‌هایش در مواقع بحران، خود را بیشتر نشان می‌دهد. ملاحظه کاری بیش از حد، طولانی شدن زمان عمل و پیچیده شدن فرآیندها از آن جمله است که باید به حداقل برسد.

دکتر جبلی در مورد خصوصیات خبرنگار پوشش‌دهنده بحران گفت: تنها انگیزه و جسارت کافی نیست. خبرنگار باید اطلاعات زیادی در مورد منطقه بحران داشته باشد و پیشینه و تاریخ عمومی آنجا را بداند. او افزود: داشتن تجربه قبلی در مورد پوشش بحران،‌ آشنایی با یک زبان خارجی مخصوصاً انگلیسی، توانایی زندگی در شرایط سخت، قدرت تحلیل مسائل، سرعت عمل در میدان، اعتماد به نفس و شجاعت، آشنایی کامل با جغرافیای منطقه بحرانی و دانستن خطوط فکری و سیاسی طرف‌های درگیر، از لازمه‌های خبرنگار بحران است. رئیس شبکه العالم در لبنان توجه به نیازهای روحی و روانی خبرنگاران حاضر در منطقه بحران را با اهمیت خواند و گفت: مدیر رسانه با یک تماس تلفنی ساده، می‌تواند به خبر نگارش آرامش و اعتماد ببخشد. کسانی که در مناطق جنگی کار می‌کنند، ‌نیاز به پشتیبانی و توجه دارند و این کار حتماً باید مورد توجه مدیر رسانه قرار گیرد. او اضافه کرد: ‌خبرنگار حاضر در بحران حتی باید مطمئن باشد که نیازهای خانواده‌اش، از طرف رسانه تامین می‌شود تا بدون دغدغه خاطر و نگرانی، بتواند مأموریتش را انجام دهد. دکتر جبلی گفت: بعضی هزینه‌های جانبی از منظر عدد و رقم، زیاد به نظر می‌آید اما با توجه به برآیند کلی کار و بازدهی که دارد، چندان رقم بالایی نیست.